श्रीमद्भागवतपुराणम्

एवमुक्तः स वै देवानभिवन्द्य महायशाः। अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया

असं ऐकून, त्या कीर्तीमानाने देवांना वंदन केलं आणि गुहेत जाऊन देवांनी दिलेल्या झोपेच्या प्रभावाने झोपला.

यवने भस्मसान्नीते भगवान्सात्वतर्षभः। आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते

यवन राख झाल्यावर, सात्वतांचा शिरोमणी भगवान, बुद्धिमान मुचुकुंदाला आपली खरी मूर्ती दाखवली.

तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम्। श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम्

त्याला पाहिलं, तो पावसाच्या काळातील काळ्या मेघासारखा, पिवळ्या रेशमी वस्त्रात, छातीवर श्रीवत्साचा चिन्ह आणि कौस्तुभ मणीच्या तेजानं झळकत होता.

चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया। चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम्

त्याच्या चार तेजस्वी भुजा, वैजयंती माळ घातलेली, सुंदर आणि प्रसन्न चेहरा, चमकणाऱ्या मकराकृती कुंडलांनी शोभून दिसत होता.

प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम्। अपीच्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम्

तो सर्व मानवांसाठी पाहण्यासारखा, प्रेमळ स्मित असलेली डोळे, नेहमी तरुण दिसणारा, गर्विष्ठ सिंहासारखा आणि महान पराक्रम असलेला होता.

पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षितः। शङ्कितः शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा

त्याच्या तेजानं भारावून गेलेल्या त्या बुद्धिमान राजानं, मनात शंका ठेवून, सावधपणे, जणू काही अजिंक्य तेजासमोर उभा आहे अशा प्रकारे, हळूच विचारलं.

श्रीमुचुकुन्द उवाच। को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे। पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके

श्री मुचुकुंद म्हणाले: या वनात, पर्वताच्या गुहेत, कमळाच्या पाकळीसारख्या तुझ्या पायांनी काटेरी झाडांमध्ये फिरणारा, तू कोण आहेस?

किं स्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान्वा विभावसुः। सूर्यः सोमो महेन्द्रो वा लोकपालो परोऽपि वा

हे प्रभो, तुमच्या तेजासमोर इतर कुणाचं तेज काय आहे? अगदी अग्नि, सूर्य, चंद्र, इंद्र, लोकपाल किंवा कुणीही दुसरा असो, त्यांच्या तेजाची तुमच्याशी तुलना होऊच शकत नाही.

मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम्। यद्बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा

माझ्या मते, तुम्ही देवांचा देखील देव आहात, कारण तुम्ही ज्या प्रकारे दिवा आपल्या प्रकाशाने गुहेतील अंधार दूर करतो, तशीच तुम्ही सगळ्यांची अज्ञानाची छाया नाहीशी करता.

शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव। स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते

हे नरश्रेष्ठ, आम्ही मनापासून तुमची सेवा करू इच्छितो. तुम्हाला आवडत असेल तर तुमचा जन्म, कृत्ये आणि कुळ याबद्दल आम्हाला सांगावे.

वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाकाः क्षत्रबन्धवः। मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मजः प्रभो

हे पुरुषसिंह, आम्ही इक्ष्वाकू वंशातील क्षत्रिय आहोत. माझं नाव मुचुकुंद आहे, मी युवनाश्वाचा पुत्र आहे, हे प्रभो.

चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रियः। शयेऽस्मिन्विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना

खूप दिवस जागरणामुळे मी थकून गेलो होतो, झोपेमुळे माझ्या इंद्रियांना जडपणा आला होता. मी या एकाकी ठिकाणी झोपलो होतो, आणि कुणीतरी मला आत्ता जागं केलं.

सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना। अनन्तरं भवान्श्रीमांल्लक्षितोऽमित्रशासनः

तोही आपल्याच पापामुळे राख झाला असावा. त्यानंतर लगेचच, शत्रूंचा नाश करणारे, तेजस्वी तुम्ही इथे प्रकट झाला आहात.

तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुमः। हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम्

तुमचं तेज इतकं प्रखर आहे की आम्हाला ते पाहवतही नाही. हे महाभाग, तुम्ही सर्व सजीवांमध्ये मान मिळवण्यास योग्य आहात.

एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान्भूतभावनः। प्रत्याह प्रहसन्वाण्या मेघनादगभीरया

राजाने असे विचारल्यावर, सर्वांचा पालनकर्ता भगवान हसत-हसत, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर आवाजात उत्तर देऊ लागले.

श्रीभगवानुवाच। जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रशः। न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि

श्रीभगवान म्हणाले — माझे जन्म, कृत्ये आणि नावे हजारो आहेत. हे मित्रा, ती मोजता येणारी नाहीत, कारण ती अनंत आहेत.

