श्रीमद्भागवतपुराणम्

सरहस्यं धनुर्वेदं धर्मान्न्यायपथांस्तथा। तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राजनीतिं च षड्विधाम्

त्याने त्यांना धनुर्वेदातील गुप्त ज्ञान, धर्माचे मार्ग, न्यायाचे मार्ग, तर्कशास्त्र आणि राजकारणाची सहा प्रकारची विद्या शिकवली.

सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ। सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप

हे दोघेही श्रेष्ठ पुरुष, सर्व विद्यांचे प्रवर्तक, राजन, गुरूच्या एकदाच सांगण्यावरून सर्व काही लगेच समजून गेले.

अहोरात्रैश्चतुःषष्ट्या संयत्तौ तावतीः कलाः*। गुरुदक्षिणयाचार्यं छन्दयामासतुर्नृप

चौसष्ट दिवस-रात्रींमध्ये त्यांनी त्या सर्व कला आत्मसात केल्या आणि मग गुरुदक्षिणा म्हणून गुरूला काय हवे आहे ते विचारले.

द्विजस्तयोस्तं महिमानमद्भुतं संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम्। सम्मन्त्र्य पत्न्या स महार्णवे मृतं बालं प्रभासे वरयां बभूव ह

त्यांची अद्भुत आणि मानवातीत बुद्धी पाहून त्या ब्राह्मणाने पत्नीशी चर्चा करून, प्रबास क्षेत्रात समुद्रात मरण पावलेला आपला मुलगा परत मिळवून द्या अशी गुरुदक्षिणा मागितली.

तथेत्यथारुह्य महारथौ रथं प्रभासमासाद्य दुरन्तविक्रमौ। वेलामुपव्रज्य निषीदतुः क्षणं सिन्धुर्विदित्वार्हणमाहरत्तयोः

'हो' असे म्हणून, त्या दोन्ही पराक्रमी वीरांनी मोठ्या रथावर बसून प्रबास क्षेत्र गाठले, समुद्रकिनारी जाऊन क्षणभर बसले; त्यावेळी समुद्राने त्यांना ओळखून आदरपूर्वक भेटवस्तू आणल्या.

तमाह भगवानाशु गुरुपुत्रः प्रदीयताम्। योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा

भगवान म्हणाले: 'हे समुद्रा, येथे तुझ्या मोठ्या लाटेने गिळलेला गुरूचा मुलगा लवकर परत दे.'

श्रीसमुद्र उवाच। न चाहार्षमहं देव दैत्यः पञ्चजनो महान्। अन्तर्जलचरः कृष्ण शङ्खरूपधरोऽसुरः

समुद्र म्हणाला: 'हे प्रभो, मी तो मुलगा घेतलेला नाही; पाचजन नावाचा मोठा दैत्य, जो पाण्यात शंखाच्या रूपात राहतो, त्याने तो मुलगा घेतला आहे, हे कृष्णा.'

आस्ते तेनाहृतो नूनं तच्छ्रुत्वा सत्वरं प्रभुः। जलमाविश्य तं हत्वा नापश्यदुदरेऽर्भकम्

हे ऐकून, प्रभू त्वरित पाण्यात गेले, त्या असुराचा वध केला, पण त्याच्या पोटात तो मुलगा सापडला नाही.

तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत्। ततः संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम्

त्या दैत्याच्या शरीरातून मिळालेला शंख घेऊन ते रथावर परत आले आणि मग यमाची प्रिय नगरी 'संयमनी' येथे गेले.

गत्वा जनार्दनः शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुधः। शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यमः

तेथे जाऊन जनार्दनाने आपल्या शस्त्रांसह शंख फुंकला; त्या शंखाचा मोठा आवाज ऐकून प्रजांचा संयम करणारा यमाने लक्ष दिले.

तयोः सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम्। उवाचावनतः कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयोः करवाम किम्

त्याने त्यांची भक्तिपूर्वक मोठ्या आदराने पूजा केली, कृष्णाला वंदन करून म्हणाला: 'सर्व जीवांच्या अंतःकरणात वास करणाऱ्या विष्णू, मानव रूपात लीला करणाऱ्या तुम्हा दोघांसाठी आम्ही काय करू?'

श्रीभगवानुवाच। गुरुपुत्रमिहानीतं निजकर्मनिबन्धनम्। आनयस्व महाराज मच्छासनपुरस्कृतः

श्रीभगवान म्हणाले: 'आमच्या गुरूंचा मुलगा, जो आपल्या कर्मामुळे येथे आला आहे, राजन, माझ्या आज्ञेने त्याला परत आण.'

तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमौ। दत्त्वा स्वगुरवे भूयो वृणीष्वेति तमूचतुः

'तसेच होईल' असे म्हणून यमाने गुरूंचा मुलगा त्या यादवश्रेष्ठांना दिला; गुरूला तो मुलगा परत दिल्यावर त्यांनी पुन्हा काही मागावे असे सांगितले.

श्रीगुरुरुवाच। सम्यक्सम्पादितो वत्स भवद्भ्यां गुरुनिष्क्रयः। को नु युष्मद्विधगुरोः कामानामवशिष्यते

गुरू म्हणाले: 'माझ्या प्रिय मुलांनो, तुम्ही गुरुदक्षिणा पूर्णपणे दिली आहे; तुमच्यासारख्या शिष्यांचा गुरू म्हणून मला आणखी काय हवे आहे?'

गच्छतं स्वगृहं वीरौ कीर्तिर्वामस्तु पावनी। छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च

'वीरांनो, आता घरी जा, तुमची कीर्ती पवित्र राहो; तुम्ही शिकलेली वेदविद्या या जन्मात आणि पुढच्या जन्मातही तुमच्याजवळ राहो.'

