श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्रीशुक उवाच। तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम्। दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम्

श्रीशुक म्हणाले: तेव्हा श्रीकृष्ण बाहेर येताना, जणू काही चंद्र उगवत आहे असे भासत होते. ते पाहण्यास अत्यंत सुंदर, श्यामवर्णी आणि पिवळ्या रेशमी वस्त्रात होते.

श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम्। पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम्

त्यांच्या छातीवर श्रीवत्साचा चिन्ह, गळ्यात तेजस्वी कौस्तुभ मणी, रुंद आणि उंच शरीर, चार भुजा आणि नव्या कमळासारखी लाल डोळे होते.

नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम्। मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम्

सदैव आनंदी, तेजस्वी, गोल गाल, निर्मळ हास्य, कमळासारखे मुख आणि चमकदार मकराकृती कुंडले घातलेली होती.

वासुदेवो ह्ययमिति पुमान्श्रीवत्सलाञ्छनः। चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दरः

हे खरेच वासुदेव आहेत, श्रीवत्साने चिन्हांकित, चार भुजा, कमळासारखे डोळे, वनमाळा घातलेले आणि अतिशय सुंदर.

लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति। निरायुधश्चलन्पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुधः

नारदांनी सांगितलेल्या या सर्व लक्षणांनुसार, दुसरा कोणी असूच शकत नाही. तो शस्त्राशिवाय चालत आहे, मीही शस्त्र न घेता त्याच्याशी लढेन.

इति निश्चित्य यवनः प्राद्रवन्तं पराङ्मुखम्। अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम्

अशी ठाम कल्पना करून, यवन त्याला पकडण्यासाठी धावू लागला, जरी तो योग्यांनाही सहज मिळत नाही.

हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरिणा स पदे पदे। नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम्

जणू स्वतःला हाताने पकडतोय असे वाटावे, अशा प्रकारे हरिने त्याला थोड्या थोड्या अंतरावर दाखवत दाखवत, डोंगराच्या गुहेकडे नेले.

पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम्। इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताशुभः

‘यदुकुळात जन्मलेल्या तुझ्यासारख्याने पळणे शोभत नाही’ असे टोमणे मारत तो पाठलाग करत राहिला, पण त्याला पकडू शकला नाही.

एवं क्षिप्तोऽपि भगवान्प्राविशद्गिरिकन्दरम्। सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम्

अशा प्रकारे टोमणे ऐकूनही, भगवान् त्या डोंगराच्या गुहेत गेले; तोही आत गेला आणि तिथे दुसरा एक मनुष्य झोपलेला पाहिला.

नन्वसौ दूरमानीय शेते मामिह साधुवत्। इति मत्वाच्युतं मूढस्तं पदा समताडयत्

‘हा तर खूप दूर आणून इथे संतासारखा झोपलाय’ असं समजून त्या मूर्ख यवनानं अच्युताला, जो तिथे पडला होता, पायानं मारलं.

स उत्थाय चिरं सुप्तः शनैरुन्मील्य लोचने। दिशो विलोकयन्पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम्

तो बराच वेळ झोपून उठला, हळूहळू डोळे उघडले, आणि सर्व दिशांना पाहिलं. मग त्याला आपल्या बाजूला तो माणूस उभा दिसला.

स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत। देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत्क्षणात्

भरतवंशीय राजा, त्या क्रोधित माणसाच्या केवळ कटाक्षानं, त्या यवनाचं शरीरातील अग्नीनं क्षणात राख झालं.

श्रीराजोवाच। को नाम स पुमान्ब्रह्मन्कस्य किं वीर्य एव च। कस्माद्गुहां गतः शिष्ये किं तेजो यवनार्दनः

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, तो माणूस कोण होता? त्याचा कुळ, सामर्थ्य काय? तो गुहेत जाऊन का झोपला होता? यवनांचा संहार करणाऱ्याचं तेज कसं होतं?

श्रीशुक उवाच। स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान्। मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः

श्री शुक म्हणाले: तो इक्ष्वाकू कुळात जन्मलेला, मोठा आणि मांधात्रीचा मुलगा, मुचुकुंद म्हणून प्रसिद्ध, ब्राह्मणांचा भक्त आणि सत्यप्रतिज्ञ होता.

स याचितः सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे। असुरेभ्यः परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम्

त्याला इंद्रासह देवांनी, असुरांपासून वाचवण्यासाठी, विनंती केली. घाबरलेल्या देवांची त्यानं खूप काळ रक्षण केली.