क्वचिद्रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभिः। गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित्

कधी कधी मी महान पुरुषांसोबत पृथ्वीवरील जन्म तपासले आहेत, पण माझे जन्म कधीच गुण, कृत्य किंवा नावांनी मर्यादित होत नाहीत.

कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप। अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षयः

हे राजन, माझे जन्म आणि कृत्ये तीनही काळात व्यापलेली आहेत. मोठमोठे ऋषी ती कितीही शोधली, तरी त्यांना त्याचा अंत लागत नाही.

तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम। विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये

तरीही, हे मित्रा, मी सध्या घेतलेल्या जन्माबद्दल सांगतो, ऐका. पूर्वी ब्रह्मदेवांनी धर्माचे रक्षण व्हावे म्हणून माझी प्रार्थना केली होती.

भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च। अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभेः। वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम्

पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठी आणि असुरांचा नाश करण्यासाठी मी यदुकुळात, अनकदुंदुभी यांच्या घरी अवतरलो. लोक मला वासुदेव, वसुदेवांचा पुत्र म्हणतात.

कालनेमिर्हतः कंसः प्रलम्बाद्याश्च सद्द्विषः। अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा

कालनेमि, कंस, प्रलंब आणि इतर दुष्टांचा नाश झाला आहे. हा यवनही, हे राजन, तुमच्या तीक्ष्ण दृष्टीने भस्म झाला.

सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागतः। प्रार्थितः प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सलः

मी या गुहेत तुझ्या कल्याणासाठी आलो आहे. पूर्वी तू माझी खूप प्रार्थना केलीस, आणि मी नेहमी भक्तांवर प्रेम करणारा आहे.

वरान्वृणीष्व राजर्षे सर्वान्कामान्ददामि ते। मां प्रसन्नो जनः कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम्

हे राजर्षी, तू हवे ते वर माग. मी तुझे सर्व इच्छित द्यीन. ज्याच्यावर मी प्रसन्न असतो, त्याला पुन्हा कधीही दुःख वाटत नाही.

श्रीशुक उवाच। इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वितः। ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन्

श्रीशुक म्हणाले — असे ऐकून मुचुकुंद आनंदाने भगवानांना वंदन करून म्हणाला. त्याने नारायणाला ओळखले आणि गर्गमुनींच्या शब्दांची आठवण केली.

श्रीमुचुकुन्द उवाच। विमोहितोऽयं जन ईश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक्। सुखाय दुःखप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित्पुरुषश्च वञ्चितः

श्रीमुचुकुंद म्हणाला — हे प्रभो, तुझ्या मायेमुळे हा सारा संसार भ्रमित होतो आणि तुला भजत नाही. लोक सुखासाठी, जी शेवटी दुःख देते, घर, स्त्री आणि पुरुष यांच्यात आसक्त होतात आणि फसले जातात.

लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं। कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ। पादारविन्दं न भजत्यसन्मतिर्। गृहान्धकूपे पतितो यथा पशुः

हे पापरहित, माणसाला हा दुर्मिळ मानवी जन्म सहज मिळाला, शरीर निरोगी आहे, काही कष्टही करावे लागले नाहीत; तरीसुद्धा जर चुकीच्या बुद्धीमुळे तो तुझ्या कमळासारख्या पायांची भक्ती करत नाही, तर तो घराच्या काळोख्या विहिरीत पडलेल्या जनावरासारखा होतो.

ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपतेः। मर्त्यात्मबुद्धेः सुतदारकोशभूष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया

अजित, माझा हा काळ व्यर्थ गेला, राजसत्तेच्या गर्वात, संपत्तीच्या माजात, मी स्वतःला नश्वर शरीर मानत राहिलो, मुलं, पत्नी, धन, वस्तू यांच्यात गुंतून, न संपणाऱ्या चिंता करत राहिलो.

कलेवरेऽस्मिन्घटकुड्यसन्निभे। निरूढमानो नरदेव इत्यहम्। वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपैर्। गां पर्यटंस्त्वागणयन्सुदुर्मदः

हे शरीर मातीच्या भांड्यासारखं असताना, मी स्वतःला 'माणसांचा राजा' समजत होतो, रथ, हत्ती, घोडे, पायदळ आणि सेवकांनी वेढलेला, मोठ्या अहंकारात पृथ्वीवर फिरत होतो, कुणालाही काही समजत नव्हतो.

प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम्। त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः

मी मोहात, मोठ्या आवाजात पुढे काय करावं याच विचारात गुंतलो होतो, विषयांच्या लालसेने लोभी झालो होतो; पण तू मात्र कधीच गोंधळात न पडणारा, अचानक मृत्यूसारखा येतोस, जसा साप उंदराच्या बिळाजवळ येतो.