श्रीमद्भागवतपुराणम्

अक्षौहिणीभिः सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरैः। मागधस्तु न हन्तव्यो भूयः कर्ता बलोद्यमम्

अक्षौहिणी सैन्य, ज्यात सैनिक, घोडे, रथ आणि हत्ती आहेत, ते नष्ट करायचं; पण मगधराजाला मारायचं नाही, कारण तो पुन्हा सैन्य उभं करील.

एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे। संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च

माझ्या या अवताराचा हेतू हाच आहे — पृथ्वीचं ओझं कमी करणं, सज्जनांचं रक्षण करणं आणि इतरांचा नाश करणं.

अन्योऽपि धर्मरक्षायै देहः संभ्रियते मया। विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवतः क्वचित्

धर्माचं रक्षण करण्यासाठी मी दुसरं रूपही घेतो, आणि जेव्हा अधर्म वाढतो, तेव्हा त्याचा अंत करण्यासाठी मी येतो.

एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात्सूर्यवर्चसौ। रथावुपस्थितौ सद्यः ससूतौ सपरिच्छदौ

गोविंदा असं ध्यान करत असताना, आकाशातून सूर्यासारखी तेजस्वी दोन रथ, सारथी आणि सर्व सामानासह, अचानक समोर आले.

आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया। दृष्ट्वा तानि हृषीकेशः सङ्कर्षणमथाब्रवीत्

आणि जुनी, दिव्य शस्त्रंही सहजपणे प्रकट झाली; ती पाहून हृषीकेशाने संकर्षणाला सांगितलं.

पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो। एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च

आर्य, यदुवंशीयांवर ओ प्रभो, यदूंवर आलेले हे मोठं संकट पाहा. तुझं रथ आणि तुझ्या प्रिय शस्त्रांसकट इथे आलं आहे.

एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत्। त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु

हे ईशा, सज्जनांना सुख देणारा, आपण या कामासाठीच जन्म घेतला आहे. आता या 'तेवीस सैन्य' नावाच्या पृथ्वीवरील भाराचा नाश कर.

एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात्। निर्जग्मतुः स्वायुधाढ्य बलेनाल्पीयसा वृतौ

अशा रीतीने एकमेकांशी चर्चा करून, दशार्हकुमार दोघेही जुने, ठाम आणि शस्त्रांनी सज्ज होऊन, थोड्या सैन्यासह रथावरून निघाले.

शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर्दारुकसारथिः। ततोऽभूत्परसैन्यानां हृदि वित्रासवेपथुः

दारुक रथ चालवत असताना हरिने रथातून बाहेर पडताना शंख फुंकला. तेव्हा शत्रू सैन्याच्या मनात भीती आणि थरथर निर्माण झाली.

तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम। न त्वया योद्धुमिच्छामि बालेनैकेन लज्जया । गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धुहन्

मग मगधराज म्हणाला, 'कृष्णा, नीच माणसा, मी तुझ्याशी लढायचं इच्छित नाही, कारण तू एकटाच बालक आहेस, मला लाज वाटते. आणि तू दुसऱ्यांच्या आड लपतोस, म्हणून मी तुझ्याशी लढणार नाही. जा, बंधूंचा नाश करणारा, मी तुझ्याशी युद्ध करणार नाही.'

तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यमुद्वह। हित्वा वा मच्छरैश्छिन्नं देहं स्वर्याहि मां जहि

'राम, तुझ्यात जर श्रद्धा असेल तर लढ, आणि धैर्य दाखव. माझ्या बाणांनी तुझं शरीर छिन्नभिन्न झालं तरी ते सोडून स्वर्गात जा, किंवा मला ठार मार.'

श्रीभगवानुवाच। न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्येव पौरुषम्। न गृह्णीमो वचो राजन्नातुरस्य मुमूर्षतः

श्रीभगवान म्हणाले, 'खरे शूरवीर कधीही बढाई मारत नाहीत, ते फक्त आपली शौर्य कृतीने दाखवतात. राजन, मृत्यूच्या भीतीने अस्वस्थ झालेल्याचं बोलणं आम्ही लक्षात घेत नाही.'

श्रीशुक उवाच। जरासुतस्तावभिसृत्य माधवौ महाबलौघेन बलीयसाऽऽवृणोत्। ससैन्ययानध्वजवाजिसारथी सूर्यानलौ वायुरिवाभ्ररेणुभिः

शुकदेव म्हणाले, मग जरासंधाने दोन्ही माधवांवर मोठं सैन्य, रथ, हत्ती, घोडे आणि ध्वजांनी वेढा घातला, जणू वाऱ्याने सूर्य आणि अग्नीला धुळीच्या ढगांनी झाकलं.

सुपर्णतालध्वजचिह्नितौ रथाव्। अलक्षयन्त्यो हरिरामयोर्मृधे। स्त्रियः पुराट्टालकहर्म्यगोपुरं। समाश्रिताः सम्मुमुहुः शुचार्दितः

गुरुड आणि ताडाच्या झेंड्यांनी शोभलेले हरि आणि रामाचे दोन रथ युद्धात दिसताच, स्त्रिया जुने मनोरे, राजवाडे आणि महाद्वार यामध्ये आसरा घेऊन, दुःख आणि गोंधळाने व्याकुळ झाल्या.

हरिः परानीकपयोमुचां मुहुः शिलीमुखात्युल्बणवर्षपीडितम्। स्वसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच्छार्ङ्गशरासनोत्तमम्

हरिने पाहिलं की, देव-दानवांनी पूजलेलं त्याचं सैन्य शत्रूंच्या भयंकर बाणांच्या पावसाने पुन्हा पुन्हा त्रस्त होत आहे. तेव्हा त्याने आपलं श्रेष्ठ शार्ङ्ग धनुष्य मोठ्या आवाजात ताणलं.

