श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्रीउद्धव उवाच। युवां श्लाघ्यतमौ नूनं देहिनामिह मानद। नारायणेऽखिलगुरौ यत्कृता मतिरीदृशी

उद्धव म्हणाला: तुम्ही दोघं सर्व सजीवांमध्ये खरोखरच सर्वात प्रशंसनीय आहात, कारण तुमचं मन अखिल गुरु असलेल्या नारायणावर इतकं एकाग्र आहे.

एतौ हि विश्वस्य च बीजयोनी रामो मुकुन्दः पुरुषः प्रधानम्। अन्वीय भूतेषु विलक्षणस्य ज्ञानस्य चेशात इमौ पुराणौ

राम आणि मुकुंद हेच या विश्वाचं बीज आणि मूळ आहेत — पुरुष आणि आदिप्रकृती. सर्व जीवांमध्ये तेच प्राचीन ज्ञानाचे आणि सामर्थ्याचे स्वामी, सगळ्यांपेक्षा वेगळे आहेत.

यस्मिन्जनः प्राणवियोगकाले क्षणं समावेश्य मनोऽविशुद्धम्। निर्हृत्य कर्माशयमाशु याति परां गतिं ब्रह्ममयोऽर्कवर्णः

मृत्यूच्या वेळी जरी मन शुद्ध नसलं, तरी जो त्याच्यात एक क्षण स्थिरावतो, त्याचं सगळं कर्म तो लगेच दूर करतो आणि तो तेजस्वी, ब्रह्ममय, सूर्याप्रमाणे असलेला, त्या जीवाला परम मार्ग दाखवतो.

तस्मिन्भवन्तावखिलात्महेतौ नारायणे कारणमर्त्यमूर्तौ। भावं विधत्तां नितरां महात्मन्किं वावशिष्टं युवयोः सुकृत्यम्

ज्याच्यात सर्वांचा हेतू सामावला आहे, जो नारायण, सर्वांचा कारण आहे आणि माणूसरूपात आला आहे — अशा त्या महात्म्यात तुम्ही मन लावलं आहे, तर तुमच्यापेक्षा मोठं पुण्य अजून काय असू शकतं?

आगमिष्यत्यदीर्घेण कालेन व्रजमच्युतः। प्रियं विधास्यते पित्रोर्भगवान्सात्वतां पतिः

अल्प काळातच अच्युत, सात्वतांचा स्वामी, व्रजमध्ये येईल आणि आपल्या आईवडिलांना आनंद देईल.

हत्वा कंसं रङ्गमध्ये प्रतीपं सर्वसात्वताम्। यदाह वः समागत्य कृष्णः सत्यं करोति तत्

कंसाला, जो सर्व सात्वतांचा शत्रू होता, रंगभूमीत ठार मारल्यानंतर, कृष्णाने जे वचन दिलं होतं, ते तो नक्की पूर्ण करेल.

मा खिद्यतं महाभागौ द्रक्ष्यथः कृष्णमन्तिके। अन्तर्हृदि स भूतानामास्ते ज्योतिरिवैधसि

महाभाग्यवान हो, दुःखी होऊ नका. तुम्ही श्रीकृष्णाला जवळच पाहाल. तो सर्व जीवांच्या अंतःकरणात, आकाशातील प्रकाशासारखा वास करतो.

न ह्यस्यास्ति प्रियः कश्चिन्नाप्रियो वास्त्यमानिनः। नोत्तमो नाधमो वापि समानस्यासमोऽपि वा

जो खरा आहे, त्याला कोणी प्रिय किंवा अप्रिय नाही. त्याच्यासाठी कोणी श्रेष्ठ, कनिष्ठ, समान किंवा वेगळा नाही. तो सर्वांना सारखा आहे.

न माता न पिता तस्य न भार्या न सुतादयः। नात्मीयो न परश्चापि न देहो जन्म एव च

त्याला आई, वडील, पत्नी, मुले किंवा इतर नातेवाईक नाहीत. त्याचं स्वतःचं किंवा दुसऱ्याचं असं काही नाही, शरीर नाही आणि जन्मही नाही.

