श्रीमद्भागवतपुराणम्

- भक्तिरसामृतसिन्धु(दक्षिणविभाग, प्रथमलहरी), टीका - श्रीश्यामदास(प्रकाशक - श्रीहरिनाम संकीर्तन मण्डल, वृन्दावन) thumb|६४ कला-१ thumb|६४ कला - २ thumb|६४ कला- ३ thumb|६४ कला- ४ अथ शैवतन्त्रोक्ताश्चतुःषष्टिकला लिख्यन्ते (शब्दकल्पद्रुमः) । {| | गीतम् १ वाद्यम् २ नृत्यम् ३ नाट्यम् ४ आलेख्यम् ५ विशेषकच्छेद्यम् ६ तण्डुलकुसुमबलिविकाराः ७ पुष्पास्तरणम् ८ दशनवसनाङ्गरागाः ९ मणिभूमिकाकर्म्म १० [http://vipin110012.tripod.com/pur_index28/pva4.htm शयनरचनम्] ११ उदकवाद्यम् १२ उदकघातः १३ चित्रायोगाः १४ माल्यग्रथनविकल्पाः १५ शेखरापीडयोजनम् १६ नेपथ्ययोगाः १७ कर्णपत्रभङ्गाः १८ गन्धयुक्तिः १९ भूषणयोजनम् २० ऐन्द्रजालम् २१ कौचुमारयोगाः २२ हस्तलाघवम् २३ चित्रशाकपूपभक्ष्यविकारक्रिया २४ पानकरसरागासवयोजनम् २५ सूचीवापकर्म्माणि २६ सूत्रक्रीडा २७ प्रहेलिका २८ प्रतिमाला २९ दुर्व्वचकयोगाः ३० पुस्तकवाचनम् ३१ नाटिकाख्यायिकादर्शनम् ३२ काव्यसमस्यापूरणम् ३३ पट्टिकावेत्रवाणविकल्पाः ३४ तर्कुकर्म्माणि ३५ तक्षणम् ३६ वास्तुविद्या ३७ रूप्यरत्नपरीक्षा ३८ धातुवादः ३९ मणिरागज्ञानम् ४० आकरज्ञानम् ४१ वृक्षायुर्व्वेदयोगाः ४२ मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिः ४३ शुकशारिकाप्रलापनम् ४४ उत्सादनम् ४५ केशमार्जनकौशलम् ४६ अक्षरमुष्टिकाकथनम् ४७ म्लेच्छितकविकल्पाः ४८ देशभाषाज्ञानम् ४९ पुष्पशकटिकानिमित्तज्ञानम् ५० यन्त्रमातृका ५१ धारणमातृका ५२ सम्पाट्यम् ५३ मानसीकाव्यक्रिया ५४ क्रियाविकल्पाः ५५ छलितकयोगाः ५६ अभिधानकोषच्छन्दोज्ञानम् ५७ वस्त्रगोपनानि ५८ द्यूतविशेषः ५९ आकर्षक्रीडा ६० बालकक्रीडनकानि ६१ वैनायिकीनां विद्यानां ज्ञानम् ६२ वैजयिकीनां विद्यानां ज्ञानम् ६३ वैतालिकीनां विद्यानां ज्ञानम्