गृह्णन्निशङ्गादथ सन्दधच्छरान्। विकृष्य मुञ्चन्शितबाणपूगान्। निघ्नन्रथान्कुञ्जरवाजिपत्तीन्। निरन्तरं यद्वदलातचक्रम्

मग त्याने आपल्या तरकशातून बाण काढून, धनुष्यावर चढवून, धारदार बाणांच्या वर्षावाने रथ, हत्ती, घोडे आणि पायदळ यांना सतत मारलं; आणि त्याच्या हातातून चक्र कधीच सुटलं नाही.

निर्भिन्नकुम्भाः करिणो निपेतुरनेकशोऽश्वाः शरवृक्णकन्धराः। रथा हताश्वध्वजसूतनायकाः पदायतश्छिन्नभुजोरुकन्धराः

फुटलेल्या दातांचे हत्ती मोठ्या संख्येने कोसळले; बाणांनी माने छेदलेल्या घोडे पडले; घोडे, ध्वज, सारथी आणि सेनापती मारलेले रथ, आणि हात, जांघ, मान छाटलेले पायदळ सर्वत्र पडले.

सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिनामङ्गप्रसूताः शतशोऽसृगापगाः। भुजाहयः पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहय ग्रहाकुलाः

हत्ती, घोडे आणि माणसांचे अवयव छाटले गेले, त्यामुळे शेकडो रक्ताच्या नद्या वाहू लागल्या. त्या नद्यांमध्ये हात, घोड्यांची डोकी, माणसांची कवटी, कासवासारखी धडं, आणि मारलेल्या हत्ती, घोडे, वीरांची प्रेते वाहत होती.

करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुलाः। अच्छूरिकावर्तभयानका महा मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्कराः

त्या रक्ताच्या नद्यांना हातांचे लाटा, केसांचे शेवाळ, धनुष्याच्या प्रवाहांनी भरलेली, शस्त्रांच्या गटांनी गच्च झालेली, फिरणाऱ्या तलवारींचे भीतीदायक भोवरे, आणि रत्न, मोती, दागिने, दगड यांच्या चमकांनी शोभलेली होती.

प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरीः परस्परम्। विनिघ्नतारीन्मुषलेन दुर्मदान्सङ्कर्षणेनापरीमेयतेजसा

त्या युद्धात, अपरिमित तेजाचा संकर्षणाने आपला गदा फिरवून गर्विष्ठ शत्रूंना ठार केले, त्यामुळे भित्र्यांच्या मनात भीती आणि शूरांच्या मनात आनंद निर्माण झाला, कारण वीर एकमेकांना मारत होते.

बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्र पालितम्। क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयोर्विक्रीडितं तज्जगदीशयोः परम्

मगधराजाने राखलेली, अग्नीच्या समुद्रासारखी भयंकर आणि अजेय वाटणारी ती सेना, वसुदेवपुत्रांच्या अद्भुत लीलेने पूर्णपणे नष्ट झाली.

स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य यः। समीहितेऽनन्तगुणः स्वलीलया। न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रहस्। तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते

ज्याच्या अनंत गुणांनी त्रिलोकांची निर्मिती, स्थिती आणि संहार स्वतःच्या खेळाने घडतो, त्याने शत्रूंचा नाश केला यात काहीच आश्चर्य नाही; तरीही, माणसांसाठी ते सांगितलं जातं.

जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम्। हतानीकावशिष्टासुं सिंहः सिंहमिवौजसा

रथ उद्ध्वस्त झाल्यावर, आणि सैन्य नष्ट झाल्यावर, बलरामाने बलवान जरासंधाला सिंहाने दुसऱ्या सिंहाला जसा पकडतो तसा पकडलं.

बध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुषैः। वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्षया

शत्रूंचा नाश झाल्यावर, मानव आणि वरुण यांच्या दोरींनी बांधत असताना, गोविंदाने त्याला एका खास हेतूसाठी थांबवले.

सा मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मतः। तपसे कृतसङ्कल्पो वारितः पथि राजभिः

लोकांच्या स्वामींनी त्याला सोडून दिल्यावर, तो वीरांच्या मान्यतेस पात्र ठरला, पण लाजला; तप करण्याचा निर्धार केला असता, राजांनी त्याला वाटेतच अडवले.

वाक्यैः पवित्रार्थपदैर्नयनैः प्राकृतैरपि। स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभवः

शुद्ध अर्थ असलेल्या शब्दांनी आणि अगदी साध्या नजरेनेसुद्धा, त्याच्या स्वतःच्या कर्मामुळे, यदूंमुळे त्याला ही हार पत्करावी लागली.

हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस्तदा। उपेक्षितो भगवता मगधान्दुर्मना ययौ

सर्व सैन्याचा नाश झाल्यावर, बर्हद्रथ वंशाचा राजा भगवंताने दुर्लक्ष केला आणि मनात खिन्न होऊन मगधाकडे निघून गेला.

मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णवः। विकीर्यमाणः कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदितः

मुकुंदाचे बळ अखंड राहिले आणि शत्रूंच्या सैन्याचा समुद्र पार करून, देवांनी फुलांची वृष्टी केली आणि त्याचे कौतुक केले.

माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभिः। उपगीयमानविजयः सूतमागधबन्दिभिः

मथुरेचे लोक, सर्व चिंता दूर होऊन, आनंदित मनाने त्याच्याकडे आले; त्याचा विजय रथचालक, मागधी आणि गायक यांनी गायलाच सुरुवात केली.