श्रीमद्भागवतपुराणम्

मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादयः। बलिं हरन्त्यवनताः किमुतान्ये नराधिपाः

मी तुमचा सेवक म्हणून येथे असताना, देवसुद्धा नम्र होऊन आपली भेट आणतात, मग इतर मनुष्यराजांची काय कथा!

सर्वान्स्वान्ज्ञातिसम्बन्धान्दिग्भ्यः कंसभयाकुलान्। यदुवृष्ण्यन्धकमधु दाशार्हकुकुरादिकान्

सर्व आप्त, नातेवाईक, यदु, वृष्णि, अंधक, मधु, दाशार्ह, कुकुर आणि इतर जे सर्वत्र कंसाच्या भीतीने घाबरले होते—

सभाजितान्समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान्। न्यवासयत्स्वगेहेषु वित्तैः सन्तर्प्य विश्वकृत्

त्यांना आदराने सन्मान दिला, परक्या देशात राहून थकलेल्यांना धीर दिला, आणि त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या घरात सुखाने ठेवले, भरपूर संपत्ती देऊन त्यांचे समाधान केले.

कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथाः। गृहेषु रेमिरे सिद्धाः कृष्णरामगतज्वराः

कृष्ण आणि संकर्षण यांच्या संरक्षणाखाली, त्यांची सर्व इच्छित स्वप्ने पूर्ण झाली, ते आपल्या घरात आनंदाने राहू लागले, आणि कृष्ण-राम यांच्या कृपेने त्यांची सर्व दुःखे नाहीशी झाली.

वीक्षन्तोऽहरहः प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम्। नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम्

ते रोज आनंदाने मुकुंदाच्या कमळासारख्या चेहऱ्याकडे पाहत असत, जो नेहमीच तेजस्वी, सुंदर आणि करुणेच्या हास्याने उजळलेला असे.

तत्र प्रवयसोऽप्यासन्युवानोऽतिबलौजसः। पिबन्तोऽक्षैर्मुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां मुहुः

तेथे वयस्कर लोकही तरुण आणि उत्साही दिसत, कारण ते पुन्हा पुन्हा मुकुंदाच्या कमळासारख्या मुखातील अमृत डोळ्यांनी पित असत.

अथ नन्दं समसाद्य भगवान्देवकीसुतः। सङ्कर्षणश्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमूचतुः

नंतर, राजन, देवकीपुत्र भगवान आणि संकर्षण यांनी नंदाला भेटून त्याला प्रेमाने मिठी मारली आणि असे बोलले—

पितर्युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम्। पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि

आपण, आमचे प्रेमळ वडील, आम्हाला मोठ्या जिव्हाळ्याने वाढवले, जपले; कारण आईवडिलांचे आपल्या मुलांवरचे प्रेम स्वतःवरच्या प्रेमाहूनही जास्त असते.

स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत्। शिशून्बन्धुभिरुत्सृष्टानकल्पैः पोषरक्षणे

जे वडील आणि आई आपल्या नातेवाईकांनी टाकलेल्या आणि स्वतःची काळजी घेऊ न शकणाऱ्या मुलांना स्वतःच्या मुलांसारखे जपतात, ते खरेच महान असतात.

यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदुःखितान्। ज्ञातीन्वो द्रष्टुमेष्यामो विधाय सुहृदां सुखम्

तुम्ही आता व्रजात परत जा, बाबा; आम्ही इथल्या मित्रांचे सुख निश्चित करून, मग तुमच्याकडे आणि आपल्या इतर प्रिय नातेवाईकांकडे भेटायला येऊ.

एवं सान्त्वय्य भगवान्नन्दं सव्रजमच्युतः। वासोऽलङ्कारकुप्याद्यैरर्हयामास सादरम्

अशा प्रकारे अच्युताने नंद आणि व्रजवासीयांना धीर दिला आणि त्यांना वस्त्र, दागिने, भांडी आणि इतर भेटवस्तू देऊन आदराने सन्मान केला.

इत्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्दः प्रणयविह्वलः। पूरयन्नश्रुभिर्नेत्रे सह गोपैर्व्रजं ययौ

असे बोलल्यावर, नंद प्रेमाने भारावून जाऊन दोघांना मिठी मारली, डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले, आणि गोपांसह व्रजाकडे निघून गेला.

अथ शूरसुतो राजन्पुत्रयोः समकारयत्। पुरोधसा ब्राह्मणैश्च यथावद्द्विजसंस्कृतिम्

नंतर, राजन, शूराचा पुत्र वसुदेव यांनी आपल्या दोन मुलांसाठी योग्य रीतीने ब्राह्मण आणि पुरोहितांच्या उपस्थितीत उपनयन संस्कार केला.

तेभ्योऽदाद्दक्षिणा गावो रुक्ममालाः स्वलङ्कृताः। स्वलङ्कृतेभ्यः सम्पूज्य सवत्साः क्षौममालिनीः

त्यांनी ब्राह्मणांना सुवर्णमाळा घातलेल्या, सुंदर सजवलेल्या, वासरांसह आणि उत्तम वस्त्रांनी मढवलेल्या गायी दक्षिणा म्हणून दिल्या, आणि त्यांनाही सन्मानाने सजवले.

याः कृष्णरामजन्मर्क्षे मनोदत्ता महामतिः। ताश्चाददादनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृताः

कृष्ण आणि राम यांच्या जन्मावेळी वसुदेव यांनी मनाने ज्या गायी दान दिल्या होत्या, त्या कंसाने अन्यायाने घेतल्या होत्या, त्या आठवून त्यांनी आता त्या गायी प्रत्यक्ष दिल्या.