आता, शैव तंत्रात सांगितलेल्या चौसष्ट कला अशा आहेत: गाणे, वाद्य वाजवणे, नृत्य, अभिनय, चित्र काढणे, वेगवेगळ्या प्रकारच्या कापणीच्या सजावटी, तांदूळ व फुलांची रचना, फुलांची चटई घालणे, दात, वस्त्र व अंगाची शोभा वाढवणे, रत्नांनी जमिनीची सजावट, शय्येची मांडणी, पाण्यात वाजवायची वाद्ये, पाण्यात उडवणे, विविध कलात्मक रचना, हार विणणे, डोक्याच्या अलंकारांची मांडणी, पोशाख तयार करणे, कानातील अलंकारांची रचना, सुगंध मिसळणे, दागिन्यांची मांडणी, जादूचे प्रकार, कुस्तीचे प्रकार, हातचलाखी, भाज्या व पीठाचे वेगवेगळे पदार्थ बनवणे, पेये व रस तयार करणे, शिवणकाम, दोऱ्याच्या खेळ्या, कोडी, श्लोकांची माळ, अवघड शब्दांचे प्रयोग, पुस्तक वाचन, नाटक व गोष्टी पाहणे, काव्य कोडी सोडवणे, चटया व काठीचे प्रकार, कातरण्याचे काम, सुतारकाम, वास्तुशास्त्र, चांदी व रत्नांची परीक्षा, धातूंचे ज्ञान, रत्नांच्या रंगांचे ज्ञान, खाणींचे ज्ञान, झाडांच्या आयुष्याचे ज्ञान, मेंढ्या, कोंबडी व बगळ्यांच्या लढाईचे नियम, पोपट व साळुंकी बोलायला शिकवणे, स्वच्छता, केस विंचरण्याचे कौशल्य, गुप्त कोडी सांगणे, परक्या भाषेची नक्कल करणे, प्रादेशिक बोलींचे ज्ञान, फुलांच्या हारातून शकुन ओळखणे, यंत्र तयार करणे, आकृती तयार करणे, एकत्र पाठांतर करणे, मनात कविता रचना, विविध कलाकौशल्ये, खेळ व चलाखीचे प्रकार, कोश, छंद व वृत्तांचे ज्ञान, वस्त्रे लपवण्याचे प्रकार, विशेष जुगार खेळ, चुंबकाचे खेळ, मुलांची खेळणी, वैनायिकी, वैजयिकी व वैतालिकी या विद्या यांचे ज्ञान.

स्वविरहार्तगोपगोपीनां सान्त्वनाय भगवतोद्धवस्य प्रस्थापनम्, नन्दोद्धवसंवादश्च - श्रीशुक उवाच। वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयितः सखा। शिष्यो बृहस्पतेः साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तमः

श्रीशुक म्हणाले: वृष्णी कुळातील श्रेष्ठ, मंत्रदर्शी, कृष्णाचा अत्यंत प्रिय मित्र आणि थेट बृहस्पतींचा शिष्य असा उत्तम बुद्धीचा उद्धव होता.

तमाह भगवान्प्रेष्ठं भक्तमेकान्तिनं क्वचित्। गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्तिहरो हरिः

त्याला, जो अत्यंत प्रिय आणि एकनिष्ठ भक्त होता, भगवंतांनी एकदा स्वतःचा हात त्याच्या हातात धरून, शरण आलेल्यांचे दुःख दूर करणारा असा हरि बोलला.

गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर्नौ प्रीतिमावह। गोपीनां मद्वियोगाधिं मत्सन्देशैर्विमोचय

उद्धवा, सौम्य उद्धवा, तू व्रजात जा; माझ्या आईवडिलांना आनंद दे आणि माझ्या संदेशांनी गोपींना माझ्या विरहाच्या वेदनेतून मुक्त कर.

ता मन्मनस्का मत्प्राणा मदर्थे त्यक्तदैहिकाः। मामेव दयितं प्रेष्ठमात्मानं मनसा गताः । ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान्बिभर्म्यहम्

त्या स्त्रिया, ज्यांचे मन माझ्यात एकरूप झाले आहे, ज्यांचे प्राण माझ्यासाठीच आहेत, त्यांनी माझ्यासाठी देहसुख सोडले आहे; त्या मला, प्रियतमाला, आत्म्यासारखा मानून मनाने माझ्यातच विलीन झाल्या आहेत. ज्यांनी माझ्यासाठी लोकधर्म सोडले, त्यांची मी काळजी घेतो.

मयि ताः प्रेयसां प्रेष्ठे दूरस्थे गोकुलस्त्रियः। स्मरन्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्यविह्वलाः

माझ्यासाठी, त्यांच्या सर्वात प्रिय असणाऱ्या माझ्यासाठी, जरी मी दूर असलो तरी, गोकुळातील त्या स्त्रिया, हे प्रिय, माझ्या आठवणीत सतत गुंतलेल्या, विरहाच्या उत्कंठेने व्याकुळ झाल्या आहेत.

धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्रायः प्राणान्कथञ्चन। प्रत्यागमनसन्देशैर्बल्लव्यो मे मदात्मिकाः

माझ्या गोपिकांमध्ये, ज्या माझ्यात मनाने एकरूप झाल्या आहेत, त्या मोठ्या कष्टाने, कसाबसा प्राण धरून आहेत; माझ्या परत येण्याच्या आशेवर आणि मी पाठवलेल्या संदेशांवर त्यांचा जीव टिकला आहे.