लब्ध्वा गुहं ते स्वःपालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन्। राजन्विरमतां कृच्छ्राद्भवान्नः परिपालनात्

गुहेत आपला रक्षक मुचुकुंद सापडल्यावर, देवांनी त्याला म्हटलं, 'राजा, आता आमचं रक्षण करण्याच्या या कष्टातून तू निवृत्त हो.'

नरलोकं परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम्। अस्मान्पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिताः

वीर, तू माणसांचा लोक आणि शत्रुमुक्त राज्य सोडून आमचं रक्षण करत राहिलास. त्यामुळे तुझे सर्व इच्छापण मागे पडल्या.

सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिणः। प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिताः

तुझे पुत्र, पत्नी, नातेवाईक, मंत्री, सल्लागार आणि तुझ्या वयाचे प्रजेचे लोक, हे सगळे आता या जगात उरलेले नाहीत.

कालो बलीयान्बलिनां भगवानीश्वरोऽव्ययः। प्रजाः कालयते क्रीडन्पशुपालो यथा पशून्

काळ हा सर्वात बलवान, अविनाशी आणि सर्वांचा स्वामी आहे. तो खेळता खेळता सर्व प्राण्यांना संपवतो, जसा गुराखी जनावरांना नेतो.

वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य नः। एक एवेश्वरस्तस्य भगवान्विष्णुरव्ययः

तू एखादं वर माग, तुझं कल्याण होवो. पण मुक्ती सोडून, कारण ती आम्ही देऊ शकत नाही. एकच खरा स्वामी आहे, तो म्हणजे अविनाशी भगवान विष्णू.

एवमुक्तः स वै देवानभिवन्द्य महायशाः। अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया

असं ऐकून, त्या कीर्तीमानाने देवांना वंदन केलं आणि गुहेत जाऊन देवांनी दिलेल्या झोपेच्या प्रभावाने झोपला.

यवने भस्मसान्नीते भगवान्सात्वतर्षभः। आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते

यवन राख झाल्यावर, सात्वतांचा शिरोमणी भगवान, बुद्धिमान मुचुकुंदाला आपली खरी मूर्ती दाखवली.

तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम्। श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम्

त्याला पाहिलं, तो पावसाच्या काळातील काळ्या मेघासारखा, पिवळ्या रेशमी वस्त्रात, छातीवर श्रीवत्साचा चिन्ह आणि कौस्तुभ मणीच्या तेजानं झळकत होता.

चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया। चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम्

त्याच्या चार तेजस्वी भुजा, वैजयंती माळ घातलेली, सुंदर आणि प्रसन्न चेहरा, चमकणाऱ्या मकराकृती कुंडलांनी शोभून दिसत होता.

प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम्। अपीच्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम्

तो सर्व मानवांसाठी पाहण्यासारखा, प्रेमळ स्मित असलेली डोळे, नेहमी तरुण दिसणारा, गर्विष्ठ सिंहासारखा आणि महान पराक्रम असलेला होता.

पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षितः। शङ्कितः शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा

त्याच्या तेजानं भारावून गेलेल्या त्या बुद्धिमान राजानं, मनात शंका ठेवून, सावधपणे, जणू काही अजिंक्य तेजासमोर उभा आहे अशा प्रकारे, हळूच विचारलं.

श्रीमुचुकुन्द उवाच। को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे। पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके

श्री मुचुकुंद म्हणाले: या वनात, पर्वताच्या गुहेत, कमळाच्या पाकळीसारख्या तुझ्या पायांनी काटेरी झाडांमध्ये फिरणारा, तू कोण आहेस?

किं स्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान्वा विभावसुः। सूर्यः सोमो महेन्द्रो वा लोकपालो परोऽपि वा

हे प्रभो, तुमच्या तेजासमोर इतर कुणाचं तेज काय आहे? अगदी अग्नि, सूर्य, चंद्र, इंद्र, लोकपाल किंवा कुणीही दुसरा असो, त्यांच्या तेजाची तुमच्याशी तुलना होऊच शकत नाही.

मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम्। यद्बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा

माझ्या मते, तुम्ही देवांचा देखील देव आहात, कारण तुम्ही ज्या प्रकारे दिवा आपल्या प्रकाशाने गुहेतील अंधार दूर करतो, तशीच तुम्ही सगळ्यांची अज्ञानाची छाया नाहीशी करता.