गुरुणैवमनुज्ञातौ रथेनानिलरंहसा। आयातौ स्वपुरं तात पर्जन्यनिनदेन वै

गुरूने परवानगी दिल्यावर, ते दोघे वाऱ्याच्या वेगाने आणि मेघगर्जनेसारख्या आवाजात रथावर बसून आपल्या नगरीत परतले.

समनन्दन्प्रजाः सर्वा दृष्ट्वा रामजनार्दनौ। अपश्यन्त्यो बह्वहानि नष्टलब्धधना इव

रामा आणि जनार्दनाला पाहून सर्व लोक आनंदित झाले, जणू अनेक दिवसांनी हरवलेला धनसंपत्ती पुन्हा मिळविल्याचा त्यांना आनंद झाला.

स्वविरहार्तगोपगोपीनां सान्त्वनाय भगवतोद्धवस्य प्रस्थापनम्, नन्दोद्धवसंवादश्च - श्रीशुक उवाच। वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयितः सखा। शिष्यो बृहस्पतेः साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तमः

श्रीशुक म्हणाले: वृष्णी कुळातील श्रेष्ठ, मंत्रदर्शी, कृष्णाचा अत्यंत प्रिय मित्र आणि थेट बृहस्पतींचा शिष्य असा उत्तम बुद्धीचा उद्धव होता.

तमाह भगवान्प्रेष्ठं भक्तमेकान्तिनं क्वचित्। गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्तिहरो हरिः

त्याला, जो अत्यंत प्रिय आणि एकनिष्ठ भक्त होता, भगवंतांनी एकदा स्वतःचा हात त्याच्या हातात धरून, शरण आलेल्यांचे दुःख दूर करणारा असा हरि बोलला.

गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर्नौ प्रीतिमावह। गोपीनां मद्वियोगाधिं मत्सन्देशैर्विमोचय

उद्धवा, सौम्य उद्धवा, तू व्रजात जा; माझ्या आईवडिलांना आनंद दे आणि माझ्या संदेशांनी गोपींना माझ्या विरहाच्या वेदनेतून मुक्त कर.

ता मन्मनस्का मत्प्राणा मदर्थे त्यक्तदैहिकाः। मामेव दयितं प्रेष्ठमात्मानं मनसा गताः । ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान्बिभर्म्यहम्

त्या स्त्रिया, ज्यांचे मन माझ्यात एकरूप झाले आहे, ज्यांचे प्राण माझ्यासाठीच आहेत, त्यांनी माझ्यासाठी देहसुख सोडले आहे; त्या मला, प्रियतमाला, आत्म्यासारखा मानून मनाने माझ्यातच विलीन झाल्या आहेत. ज्यांनी माझ्यासाठी लोकधर्म सोडले, त्यांची मी काळजी घेतो.

मयि ताः प्रेयसां प्रेष्ठे दूरस्थे गोकुलस्त्रियः। स्मरन्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्यविह्वलाः

माझ्यासाठी, त्यांच्या सर्वात प्रिय असणाऱ्या माझ्यासाठी, जरी मी दूर असलो तरी, गोकुळातील त्या स्त्रिया, हे प्रिय, माझ्या आठवणीत सतत गुंतलेल्या, विरहाच्या उत्कंठेने व्याकुळ झाल्या आहेत.

धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्रायः प्राणान्कथञ्चन। प्रत्यागमनसन्देशैर्बल्लव्यो मे मदात्मिकाः

माझ्या गोपिकांमध्ये, ज्या माझ्यात मनाने एकरूप झाल्या आहेत, त्या मोठ्या कष्टाने, कसाबसा प्राण धरून आहेत; माझ्या परत येण्याच्या आशेवर आणि मी पाठवलेल्या संदेशांवर त्यांचा जीव टिकला आहे.

श्रीशुक उवाच। इत्युक्त उद्धवो राजन्सन्देशं भर्तुरादृतः। आदाय रथमारुह्य प्रययौ नन्दगोकुलम्

श्रीशुक म्हणाले: असे सांगितल्यावर, उद्धवाने आपल्या स्वामीचा आदेश आदराने स्वीकारला, रथावर बसून नंदाच्या गोकुळाकडे प्रस्थान केले.

प्राप्तो नन्दव्रजं श्रीमान्निम्लोचति विभावसौ। छन्नयानः प्रविशतां पशूनां खुररेणुभिः

सूर्य मावळताना, तेजस्वी उद्धव नंदाच्या व्रजात पोहोचला. परतणाऱ्या गायींच्या खुरांनी उडालेल्या धुळीत त्याचा रथ लपून गेला.

वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुष्मिभिर्वृषैः। धावन्तीभिश्च वास्राभिरूधोभारैः स्ववत्सकान्

मजबूत बैल एकमेकांशी गायींसाठी झगडत होते, त्यांच्या गर्जना आकाशात घुमत होत्या; दूधाने भरलेल्या गायींकडे धावत जाणाऱ्या वासरांच्या हाका ऐकू येत होत्या.

इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितैः। गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां निःस्वनेन च

इकडे तिकडे उड्या मारणाऱ्या पांढऱ्या वासरांनी ते स्थान शोभून गेले होते; गायींच्या दुधाच्या आवाजांनी आणि वेणूच्या गोड सुरांनी सारा परिसर भरून गेला होता.

गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयोः। स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम्

तेथे सुंदर अलंकार घातलेल्या गोपिका आणि गोप, बलराम व कृष्ण यांच्या शुभ लीला गात होते, त्यामुळे गाव अधिकच शोभून दिसत होते.