श्रीमद्भागवतपुराणम्

तया च कथितं भर्त्रे प्रसूतः सुखमर्भकः । लोकस्य सुखमुत्पन्नं आत्मदेव प्रजोदयात्

तिने नवऱ्याला सांगितलं, 'आरोग्यदायक मुलगा जन्मला; सगळ्यांना आनंद झाला, आत्मदेवाला पुत्र झाला.'

ददौ दानं द्विजातिभ्यो जातकर्म विधाय च । गीतवादित्रघोषोऽभूत् तद्‌द्वारं मंगलं बहु

त्याने ब्राह्मणांना दान दिलं आणि जातकर्म विधी केला; दाराशी गाणी आणि वाद्यांचा मोठा मंगल गजर झाला.

भर्तुरग्रेऽब्रवीत् वाक्यं स्तन्यं नास्ति कुचे मम । अन्यस्तन्येन निर्दुग्धा कथं पुष्णामि बालकम्

पतीसमोर तिने सांगितले, "माझ्या छातीला दूध नाही; दुसरी कुणीतरी ते काढले आहे, मग मी या बाळाला कसे पोसू?"

मत्स्वसुश्च प्रसूताया मृतो बालस्तु वर्तते । तामाकार्य गृहे रक्ष सा तेऽर्भं पोषयिष्यति

माझ्या दुसऱ्या बायकोला मूल झाले होते, पण तिचे बाळ मरण पावले आहे; तिला इथे आणा आणि घरात ठेवा—ती तुझे बाळ वाढवेल.

पतिना तत्कृतं सर्वं पुत्ररक्षणहेतवे । पुत्रस्य धुन्धुकारीति नाम मात्रा प्रतिष्ठितन्

पुत्राचे रक्षण व्हावे म्हणून पतीने हे सर्व केले; आईने त्या मुलाला धुंधुकारी हे नाव दिले.

त्रिमासे निर्गते चाथ सा धेनुः सुषुवेऽर्भकम् । सर्वांगसुन्दरं दिव्यं निर्मलं कनकप्रभम्

तीन महिने गेल्यावर त्या गायीने एक वासरू जन्माला घातले—ते सर्वांगाने सुंदर, दिव्य, निर्मळ आणि सोन्यासारखे तेजस्वी होते.

दृष्ट्वा प्रसन्नो विप्रस्तु संस्कारान् स्वयमादधे । मत्वा‌ऽऽश्चर्यं जनाः सर्वे दिदृक्षार्थं समागताः

हे पाहून तो ब्राह्मण आनंदी झाला आणि स्वतःच सर्व संस्कार केले; हे आश्चर्य वाटल्याने सर्व लोक पाहण्यासाठी एकत्र आले.

भाग्योदयोऽधुना जात आत्मदेवस्य पश्यत । धेन्वा बालः प्रसूतस्तु देवरूपीति कौतुकम्

आत्मदेवाचे भाग्य आता फळास आले आहे; गायीपासून बाळ जन्माला आले, आणि ते देवासारखे दिसत असल्याने सर्वांना आश्चर्य वाटले.

न ज्ञातं तद्‍रहस्यं तु केनापि विधियोगतः । गोकर्णं तं सुतं दृष्ट्वा गोकर्णं नाम चाकरोत्

नियतीमुळे हे गुपित कुणालाच कळले नाही; त्या बाळाच्या गायीसारख्या कानांमुळे त्याचे नाव गोकर्ण ठेवले.

कियत्कालेन तौ जातौ तरुणौ तनयावुभौ । गोकर्णः पण्डितो ज्ञानी धुन्धुकारी महाखलः

काही काळात दोन्ही मुले मोठी झाली; गोकर्ण विद्वान आणि ज्ञानी झाला, तर धुंधुकारी फारच वाईट स्वभावाचा निघाला.

स्नानशौचक्रियाहीनो दुर्भक्षी क्रोधवर्जितः । दुष्परिग्रहकर्ता च शवहस्तेन भोजनम्

तो स्नान आणि स्वच्छतेची काळजी करत नसे, चुकीचे अन्न खात असे, राग नसलेला, चुकीने मिळवलेली वस्तू घेत असे, आणि प्रेताला हात लावून जेवत असे.

चौरः सर्वजनद्वेषी परवेश्मप्रदीपकः । लालनायार्भकान् धृत्वा सद्यः कूपे न्यपातयत्

तो चोर होता, सर्व लोक त्याचा तिरस्कार करत, दुसऱ्यांच्या घरांना आग लावत असे, आणि खेळायला म्हणून लहान मुलांना घेऊन लगेच विहिरीत टाकत असे.

हिंसकः शस्त्रधारी च दीनान्धानां प्रपीडकः । चाण्डालाभिरतो नित्यं पाशहस्तः श्वसंगतः

तो हिंसक, शस्त्र घेणारा, गरीब आणि आंधळ्यांना त्रास देणारा, नेहमी चांडाळांसोबत राहणारा, दोरी हातात घेणारा आणि कुत्र्यांसोबत वावरणारा होता.

तेन वेश्याकुसंगेन पित्र्यं वित्तं तु नाशितम् । एकदा पितरौ ताड्य पात्राणि स्वयमाहरत्

वेश्यांसोबत वावरण्यामुळे त्याने वडिलांचे सर्व धन उधळले; एकदा तर त्याने आईवडिलांना मारहाण करून त्यांचे भांडी स्वतःच उचलली.

तत्पिता कृपणः प्रोच्चैः धनहीनो रुरोद ह । वध्यतवं तु समीचीनं कुपुत्रो दुःखदायकः

त्याचा बिचारा बाप, आता निर्धन झालेला, मोठ्याने रडू लागला, "असा वाईट आणि दुःख देणारा मुलगा मारला गेला पाहिजे."

क्व तिष्ठामि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहयेत् । प्राणान् त्यजामि दुःखेन हा कष्टं मम संस्थितम्

"मी कुठे राहू, कुठे जाऊ, माझे दुःख कोण दूर करेल? या दुःखात मी प्राण सोडतो—हाय, माझी अवस्था किती वाईट झाली आहे!"

तदानीं तु समागत्य गोकर्णो ज्ञानसंयुतः । बोधयामास जनकं वैराग्यं परिदर्शयन्

तेव्हा गोकर्ण, ज्याच्याकडे ज्ञान होते, आला आणि वडिलांना उपदेश केला, त्यांना वैराग्याचा मार्ग दाखवला.

असारः खलु संसारो दुःखरूपी विमोहकः । सुतः कस्य धनं कस्य स्नेहवान् ज्वलतेऽनिशम्

हा संसार खरोखरच निरर्थक, दुःखमय आणि माणसाला फसवणारा आहे; कोणाचा मुलगा, कोणाचे धन, कोणाचा प्रेम नेहमीच टिकते?

न चेन्द्रस्य सुखं किंचित् न सुखं चक्रवर्तिनः । सुखमस्ति विरक्तस्य मुनेः एकान्तजीविनः

इंद्रालाही सुख नाही, चक्रवर्ती राजालाही नाही; खरे सुख फक्त ज्याला काहीच आसक्ति नाही आणि जो एकांतात राहतो अशा साधूला मिळते.

मुञ्च अज्ञानं प्रजारूपं मोहतो नरके गतिः । निपतिष्यति देहोऽयं सर्वं त्यक्त्वा वनं व्रज

मुलांवरील मोहाच्या रूपातील अज्ञान सोड; मोहामुळे नरकाचा मार्ग मिळतो. हे शरीर एक दिवस सगळं सोडून पडणारच—म्हणून वनात जा.

तद्वाक्यं तु समाकर्ण्य गन्तुकामः पिताब्रवीत् । किंकर्तव्यं वने तात तत्त्वं वद सविस्तरम्

ती वचनं ऐकून, वडील निघायच्या तयारीत असताना म्हणाले, "माझ्या मुला, या जंगलात काय करावं हे मला सविस्तर सांग."

अन्धकूपे स्नेहपाशे बद्धः पंगुरहं शठः । कर्मणा पतितो नूनं मामुद्धर दयानिधे

माझ्या मनात मायेच्या ओढीने मी काळोख्या खड्ड्यात अडकून पडलो आहे, मी अपंग, कपटी आणि वाईट कर्मांमुळे खाली घसरलो आहे—दया करणाऱ्यांनो, मला वर उचल.

(वसंततिलका) देहेऽस्थिमांसरुधिरेऽभिमतिं त्यज त्वं जायासुतादिषु सदा ममतां विमुञ्च । पश्यानिशं जगदिदं क्षणभंगनिष्ठं वैराग्यरागरसिको भव भक्तिनिष्ठः

हे शरीर हाड, मांस आणि रक्ताने बनलेलं आहे, त्याच्याशी असलेली आसक्ती सोड. बायको, मुलं आणि इतरांवरची माया कायमची टाकून दे. हे जग क्षणभंगुर आणि नाशवंत आहे, हे नेहमी लक्षात ठेव. विरक्ती आणि भक्ती यात मन लाव.

धर्म भजस्व सततं त्यज लोकधर्मान् सेवस्व साधुपुरुषान् ‍जहि कामतृष्णाम् । अन्यस्य दोषगुणचिन्तनमाशु मुक्त्वा सेवाकथारसमहो नितरां पिब त्वम्

नेहमी खरी धर्माची सेवा कर, लोकधर्म सोडून दे, साधू पुरुषांची सेवा कर आणि इच्छा व तृष्णा सोड. दुसऱ्यांचे दोष किंवा गुण यांचा विचार पटकन सोड आणि सेवा व कथा यांच्या अमृतरसाचा मनापासून आस्वाद घे.

एवं सुतोक्तिवशतोऽपि गृहं विहाय यातो वनं स्थिरमतिर्गतषष्टिवर्षः । युक्तो हरेरनुदिनं परिचर्ययासौ श्रीकृष्णमाप नियतं दशमस्य पाठात्

मुलाच्या सांगण्यावरून, वडीलांनी घर सोडलं, स्थिर मनाने साठाव्या वर्षी जंगलात गेले. तिथे रोज श्रीहरीची सेवा करत, दहाव्या स्कंधाचं पठण करून, त्यांनी श्रीकृष्णप्राप्ती केली.

  देवोद्यानश्रिया जुष्टं अध्यास्ते स्म त्रिपिष्टपम् ।  महेन्द्रभवनं साक्षात् निर्मितं विश्वकर्मणा ।  त्रैलोक्यलक्ष्म्यायतनं अध्युवासाखिलर्द्धिमत्

तो देवांच्या बागांनी शोभलेल्या, विश्वकर्म्याने बांधलेल्या, इंद्राच्या राजवाड्यात राहू लागला. तिथे तीनही लोकांचा ऐश्वर्य आणि सर्व संपत्ती त्याच्यासोबत होती.

  विद्यार्थरूपजन्माढ्यो मानस्तम्भविवर्जितः

तो विद्या, संपत्ती आणि उच्च जन्माने समृद्ध होता, पण त्याला अहंकार किंवा गर्व नव्हता.

श्रीमद्‌भागवतमाहात्म्यम् - पंचमोऽध्यायः धुन्धुकारिणो दुर्मृत्युनिमित्तक प्रेतत्वप्राप्तिवर्णनं ततो गोकर्णानुग्रहेणोद्धारश्च सूत उवाच - (अनुष्टुप्) पितरि उपरते तेन जननी ताडिता भृशम् । क्व वित्तं तिष्ठति ब्रूहि हनिष्ये लत्तया न चेत्

वडील गेल्यावर, धुंधुकारीने आईला फार मारहाण केली—'सांग, धन कुठे आहे? नाहीतर या काठीने तुला ठार मारीन!'

इति तद्वाक्य संत्रासात् जनन्या पुत्रदुःखतः । कूपे पातः कृतो रात्रौ तेन सा निधनं गता

त्या वचनांनी घाबरून आणि मुलाच्या दुःखाने आईने रात्री विहिरीत उडी मारली आणि तिथेच तिचा अंत झाला.