श्रीमद्भागवतपुराणम्

स उत्थाय चिरं सुप्तः शनैरुन्मील्य लोचने। दिशो विलोकयन्पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम्

तो बराच वेळ झोपून उठला, हळूहळू डोळे उघडले, आणि सर्व दिशांना पाहिलं. मग त्याला आपल्या बाजूला तो माणूस उभा दिसला.

स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत। देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत्क्षणात्

भरतवंशीय राजा, त्या क्रोधित माणसाच्या केवळ कटाक्षानं, त्या यवनाचं शरीरातील अग्नीनं क्षणात राख झालं.

श्रीराजोवाच। को नाम स पुमान्ब्रह्मन्कस्य किं वीर्य एव च। कस्माद्गुहां गतः शिष्ये किं तेजो यवनार्दनः

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, तो माणूस कोण होता? त्याचा कुळ, सामर्थ्य काय? तो गुहेत जाऊन का झोपला होता? यवनांचा संहार करणाऱ्याचं तेज कसं होतं?

श्रीशुक उवाच। स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान्। मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः

श्री शुक म्हणाले: तो इक्ष्वाकू कुळात जन्मलेला, मोठा आणि मांधात्रीचा मुलगा, मुचुकुंद म्हणून प्रसिद्ध, ब्राह्मणांचा भक्त आणि सत्यप्रतिज्ञ होता.

स याचितः सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे। असुरेभ्यः परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम्

त्याला इंद्रासह देवांनी, असुरांपासून वाचवण्यासाठी, विनंती केली. घाबरलेल्या देवांची त्यानं खूप काळ रक्षण केली.

लब्ध्वा गुहं ते स्वःपालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन्। राजन्विरमतां कृच्छ्राद्भवान्नः परिपालनात्

गुहेत आपला रक्षक मुचुकुंद सापडल्यावर, देवांनी त्याला म्हटलं, 'राजा, आता आमचं रक्षण करण्याच्या या कष्टातून तू निवृत्त हो.'

नरलोकं परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम्। अस्मान्पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिताः

वीर, तू माणसांचा लोक आणि शत्रुमुक्त राज्य सोडून आमचं रक्षण करत राहिलास. त्यामुळे तुझे सर्व इच्छापण मागे पडल्या.

सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिणः। प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिताः

तुझे पुत्र, पत्नी, नातेवाईक, मंत्री, सल्लागार आणि तुझ्या वयाचे प्रजेचे लोक, हे सगळे आता या जगात उरलेले नाहीत.

कालो बलीयान्बलिनां भगवानीश्वरोऽव्ययः। प्रजाः कालयते क्रीडन्पशुपालो यथा पशून्

काळ हा सर्वात बलवान, अविनाशी आणि सर्वांचा स्वामी आहे. तो खेळता खेळता सर्व प्राण्यांना संपवतो, जसा गुराखी जनावरांना नेतो.

वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य नः। एक एवेश्वरस्तस्य भगवान्विष्णुरव्ययः

तू एखादं वर माग, तुझं कल्याण होवो. पण मुक्ती सोडून, कारण ती आम्ही देऊ शकत नाही. एकच खरा स्वामी आहे, तो म्हणजे अविनाशी भगवान विष्णू.

एवमुक्तः स वै देवानभिवन्द्य महायशाः। अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया

असं ऐकून, त्या कीर्तीमानाने देवांना वंदन केलं आणि गुहेत जाऊन देवांनी दिलेल्या झोपेच्या प्रभावाने झोपला.

यवने भस्मसान्नीते भगवान्सात्वतर्षभः। आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते

यवन राख झाल्यावर, सात्वतांचा शिरोमणी भगवान, बुद्धिमान मुचुकुंदाला आपली खरी मूर्ती दाखवली.

तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम्। श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम्

त्याला पाहिलं, तो पावसाच्या काळातील काळ्या मेघासारखा, पिवळ्या रेशमी वस्त्रात, छातीवर श्रीवत्साचा चिन्ह आणि कौस्तुभ मणीच्या तेजानं झळकत होता.

चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया। चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम्

त्याच्या चार तेजस्वी भुजा, वैजयंती माळ घातलेली, सुंदर आणि प्रसन्न चेहरा, चमकणाऱ्या मकराकृती कुंडलांनी शोभून दिसत होता.

