श्रीमद्भागवतपुराणम्

ब्राह्मण उवाच - विवेकेन भवेत्किं मे पुत्रं देहि बलादपि । नो चेत् त्यजाम्यहं प्राणान् त्वदग्रे शोकमूर्छितः

ब्राह्मण म्हणाला — मला विवेकाचा काय उपयोग? मला मूल दे, जरी जबरदस्तीने का होईना. नाहीतर मी तुझ्यासमोर शोकाने प्राण सोडीन.

पुत्रादिसुखहीनोऽयं संन्यासः शुष्क एव हि । गृहस्थः सरसो लोके पुत्रपौत्रसमन्वितः

मुलाबाळांचं सुख नसलेला संन्यास खरं तर कोरडाच असतो. संसारात मुलं आणि नातवंडांनी वेढलेला गृहस्थच आनंदी असतो.

इति विप्राग्रहं दृष्ट्वा प्राब्रवीत् स तपोधनः । चित्रकेतुर्गतः कष्टं विधिलेखविमार्जनात्

ब्राह्मणाचा हट्ट पाहून त्या तपस्व्याने सांगितलं — चित्रकेतुला देखील नशिबाच्या रेषा पुसून मोठं दुःख सहन करावं लागलं.

न यास्यसि सुखं पुत्रात् यथा दैवहतोद्यमः । अतो हठेन युक्तोऽसि ह्यर्थिनं किं वदाम्यहम्

नशिबाच्या विरोधात प्रयत्न केला तरी मुलामुळे तुला सुख मिळणार नाही. तू इतका हट्ट धरलास, तर मी काय सांगू?

तस्याग्रहं समालोक्य फलमेकं स दत्तवान् । इदं भक्षय पत्‍न्या त्वं ततः पुत्रो भविष्यति

तिचा नाखूषपणा पाहून त्याने एक फळ दिलं आणि म्हणाला, 'हे फळ तू आणि तुझ्या बायकोनं मिळून खा, मग तुला मुलगा होईल.'

सत्यं शौचं दया दानं एकभक्तं तु भोजनम् । वर्षावधि स्त्रिया कार्यं तेन पुत्रोऽतिनिर्मलः

सत्य बोलणं, स्वच्छता, दयाळूपणा, दान देणं आणि दिवसातून एकदाच जेवणं — हे सगळं बायकोनं एक वर्ष पाळावं; असं केल्यावर मुलगा फारच शुद्ध होईल.

एवमुक्त्वा ययौ योगी विप्रस्तु गृहमागतः । पत्‍न्याः पाणौ फलं दत्त्वा स्वयं यातस्तु कुत्रचित्

असं सांगून योगी निघून गेला आणि ब्राह्मण घरी परतला; त्याने फळ पत्नीच्या हातात दिलं आणि स्वतः कुठेतरी निघून गेला.

तरुणी कुटिला तस्य सख्यग्रे च रुरोद ह । अहो चिन्ता ममोत्पन्ना फलं चाहं न भक्ष्यये

ती तरुण बाई, मनाने वाकडी, आपल्या मैत्रिणीसमोर रडली आणि म्हणाली, 'अगं, मला फार चिंता लागली आहे; मी हे फळ खाणार नाही.'

फलभक्षेण गर्भः स्याद् गर्भेण उदरवृद्धिता । स्वल्पभक्षं ततोऽशक्तिः गृहकार्यं कथं भवेत्

'हे फळ खाल्लं तर मला गर्भ राहील; मग पोट वाढेल; कमी खाल्लं तर शक्ती कमी होईल — मग घरकाम मी कसं करणार?'

दैवाद् धाटी व्रजेद्‌ग्रामे पलायेद्‌गर्भिणी कथम् । शुकवत् निवसेत् गर्भः तं कुक्षेः कथमुत्सृजेत्

'कधी कर वसूल करणारा गावात आला, तर गरोदर बाईनं कसं पळावं? गर्भ पोपटासारखा राहिला, तर पोटातून कसा बाहेर टाकू?'

तिर्यक् चेदागतो गर्भः तदा मे मरणं भवेत् । प्रसूतौ दारुणं दुःखं सुकुमारी कथं सहे

'गर्भ आडवा आला, तर मी मरेन; प्रसूतीला फार वेदना असतात — मी अशी नाजूक, ते कसं सहन करणार?'

मन्दायां मयि सर्वस्वं ननान्दा संहरेत् तदा । सत्यशौचादिनियमो दुराराध्यः स दृश्यते

'मी जर मंद वागले, तर माझी सौतन सगळं घेईल; सत्य, स्वच्छता वगैरे नियम पाळणं फार कठीण वाटतं.'

लालने पालने दुःखं प्रसूतायाश्च वर्तते । वन्ध्या वा विधवा नारी सुखिनी चेति मे मतिः

'मुलाला वाढवताना आणि सांभाळताना त्रास होतो, प्रसूतीच्या वेळीही बाईला दुःख सहावं लागतं; माझ्या मते, वंध्या किंवा विधवा बाईच सुखी असते.'

एवं कुतर्कयोगेन तत्फलं नैव भक्षितम् । पत्या पृष्टं फलं भुक्तं भुक्तं चेति तयेरितम्

अशा चुकीच्या विचारांनी तिने फळ खाल्लंच नाही; नवऱ्याने विचारल्यावर, 'मी फळ खाल्लं, खाल्लं,' असं तिने सांगितलं.