ततश्च लब्धसंस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सुव्रतौ। गर्गाद्यदुकुलाचार्याद्गायत्रं व्रतमास्थितौ

संस्कार झाल्यावर, ते दोघेही उत्तम व्रतधारी द्विज झाले आणि गर्ग व इतर कुलगुरूंकडून गायत्री व्रत स्वीकारले.

प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ। नान्यसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितैः

ते सर्व विद्या आणि ज्ञानाचे मूळ असूनही, सर्वज्ञ आणि जगाचे स्वामी असूनही, त्यांनी आपले निर्मळ ज्ञान लपवले आणि सामान्य माणसांसारखे वागले.

अथो गुरुकुले वासमिच्छन्तावुपजग्मतुः। काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम्

गुरुकुलात राहण्याची इच्छा ठेवून, त्यांनी अवंतिपुरीतील काशीचे सान्दीपनी नावाचे गुरु यांच्याकडे जाऊन प्रवेश घेतला.

यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ वृत्तिमनिन्दिताम्। ग्राहयन्तावुपेतौ स्म भक्त्या देवमिवादृतौ

योग्य रीतीने गुरुची सेवा करून, संयम राखून, त्यांनी निष्कलंक वर्तन केले आणि भक्तीने, देवासारखा आदर करून, त्यांच्याकडून शिक्षण घेतले.

तयोर्द्विजवरस्तुष्टः शुद्धभावानुवृत्तिभिः। प्रोवाच वेदानखिलान् साङ्गोपनिषदो गुरुः

त्यांच्या शुद्ध आणि भक्तिपूर्ण वर्तनामुळे तो श्रेष्ठ ब्राह्मण अत्यंत संतुष्ट झाला आणि गुरू म्हणून त्याने त्यांना सर्व वेद, त्यांचे उपवेद आणि उपनिषद शिकवले.

सरहस्यं धनुर्वेदं धर्मान्न्यायपथांस्तथा। तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राजनीतिं च षड्विधाम्

त्याने त्यांना धनुर्वेदातील गुप्त ज्ञान, धर्माचे मार्ग, न्यायाचे मार्ग, तर्कशास्त्र आणि राजकारणाची सहा प्रकारची विद्या शिकवली.

सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ। सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप

हे दोघेही श्रेष्ठ पुरुष, सर्व विद्यांचे प्रवर्तक, राजन, गुरूच्या एकदाच सांगण्यावरून सर्व काही लगेच समजून गेले.

अहोरात्रैश्चतुःषष्ट्या संयत्तौ तावतीः कलाः*। गुरुदक्षिणयाचार्यं छन्दयामासतुर्नृप

चौसष्ट दिवस-रात्रींमध्ये त्यांनी त्या सर्व कला आत्मसात केल्या आणि मग गुरुदक्षिणा म्हणून गुरूला काय हवे आहे ते विचारले.

द्विजस्तयोस्तं महिमानमद्भुतं संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम्। सम्मन्त्र्य पत्न्या स महार्णवे मृतं बालं प्रभासे वरयां बभूव ह

त्यांची अद्भुत आणि मानवातीत बुद्धी पाहून त्या ब्राह्मणाने पत्नीशी चर्चा करून, प्रबास क्षेत्रात समुद्रात मरण पावलेला आपला मुलगा परत मिळवून द्या अशी गुरुदक्षिणा मागितली.

तथेत्यथारुह्य महारथौ रथं प्रभासमासाद्य दुरन्तविक्रमौ। वेलामुपव्रज्य निषीदतुः क्षणं सिन्धुर्विदित्वार्हणमाहरत्तयोः

'हो' असे म्हणून, त्या दोन्ही पराक्रमी वीरांनी मोठ्या रथावर बसून प्रबास क्षेत्र गाठले, समुद्रकिनारी जाऊन क्षणभर बसले; त्यावेळी समुद्राने त्यांना ओळखून आदरपूर्वक भेटवस्तू आणल्या.

तमाह भगवानाशु गुरुपुत्रः प्रदीयताम्। योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा

भगवान म्हणाले: 'हे समुद्रा, येथे तुझ्या मोठ्या लाटेने गिळलेला गुरूचा मुलगा लवकर परत दे.'

श्रीसमुद्र उवाच। न चाहार्षमहं देव दैत्यः पञ्चजनो महान्। अन्तर्जलचरः कृष्ण शङ्खरूपधरोऽसुरः

समुद्र म्हणाला: 'हे प्रभो, मी तो मुलगा घेतलेला नाही; पाचजन नावाचा मोठा दैत्य, जो पाण्यात शंखाच्या रूपात राहतो, त्याने तो मुलगा घेतला आहे, हे कृष्णा.'

आस्ते तेनाहृतो नूनं तच्छ्रुत्वा सत्वरं प्रभुः। जलमाविश्य तं हत्वा नापश्यदुदरेऽर्भकम्

हे ऐकून, प्रभू त्वरित पाण्यात गेले, त्या असुराचा वध केला, पण त्याच्या पोटात तो मुलगा सापडला नाही.

तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत्। ततः संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम्

त्या दैत्याच्या शरीरातून मिळालेला शंख घेऊन ते रथावर परत आले आणि मग यमाची प्रिय नगरी 'संयमनी' येथे गेले.