प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम्। अपीच्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम्

तो सर्व मानवांसाठी पाहण्यासारखा, प्रेमळ स्मित असलेली डोळे, नेहमी तरुण दिसणारा, गर्विष्ठ सिंहासारखा आणि महान पराक्रम असलेला होता.

पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षितः। शङ्कितः शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा

त्याच्या तेजानं भारावून गेलेल्या त्या बुद्धिमान राजानं, मनात शंका ठेवून, सावधपणे, जणू काही अजिंक्य तेजासमोर उभा आहे अशा प्रकारे, हळूच विचारलं.

श्रीमुचुकुन्द उवाच। को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे। पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके

श्री मुचुकुंद म्हणाले: या वनात, पर्वताच्या गुहेत, कमळाच्या पाकळीसारख्या तुझ्या पायांनी काटेरी झाडांमध्ये फिरणारा, तू कोण आहेस?

किं स्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान्वा विभावसुः। सूर्यः सोमो महेन्द्रो वा लोकपालो परोऽपि वा

हे प्रभो, तुमच्या तेजासमोर इतर कुणाचं तेज काय आहे? अगदी अग्नि, सूर्य, चंद्र, इंद्र, लोकपाल किंवा कुणीही दुसरा असो, त्यांच्या तेजाची तुमच्याशी तुलना होऊच शकत नाही.

मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम्। यद्बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा

माझ्या मते, तुम्ही देवांचा देखील देव आहात, कारण तुम्ही ज्या प्रकारे दिवा आपल्या प्रकाशाने गुहेतील अंधार दूर करतो, तशीच तुम्ही सगळ्यांची अज्ञानाची छाया नाहीशी करता.

शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव। स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते

हे नरश्रेष्ठ, आम्ही मनापासून तुमची सेवा करू इच्छितो. तुम्हाला आवडत असेल तर तुमचा जन्म, कृत्ये आणि कुळ याबद्दल आम्हाला सांगावे.

वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाकाः क्षत्रबन्धवः। मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मजः प्रभो

हे पुरुषसिंह, आम्ही इक्ष्वाकू वंशातील क्षत्रिय आहोत. माझं नाव मुचुकुंद आहे, मी युवनाश्वाचा पुत्र आहे, हे प्रभो.

चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रियः। शयेऽस्मिन्विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना

खूप दिवस जागरणामुळे मी थकून गेलो होतो, झोपेमुळे माझ्या इंद्रियांना जडपणा आला होता. मी या एकाकी ठिकाणी झोपलो होतो, आणि कुणीतरी मला आत्ता जागं केलं.

सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना। अनन्तरं भवान्श्रीमांल्लक्षितोऽमित्रशासनः

तोही आपल्याच पापामुळे राख झाला असावा. त्यानंतर लगेचच, शत्रूंचा नाश करणारे, तेजस्वी तुम्ही इथे प्रकट झाला आहात.

तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुमः। हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम्

तुमचं तेज इतकं प्रखर आहे की आम्हाला ते पाहवतही नाही. हे महाभाग, तुम्ही सर्व सजीवांमध्ये मान मिळवण्यास योग्य आहात.

एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान्भूतभावनः। प्रत्याह प्रहसन्वाण्या मेघनादगभीरया

राजाने असे विचारल्यावर, सर्वांचा पालनकर्ता भगवान हसत-हसत, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर आवाजात उत्तर देऊ लागले.

श्रीभगवानुवाच। जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रशः। न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि

श्रीभगवान म्हणाले — माझे जन्म, कृत्ये आणि नावे हजारो आहेत. हे मित्रा, ती मोजता येणारी नाहीत, कारण ती अनंत आहेत.

क्वचिद्रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभिः। गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित्

कधी कधी मी महान पुरुषांसोबत पृथ्वीवरील जन्म तपासले आहेत, पण माझे जन्म कधीच गुण, कृत्य किंवा नावांनी मर्यादित होत नाहीत.

कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप। अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षयः

हे राजन, माझे जन्म आणि कृत्ये तीनही काळात व्यापलेली आहेत. मोठमोठे ऋषी ती कितीही शोधली, तरी त्यांना त्याचा अंत लागत नाही.

तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम। विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये

तरीही, हे मित्रा, मी सध्या घेतलेल्या जन्माबद्दल सांगतो, ऐका. पूर्वी ब्रह्मदेवांनी धर्माचे रक्षण व्हावे म्हणून माझी प्रार्थना केली होती.