एकदा भगिनी तस्याः तद्‌गृहः स्वेच्छयाऽऽगता । तदग्रे कथितं सर्वं चिन्तेयं महती हि मे

एकदा तिची धाकटी बहीण तिच्या घरी आपल्याच इच्छेने आली; तिच्यासमोर तिने सगळं सांगितलं, 'माझ्या मनात फार मोठी चिंता आहे.'

दुर्बला तेन दुःखेन ह्यनुजे करवाणि किम् । साब्रवीत् मम गर्भोस्ति तं दास्यामि प्रसूतितः

'या दुःखामुळे मी कमकुवत झाले आहे — आता काय करू, बहीण?' ती म्हणाली, 'माझ्या पोटात मूल आहे; जन्मल्यावर ते मी तुला देईन.'

तावत्कालं सगर्भेव गुप्ता तिष्ठ गृहे सुखम् । वित्तं त्वं मत्पतेर्यच्छ स ते दास्यति बालकम्

'तोपर्यंत, तू गरोदर असल्यासारखी घरात राहा आणि सुखाने जग; माझ्या नवऱ्याला थोडं धन दे, तो तुला मुलगा देईल.'

षण्मासिको मृतो बाल इति लोको वदिष्यति । तं बालं पोषयिष्यामि नित्यमागत्य ते गृहे

'लोक म्हणतील, मूल सहा महिन्याचं असतानाच मरण पावलं; मी दररोज तुझ्या घरी येऊन त्या मुलाला वाढवीन.'

फलमर्पय धेन्वै त्वं परीक्षार्थं तु साम्प्रतम् । तत् तद् आचरितं सर्वं तथैव स्त्रीस्वभावतः

'आता, चाचणी म्हणून हे फळ गायीला दे; हे सगळं असंच केलं, कारण बायकांचा स्वभाव असाच असतो.'

अथ कालेन सा नारी प्रसूता बालकं तदा । आनीय जनको बालं रहस्ये धुन्धुलीं ददौ

नंतर योग्य वेळी ती बाई मुलाला जन्म देऊन, वडिलांनी तो मुलगा गुपचूप धुंधुलीला दिला.

तया च कथितं भर्त्रे प्रसूतः सुखमर्भकः । लोकस्य सुखमुत्पन्नं आत्मदेव प्रजोदयात्

तिने नवऱ्याला सांगितलं, 'आरोग्यदायक मुलगा जन्मला; सगळ्यांना आनंद झाला, आत्मदेवाला पुत्र झाला.'

ददौ दानं द्विजातिभ्यो जातकर्म विधाय च । गीतवादित्रघोषोऽभूत् तद्‌द्वारं मंगलं बहु

त्याने ब्राह्मणांना दान दिलं आणि जातकर्म विधी केला; दाराशी गाणी आणि वाद्यांचा मोठा मंगल गजर झाला.

भर्तुरग्रेऽब्रवीत् वाक्यं स्तन्यं नास्ति कुचे मम । अन्यस्तन्येन निर्दुग्धा कथं पुष्णामि बालकम्

पतीसमोर तिने सांगितले, "माझ्या छातीला दूध नाही; दुसरी कुणीतरी ते काढले आहे, मग मी या बाळाला कसे पोसू?"

मत्स्वसुश्च प्रसूताया मृतो बालस्तु वर्तते । तामाकार्य गृहे रक्ष सा तेऽर्भं पोषयिष्यति

माझ्या दुसऱ्या बायकोला मूल झाले होते, पण तिचे बाळ मरण पावले आहे; तिला इथे आणा आणि घरात ठेवा—ती तुझे बाळ वाढवेल.

पतिना तत्कृतं सर्वं पुत्ररक्षणहेतवे । पुत्रस्य धुन्धुकारीति नाम मात्रा प्रतिष्ठितन्

पुत्राचे रक्षण व्हावे म्हणून पतीने हे सर्व केले; आईने त्या मुलाला धुंधुकारी हे नाव दिले.

त्रिमासे निर्गते चाथ सा धेनुः सुषुवेऽर्भकम् । सर्वांगसुन्दरं दिव्यं निर्मलं कनकप्रभम्

तीन महिने गेल्यावर त्या गायीने एक वासरू जन्माला घातले—ते सर्वांगाने सुंदर, दिव्य, निर्मळ आणि सोन्यासारखे तेजस्वी होते.

दृष्ट्वा प्रसन्नो विप्रस्तु संस्कारान् स्वयमादधे । मत्वा‌ऽऽश्चर्यं जनाः सर्वे दिदृक्षार्थं समागताः

हे पाहून तो ब्राह्मण आनंदी झाला आणि स्वतःच सर्व संस्कार केले; हे आश्चर्य वाटल्याने सर्व लोक पाहण्यासाठी एकत्र आले.

भाग्योदयोऽधुना जात आत्मदेवस्य पश्यत । धेन्वा बालः प्रसूतस्तु देवरूपीति कौतुकम्

आत्मदेवाचे भाग्य आता फळास आले आहे; गायीपासून बाळ जन्माला आले, आणि ते देवासारखे दिसत असल्याने सर्वांना आश्चर्य वाटले.

न ज्ञातं तद्‍रहस्यं तु केनापि विधियोगतः । गोकर्णं तं सुतं दृष्ट्वा गोकर्णं नाम चाकरोत्

नियतीमुळे हे गुपित कुणालाच कळले नाही; त्या बाळाच्या गायीसारख्या कानांमुळे त्याचे नाव गोकर्ण ठेवले.