श्रीशुक उवाच। इत्युक्त उद्धवो राजन्सन्देशं भर्तुरादृतः। आदाय रथमारुह्य प्रययौ नन्दगोकुलम्

श्रीशुक म्हणाले: असे सांगितल्यावर, उद्धवाने आपल्या स्वामीचा आदेश आदराने स्वीकारला, रथावर बसून नंदाच्या गोकुळाकडे प्रस्थान केले.

प्राप्तो नन्दव्रजं श्रीमान्निम्लोचति विभावसौ। छन्नयानः प्रविशतां पशूनां खुररेणुभिः

सूर्य मावळताना, तेजस्वी उद्धव नंदाच्या व्रजात पोहोचला. परतणाऱ्या गायींच्या खुरांनी उडालेल्या धुळीत त्याचा रथ लपून गेला.

वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुष्मिभिर्वृषैः। धावन्तीभिश्च वास्राभिरूधोभारैः स्ववत्सकान्

मजबूत बैल एकमेकांशी गायींसाठी झगडत होते, त्यांच्या गर्जना आकाशात घुमत होत्या; दूधाने भरलेल्या गायींकडे धावत जाणाऱ्या वासरांच्या हाका ऐकू येत होत्या.

इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितैः। गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां निःस्वनेन च

इकडे तिकडे उड्या मारणाऱ्या पांढऱ्या वासरांनी ते स्थान शोभून गेले होते; गायींच्या दुधाच्या आवाजांनी आणि वेणूच्या गोड सुरांनी सारा परिसर भरून गेला होता.

गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयोः। स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम्

तेथे सुंदर अलंकार घातलेल्या गोपिका आणि गोप, बलराम व कृष्ण यांच्या शुभ लीला गात होते, त्यामुळे गाव अधिकच शोभून दिसत होते.

अग्न्यर्कातिथिगोविप्र पितृदेवार्चनान्वितैः। धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम्

त्या गोड गवळी वस्तीत अग्नी, सूर्य, पाहुणे, गायी, ब्राह्मण, पितर आणि देवांची पूजा केली जात होती; धूप, दिवे आणि फुलांच्या माळांनी ती रम्य झाली होती.

सर्वतः पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम्। हंसकारण्डवाकीर्णैः पद्मषण्डैश्च मण्डितम्

सर्वत्र फुलांनी बहरलेली वने, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने नादलेली, हंस, बगळे आणि कमळांनी भरलेल्या तळ्यांनी ती शोभून गेली होती.

तमागतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम्। नन्दः प्रीतः परिष्वज्य वासुदेवधियार्चयत्

तो आल्यावर, नंदाने कृष्णाचा प्रिय सखा उद्धव याला भेटून आनंदाने मिठी मारली आणि वासुदेवाच्या भावनेने त्याचे स्वागत केले.

भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपौ सुखम्। गतश्रमं पर्यपृच्छत्पादसंवाहनादिभिः

त्याला उत्तम अन्न खाऊ घातले, मऊ आसनावर बसवले, त्याचा थकवा दूर झाला की नाही हे विचारले आणि पाय दाबून इतर सेवा केली.

कच्चिदङ्ग महाभाग सखा नः शूरनन्दनः। आस्ते कुशल्यपत्याद्यैर्युक्तो मुक्तः सुहृद्व्रतः

हे भाग्यवान, आमचा मित्र शूरनंदन कुशल आहे ना? तो आपल्या कुटुंबासह, मुलांसह सुखात आहे ना? त्याला काही त्रास नाही ना? तो आपली मैत्री जपतो ना?

दिष्ट्या कंसो हतः पापः सानुगः स्वेन पाप्मना। साधूनां धर्मशीलानां यदूनां द्वेष्टि यः सदा

सुदैवाने, पापी कंस आणि त्याचे सगळे अनुयायी, जे सदा सज्जन आणि धर्मशील यादवांचा द्वेष करत होते, ते त्यांच्या स्वतःच्या पापामुळे नष्ट झाले.