न चास्य कर्म वा लोके सदसन्मिश्रयोनिषु। क्रीडार्थं सोऽपि साधूनां परित्राणाय कल्पते

या जगात, चांगल्या-वाईट कर्मांमध्ये त्याचं काहीही कर्म नाही. तरीही, तो केवळ खेळ म्हणून, सत्त्वशील लोकांचे रक्षण करण्यासाठी प्रकट होतो.

सत्त्वं रजस्तम इति भजते निर्गुणो गुणान्। क्रीडन्नतीतोऽपि गुणैः सृजत्यवन्हन्त्यजः

तो गुणांपलीकडे असला तरी, सत्त्व, रज आणि तम हे गुण तो स्वीकारतो. या गुणांमध्ये खेळत, तो निर्माण करतो, पालन करतो आणि नाश करतो, जरी तो अजन्मा आहे.

यथा भ्रमरिकादृष्ट्या भ्राम्यतीव महीयते। चित्ते कर्तरि तत्रात्मा कर्तेवाहंधिया स्मृतः

जसं भ्रमराच्या दृष्टीने काहीतरी फिरतंय आणि हलतंय असं वाटतं, तसं मनात, 'मी कर्ता आहे' या भावनेमुळे आत्म्याला कर्ता म्हणून ओळखलं जातं.

युवयोरेव नैवायमात्मजो भगवान्हरिः। सर्वेषामात्मजो ह्यात्मा पिता माता स ईश्वरः

हे पुण्यवानांनो, तो फक्त तुमचाच पुत्र नाही. भगवान हरि सर्वांचा पुत्र, आत्मा, वडील, आई आणि सर्वांचा स्वामी आहे.

दृष्टं श्रुतं भूतभवद्भविष्यत्। स्थास्नुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च। विनाच्युताद्वस्तुतरां न वाच्यं। स एव सर्वं परमात्मभूतः

जे काही आपण पाहतो, ऐकतो, जे भूतकाळात, वर्तमानात किंवा भविष्यकाळात आहे, स्थिर किंवा चल, मोठं किंवा लहान — अच्युताच्या खऱ्या स्वरूपाशिवाय काहीच सांगण्यासारखं नाही. तोच सर्व काही आहे, परमात्मा आहे.

एवं निशा सा ब्रुवतोर्व्यतीता नन्दस्य कृष्णानुचरस्य राजन्। गोप्यः समुत्थाय निरूप्य दीपान्वास्तून्समभ्यर्च्य दौधीन्यमन्थुन्

राजा, असे बोलता बोलता नंद आणि कृष्णाचे साथीदार यांची रात्र संपली. गोपिका उठल्या, दिवे तपासले, घरातील देवांची पूजा केली आणि दही मंथनाला सुरुवात केली.

ता दीपदीप्तैर्मणिभिर्विरेजू रज्जूर्विकर्षद्भुजकङ्कणस्रजः। चलन्नितम्बस्तनहारकुण्डल त्विषत्कपोलारुणकुङ्कुमाननाः

त्या गोपिका कडे, हार, कडे आणि कंगणांनी सजलेल्या हातांनी दोर ओढताना चमकत होत्या. त्यांचे कंबर, स्तन, हार आणि कुंडले हलत होती, गाल तेजस्वी होते आणि चेहऱ्यावर लाल कुंकू शोभत होते.

उद्गायतीनामरविन्दलोचनं व्रजाङ्गनानां दिवमस्पृशद्ध्वनिः। दध्नश्च निर्मन्थनशब्दमिश्रितो निरस्यते येन दिशाममङ्गलम्

व्रजाच्या स्त्रिया कमळलोचन श्रीकृष्णाचे गाणे गात असताना, त्यांचा स्वर जणू आकाशाला भिडत होता. दही मंथनाच्या आवाजात मिसळून, तो सर्व दिशांतील अशुभता दूर करत होता.

भगवत्युदिते सूर्ये नन्दद्वारि व्रजौकसः। दृष्ट्वा रथं शातकौम्भं कस्यायमिति चाब्रुवन्

भगवान सूर्य उगवल्यावर आणि श्रीकृष्ण प्रकट झाल्यावर, नंदाच्या दाराशी व्रजवासींनी एक सोन्याचा रथ पाहिला आणि विचारले, 'हा कोणाचा आहे?'

