श्रीमद्भागवतपुराणम्

उद्धवगोपीसंवादः; भ्रमरगीतम्; उद्धवस्य मथुरागमनंच - अथ सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः 10.47 श्रीशुक उवाच तं वीक्ष्य कृषानुचरं व्रजस्त्रियः प्रलम्बबाहुं नवकञ्जलोचनम्। पीताम्बरं पुष्करमालिनं लसन् मुखारविन्दं परिमृष्टकुण्डलम् ॥१ सुविस्मिताः कोऽयमपीव्यदर्शनः कुतश्च कस्याच्युतवेषभूषणः। इति स्म सर्वाः परिवव्रुरुत्सुकास् तमुत्तमःश्लोकपदाम्बुजाश्रयम् ॥२ तं प्रश्रयेणावनताः सुसत्कृतं सव्रीडहासेक्षणसूनृतादिभिः। रहस्यपृच्छन्नुपविष्टमासने विज्ञाय सन्देशहरं रमापतेः

श्रीकृष्णाचा हा सखा, दीर्घ बाहू, ताज्या कमळासारख्या डोळ्यांचा, पिवळ्या वस्त्रातील, कमळांच्या हाराने सजलेला, फुललेल्या कमळासारखा चेहरा आणि चमकणारी कुंडले असलेला, व्रजस्त्रियांना दिसला. त्या आश्चर्यचकित झाल्या, 'हा कोण आहे? कुठून आला? याच्या वेशभूषेत अच्युताची छटा आहे.' असे म्हणत त्या सर्वजणी त्या उत्तम कीर्तीच्या चरणकमळांचा आश्रय घेणाऱ्या उद्धवाभोवती उत्सुकतेने गोळा झाल्या.

जानीमस्त्वां यदुपतेः पार्षदं समुपागतम्। भर्त्रेह प्रेषितः पित्रोर्भवान्प्रियचिकीर्षया

आम्हाला माहीत आहे, तुम्ही यदुपतीचे सेवक आहात. तुम्ही येथे आलात, स्वामीने तुम्हाला त्यांच्या आईवडिलांसाठी काही प्रिय कार्य करण्यासाठी पाठवलं आहे.

अन्यथा गोव्रजे तस्य स्मरणीयं न चक्ष्महे। स्नेहानुबन्धो बन्धूनां मुनेरपि सुदुस्त्यजः

याशिवाय, व्रजमध्ये त्याचं स्मरण होण्याचं दुसरं काही कारण आम्हाला सुचत नाही. नातेवाईकांमधील प्रेमाचं बंधन, मोठ्या ऋषीलाही सोडवत नाही.

अन्येष्वर्थकृता मैत्री यावदर्थविडम्बनम्। पुम्भिः स्त्रीषु कृता यद्वत्सुमनःस्विव षट्पदैः

इतरांसोबत मैत्री काहीतरी हेतूसाठीच होते, तो हेतू संपला की ती संपते. जशी पुरुषांची स्त्रियांशी मैत्री, किंवा जशी फुलांशी मधमाशांची असते.

निःस्वं त्यजन्ति गणिका अकल्पं नृपतिं प्रजाः। अधीतविद्या आचार्यमृत्विजो दत्तदक्षिणम्

गरिबाला वेश्या सोडून देतात; राजा शक्तिहीन झाला की प्रजाही त्याला सोडते; शिष्यांनी विद्या शिकून घेतली की ते गुरूला सोडतात; आणि यज्ञासाठी दक्षिणा मिळाल्यावर पुजारीही निघून जातात.

खगा वीतफलं वृक्षं भुक्त्वा चातिथयो गृहम्। दग्धं मृगास्तथारण्यं जारा भुक्त्वा रतां स्त्रियम्

झाडाला फळ राहिली नाहीत की पक्षी उडून जातात; पाहुण्यांनी जेवण केले की ते घर सोडतात; जंगल जळाले की हरणे तिथून निघून जातात; आणि प्रियकरांनी स्त्रीसोबत रमण केले की तेही तिला सोडतात.

इति गोप्यो हि गोविन्दे गतवाक्कायमानसाः। कृष्णदूते समायाते उद्धवे त्यक्तलौकिकाः

अशा प्रकारे, ज्यांचे मन, शरीर आणि वाणी गोविंदात गुंतले होते त्या गोपिका, कृष्णाचा दूत उद्धव आला तेव्हा, सर्व सांसारिक गोष्टी सोडून दिल्या.

गायन्त्यः प्रीयकर्माणि रुदन्त्यश्च गतह्रियः। तस्य संस्मृत्य संस्मृत्य यानि कैशोरबाल्ययोः

त्या त्याच्या प्रिय लीला गात होत्या आणि त्याच्या बालपण व तारुण्यातील कृत्ये पुन्हा पुन्हा आठवत, लाज न बाळगता रडत होत्या.

काचिन्मधुकरं दृष्ट्वा ध्यायन्ती कृष्णसङ्गमम्। प्रियप्रस्थापितं दूतं कल्पयित्वेदमब्रवीत्

एक गोपी, मधमाशी पाहून, कृष्णाशी संग होईल याचा विचार करत, तिला प्रियकराने पाठवलेला दूत समजून असे बोलली:

गोप्युवाच। मधुप कितवबन्धो मा स्पृशङ्घ्रिं सपत्न्याः। कुचविलुलितमालाकुङ्कुमश्मश्रुभिर्नः। वहतु मधुपतिस्तन्मानिनीनां प्रसादं। यदुसदसि विडम्ब्यं यस्य दूतस्त्वमीदृक्

गोपी म्हणाली: अरे मधु, त्या कपटीचा सखा, माझ्या प्रतिस्पर्धिनीच्या पायांना स्पर्श करू नकोस. तिच्या उरोजांवरील कुंकवाने माखलेली हार तुझ्या मिशांवर लागली आहे. मधमाशांचा राजा त्या अभिमानी स्त्रियांनाच आपला प्रसाद देऊ दे. तू त्याचा दूत आहेस, यदुवंशाच्या सभेत हसला जाणारा.

सकृदधरसुधां स्वां मोहिनीं पाययित्वा। सुमनस इव सद्यस्तत्यजेऽस्मान्भवादृक्। परिचरति कथं तत्पादपद्मं नु पद्मा। ह्यपि बत हृतचेता ह्युत्तमःश्लोकजल्पैः

त्याने आपले ओठांचे अमृत आम्हाला एकदाच चाखवले, आम्हाला मोहात पाडले आणि मग फुलासारखे टाकून दिले. कमळिनी त्याच्या पायांची सेवा कशी करते, ज्याचे मन त्याच्या कीर्तीच्या गोड शब्दांनी हरवले आहे?

किमिह बहु षडङ्घ्रे गायसि त्वं यदूनाम्। अधिपतिमगृहाणामग्रतो नः पुराणम्। विजयसखसखीनां गीयतां तत्प्रसङ्गः। क्षपितकुचरुजस्ते कल्पयन्तीष्टमिष्टाः

अरे सहापाय असलेल्या, इथे यदूंच्या स्वामीची गाणी का गातोस? तो आमच्या घरांचा जुना स्वामी आहे. जा, त्याच्या विजयाच्या मित्रांमध्ये त्याच्या कर्तृत्वाची गाणी गा, ज्यांनी त्याच्या इच्छेप्रमाणे आपल्या छातीवरील वेदना दूर केल्या.

दिवि भुवि च रसायां काः स्त्रियस्तद्दुरापाः। कपटरुचिरहासभ्रूविजृम्भस्य याः स्युः। चरणरज उपास्ते यस्य भूतिर्वयं का। अपि च कृपणपक्षे ह्युत्तमश्लोकशब्दः

स्वर्गात, पृथ्वीवर किंवा पाताळात, त्याच्या मोहक हास्याने आणि भुवईंच्या चपलतेने फसविल्या जाणाऱ्या स्त्रिया कोण त्याला मिळू शकत नाहीत? आम्ही तर त्याच्या पायधुळीची पूजा करणाऱ्या दीन भाग्यवान स्त्रिया आहोत; आणि तरीही, अगदी दीनांमध्येही त्याच्या कीर्तीचे नाव ऐकू येते.

विसृज शिरसि पादं वेद्म्यहं चाटुकारैर्। अनुनयविदुषस्तेऽभ्येत्य दौत्यैर्मुकुन्दात्। स्वकृत इह विसृष्टापत्यपत्यन्यलोका। व्यसृजदकृतचेताः किं नु सन्धेयमस्मिन्

त्याचा पाय डोक्यावर ठेवू नकोस; त्याच्या गोड बोलण्याची मला कल्पना आहे. तुला तो दूत म्हणून पाठवतो, कारण तू विनंती करण्यात पटाईत आहेस. त्याने स्वतःची मुले आणि बायका इथे निर्माण करून त्यांना सोडून दिले, आणि काहीच काळजी न करता निघून गेला. त्याच्यावर विश्वास ठेवावा का?

मृगयुरिव कपीन्द्रं विव्यधे लुब्धधर्मा। स्त्रियमकृत विरूपां स्त्रीजितः कामयानाम्। बलिमपि बलिमत्त्वावेष्टयद्ध्वाङ्क्षवद्यस्। तदलमसितसख्यैर्दुस्त्यजस्तत्कथार्थः

जसे शिकारी वानरराजाचा पाठलाग करतात, तसेच त्याने प्रेमाने वेडी झालेल्या, असहाय्य स्त्रियांना दुखावले; कामाने जिंकलेल्या स्त्रियांना त्याने सोडले. बलवान बळीही त्याच्या हातून पकडला गेला. या काळ्या प्रियकराशी मैत्री पुरे झाली; पण त्याच्या कथेची आठवण सोडवत नाही.

यदनुचरितलीलाकर्णपीयूषविप्रुट्। सकृददनविधूतद्वन्द्वधर्मा विनष्टाः। सपदि गृहकुटुम्बं दीनमुत्सृज्य दीना। बहव इह विहङ्गा भिक्षुचर्यां चरन्ति

त्याच्या लीला ऐकून ज्या ज्या लोकांनी त्या अमृतासारख्या कथा एकदाच ऐकल्या, त्यांना द्वंद्वातून मुक्ती मिळाली आणि त्यांनी आपले घर, कुटुंब सोडले, जरी ते गरीब असले तरी. असे बरेच जण इथे, पक्ष्यांसारखे, भिक्षेवर जगतात.

वयमृतमिव जिह्मव्याहृतं श्रद्दधानाः। कुलिकरुतमिवाज्ञाः कृष्णवध्वो हरिण्यः। ददृशुरसकृदेतत्तन्नखस्पर्शतीव्र। स्मररुज उपमन्त्रिन्भण्यतामन्यवार्ता

आम्ही त्याच्या वाकड्या बोलण्यावर अमृतासारखा विश्वास ठेवला, जणू आम्ही आईच्या बोलण्यावर भाबड्या पिलांसारखे. आम्ही कृष्णाच्या पत्नी आहोत, हरणीसारख्या. त्याच्या नखांच्या स्पर्शाने झालेल्या तीव्र वेदना पुन्हा पुन्हा आठवतात. अरे दूत, आता दुसऱ्या बातम्या सांग.

प्रियसख पुनरागाः प्रेयसा प्रेषितः किं। वरय किमनुरुन्धे माननीयोऽसि मेऽङ्ग। नयसि कथमिहास्मान्दुस्त्यजद्वन्द्वपार्श्वं। सततमुरसि सौम्य श्रीर्वधूः साकमास्ते

प्रिय सखा, तू पुन्हा आला आहेस का? तुला प्रेयसीने पाठवले आहे का? सांग, तुला काय हवे आहे? तू माझ्यासाठी आदरणीय आहेस. आम्हाला त्या सोडता न येणाऱ्या प्रियकराजवळ कसे नेतोस, जेव्हा लक्ष्मी नेहमी त्याच्या छातीवर वास करते?

अपि बत मधुपुर्यामार्यपुत्रोऽधुनास्ते। स्मरति स पितृगेहान्सौम्य बन्धूंश्च गोपान्। क्वचिदपि स कथा नः किङ्करीणां गृणीते। भुजमगुरुसुगन्धं मूर्ध्न्यधास्यत्कदा नु

तो आर्यपुत्र आता मथुरेत आहे का? तो आपल्या वडिलांचे घर, आपले नातेवाईक आणि गवळ्यांना आठवतो का? तो कधी आमचा, आपल्या दासींचा, उल्लेख करतो का? केव्हा त्याचा बलवान, सुगंधी हात आमच्या डोक्यावर ठेवेल?

श्रीशुक उवाच। अथोद्धवो निशम्यैवं कृष्णदर्शनलालसाः। सान्त्वयन्प्रियसन्देशैर्गोपीरिदमभाषत

श्रीशुक म्हणाले: उद्धवाने, गोपिकांचे कृष्णदर्शनासाठीचे उत्कट प्रेम ऐकून, त्यांना प्रिय संदेशांनी शांत केले आणि असे बोलला.

श्रीउद्धव उवाच। अहो यूयं स्म पूर्णार्था भवत्यो लोकपूजिताः। वासुदेवे भगवति यासामित्यर्पितं मनः

श्री उद्धव म्हणाले: अहो, तुम्ही खरोखरच परिपूर्ण आणि जगात पूज्य आहात, कारण तुमचे मन पूर्णपणे वासुदेव भगवंतात अर्पण झाले आहे.

दानव्रततपोहोम जपस्वाध्यायसंयमैः। श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यैः कृष्णे भक्तिर्हि साध्यते

व्रत, तप, यज्ञ, जप, स्वाध्याय, संयम आणि इतर अनेक उत्तम मार्गांनी कृष्णाची भक्ती साधता येते.

भगवत्युत्तमःश्लोके भवतीभिरनुत्तमा। भक्तिः प्रवर्तिता दिष्ट्या मुनीनामपि दुर्लभा

तुमच्या भाग्यामुळे तुम्ही श्रेष्ठ कीर्ती असलेल्या भगवानांवर अशी श्रेष्ठ भक्ती निर्माण केली आहे, जी मोठ्या मोठ्या ऋषींनाही मिळणं कठीण आहे.

दिष्ट्या पुत्रान्पतीन्देहान्स्वजनान्भवनानि च। हित्वावृणीत यूयं यत्कृष्णाख्यं पुरुषं परम्

तुम्ही आपल्या नशिबाने मुलं, नवरे, शरीर, आप्तेष्ट आणि घरं सोडून, कृष्ण नावाच्या त्या परम पुरुषाला स्वीकारलं.

सर्वात्मभावोऽधिकृतो भवतीनामधोक्षजे। विरहेण महाभागा महान्मेऽनुग्रहः कृतः

माझ्या प्रिय भगवंताच्या विरहाने तुमच्यात सर्वस्वी एकरूपता निर्माण झाली आहे, हे भाग्यवान महिलांनो, आणि त्यामुळे तुम्ही माझ्यावर मोठं उपकार केलं आहे.

श्रूयतां प्रियसन्देशो भवतीनां सुखावहः। यमादायागतो भद्रा अहं भर्तू रहस्करः

आता ऐका, मी तुमच्या प्रिय पतीकडून गुप्तपणे आणलेला, तुम्हाला आनंद देणारा संदेश.

श्रीभगवानुवाच। भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना क्वचित्। यथा भूतानि भूतेषु खं वाय्वग्निर्जलं मही । तथाहं च मनःप्राण भूतेन्द्रियगुणाश्रयः

श्रीभगवान म्हणाले: माझं तुमच्यापासून कधीच पूर्णपणे विभाजन होत नाही, कारण मी सर्व प्राण्यांमध्ये आहे, जसं आकाश, वारा, अग्नी, पाणी आणि पृथ्वी सर्वत्र असतात; तसंच मी मन, प्राण, पंचमहाभूत, इंद्रिये आणि त्यांच्या गुणांचा आधार आहे.

आत्मन्येवात्मनात्मानं सृजे हन्म्यनुपालये। आत्ममायानुभावेन भूतेन्द्रियगुणात्मना

मी स्वतःच, माझ्या स्वतःच्या सामर्थ्याने, माझ्यातूनच सर्व जगाची निर्मिती, संहार आणि पालन करतो, कारण मीच पंचमहाभूत, इंद्रिये आणि त्यांच्या गुणांचा मूळ आहे.

आत्मा ज्ञानमयः शुद्धो व्यतिरिक्तोऽगुणान्वयः। सुषुप्तिस्वप्नजाग्रद्भिर्मायावृत्तिभिरीयते

स्वतः आत्मा हा ज्ञानमय, शुद्ध, वेगळा आणि निर्गुण आहे; तरीही मायेमुळे तो सुषुप्ती, स्वप्न आणि जागृती या अवस्थांमध्ये फिरताना दिसतो.