अपि स्मरति नः कृष्णो मातरं सुहृदः सखीन्। गोपान्व्रजं चात्मनाथं गावो वृन्दावनं गिरिम्

कृष्ण अजून आपल्याला, त्याची आई, मित्र, गवळण, गवळी, आपलं व्रज, आपले आप्त, गायी, वृंदावन आणि तो डोंगर — हे सगळं आठवतो का?

अप्यायास्यति गोविन्दः स्वजनान्सकृदीक्षितुम्। तर्हि द्रक्ष्याम तद्वक्त्रं सुनसं सुस्मितेक्षणम्

गोविंद कधी आपल्या लोकांना एकदातरी भेटायला येईल का? मग आपण त्याचं सुंदर नाक असलेलं, हसतमुख डोळ्यांचं ते चेहरा पाहू.

दावाग्नेर्वातवर्षाच्च वृषसर्पाच्च रक्षिताः। दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्यः कृष्णेन सुमहात्मना

दावानळ, वादळ, पाऊस, रानगुरे, साप, आणि पार न होणाऱ्या संकटांतून — अगदी मृत्यूपासूनही — कृष्ण या थोरात्म्याने आपली रक्षा केली.

स्मरतां कृष्णवीर्याणि लीलापाङ्गनिरीक्षितम्। हसितं भाषितं चाङ्ग सर्वा नः शिथिलाः क्रियाः

कृष्णाची शौर्यकृती, त्याची खेळकर नजर, हसणं आणि बोलणं आठवलं की, बाळा, आपली सगळी कामं थांबून जातात.

सरिच्छैलवनोद्देशान्मुकुन्दपदभूषितान्। आक्रीडानीक्ष्यमाणानां मनो याति तदात्मताम्

मुकुंदाच्या पावलांनी पावन झालेल्या त्या नद्या, डोंगर, आणि रान — जिथे आपण त्याला खेळताना पाहिलं — तिथेच आपलं मन गुंतून राहतं.

मन्ये कृष्णं च रामं च प्राप्ताविह सुरोत्तमौ। सुराणां महदर्थाय गर्गस्य वचनं यथा

माझ्या मते कृष्ण आणि राम हे देवांमध्ये श्रेष्ठ आहेत. गार्ग्यांनी सांगितल्याप्रमाणे, ते इथे कुठल्या तरी मोठ्या कार्यासाठी आले आहेत.

कंसं नागायुतप्राणं मल्लौ गजपतिं यथा। अवधिष्टां लीलयैव पशूनिव मृगाधिपः

दहा हजार हत्तींची ताकद असलेला कंस, मल्ल, आणि गजराज — या सगळ्यांना त्याने सहजपणे, जसा सिंह पशूंना मारतो तसा, संपवले.

तालत्रयं महासारं धनुर्यष्टिमिवेभराट्। बभञ्जैकेन हस्तेन सप्ताहमदधाद्गिरिम्

ती तीन मोठी ताडाची झाडं, जणू काही मोठं धनुष्यच, त्याने एका हाताने मोडली आणि सात दिवस तो डोंगर उचलून धरला.

प्रलम्बो धेनुकोऽरिष्टस्तृणावर्तो बकादयः। दैत्याः सुरासुरजितो हता येनेह लीलया

प्रलंब, धेनुक, अरिष्ट, तृणावर्त, बकासुर आणि इतर असे दैत्य — जे देवांना आणि असुरांनाही जिंकू शकतात — त्यांना त्याने इथे खेळता खेळता मारले.

श्रीशुक उवाच। इति संस्मृत्य संस्मृत्य नन्दः कृष्णानुरक्तधीः। अत्युत्कण्ठोऽभवत्तूष्णीं प्रेमप्रसरविह्वलः

श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे पुन्हा पुन्हा आठवत, कृष्णावर प्रेम करणारा नंदा अतिशय उत्कंठित झाला आणि प्रेमाच्या भरात गप्प बसून राहिला.

यशोदा वर्ण्यमानानि पुत्रस्य चरितानि च। शृण्वन्त्यश्रूण्यवास्राक्षीत्स्नेहस्नुतपयोधरा

यशोदा आपल्या मुलाच्या लीला ऐकत असताना, तिच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले आणि मायेने तिच्या छातीला दूध येऊ लागले.