अक्रूर आगतः किं वा यः कंसस्यार्थसाधकः। येन नीतो मधुपुरीं कृष्णः कमललोचनः

अक्रूर आला आहे का, किंवा कंसाचा हेतू साधणारा दुसरा कोणी आहे का, ज्याच्यामुळे कमललोचन कृष्णाला मथुरेला नेण्यात आलं?

किं साधयिष्यत्यस्माभिर्भर्तुः प्रीतस्य निष्कृतिम्। ततः स्त्रीणां वदन्तीनामुद्धवोऽगात्कृताह्निकः

तो आमच्या स्वामीच्या आनंदासाठी कोणती प्रायश्चित्त करणार? असे स्त्रिया बोलत असताना, आपली सकाळची पूजा करून उद्धव तिथे आला.

जानीमस्त्वां यदुपतेः पार्षदं समुपागतम्। भर्त्रेह प्रेषितः पित्रोर्भवान्प्रियचिकीर्षया

आम्हाला माहीत आहे, तुम्ही यदुपतीचे सेवक आहात. तुम्ही येथे आलात, स्वामीने तुम्हाला त्यांच्या आईवडिलांसाठी काही प्रिय कार्य करण्यासाठी पाठवलं आहे.

अन्यथा गोव्रजे तस्य स्मरणीयं न चक्ष्महे। स्नेहानुबन्धो बन्धूनां मुनेरपि सुदुस्त्यजः

याशिवाय, व्रजमध्ये त्याचं स्मरण होण्याचं दुसरं काही कारण आम्हाला सुचत नाही. नातेवाईकांमधील प्रेमाचं बंधन, मोठ्या ऋषीलाही सोडवत नाही.

अन्येष्वर्थकृता मैत्री यावदर्थविडम्बनम्। पुम्भिः स्त्रीषु कृता यद्वत्सुमनःस्विव षट्पदैः

इतरांसोबत मैत्री काहीतरी हेतूसाठीच होते, तो हेतू संपला की ती संपते. जशी पुरुषांची स्त्रियांशी मैत्री, किंवा जशी फुलांशी मधमाशांची असते.

निःस्वं त्यजन्ति गणिका अकल्पं नृपतिं प्रजाः। अधीतविद्या आचार्यमृत्विजो दत्तदक्षिणम्

गरिबाला वेश्या सोडून देतात; राजा शक्तिहीन झाला की प्रजाही त्याला सोडते; शिष्यांनी विद्या शिकून घेतली की ते गुरूला सोडतात; आणि यज्ञासाठी दक्षिणा मिळाल्यावर पुजारीही निघून जातात.

खगा वीतफलं वृक्षं भुक्त्वा चातिथयो गृहम्। दग्धं मृगास्तथारण्यं जारा भुक्त्वा रतां स्त्रियम्

झाडाला फळ राहिली नाहीत की पक्षी उडून जातात; पाहुण्यांनी जेवण केले की ते घर सोडतात; जंगल जळाले की हरणे तिथून निघून जातात; आणि प्रियकरांनी स्त्रीसोबत रमण केले की तेही तिला सोडतात.

इति गोप्यो हि गोविन्दे गतवाक्कायमानसाः। कृष्णदूते समायाते उद्धवे त्यक्तलौकिकाः

अशा प्रकारे, ज्यांचे मन, शरीर आणि वाणी गोविंदात गुंतले होते त्या गोपिका, कृष्णाचा दूत उद्धव आला तेव्हा, सर्व सांसारिक गोष्टी सोडून दिल्या.

गायन्त्यः प्रीयकर्माणि रुदन्त्यश्च गतह्रियः। तस्य संस्मृत्य संस्मृत्य यानि कैशोरबाल्ययोः

त्या त्याच्या प्रिय लीला गात होत्या आणि त्याच्या बालपण व तारुण्यातील कृत्ये पुन्हा पुन्हा आठवत, लाज न बाळगता रडत होत्या.

काचिन्मधुकरं दृष्ट्वा ध्यायन्ती कृष्णसङ्गमम्। प्रियप्रस्थापितं दूतं कल्पयित्वेदमब्रवीत्

एक गोपी, मधमाशी पाहून, कृष्णाशी संग होईल याचा विचार करत, तिला प्रियकराने पाठवलेला दूत समजून असे बोलली: