श्रीमद्भागवतपुराणम्

वसुदेवदेवकी सान्त्वनम्; उग्रसेनस्य राज्याभिषेकः; रामकृष्णयोरुपनयनं विद्याध्ययनं, गुरुर्मृतपुत्रस्यानयनं च - अथ पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः। श्रीशुक उवाच। पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तमः। मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम्

श्रीशुक म्हणाले — परमेश्वराने समजले की त्याच्या आई-वडिलांची इच्छा पूर्ण झाली आहे, म्हणून 'काळजी करू नका' असे सांगून त्याने स्वतःची माया पसरवली आणि सर्व लोकांचे मन मोहून टाकले.

उवाच पितरावेत्य साग्रजः सात्वर्षभः। प्रश्रयावनतः प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम्

तो आपल्या मोठ्या भावासह आई-वडिलांकडे गेला, आदराने वाकला आणि त्यांना आनंद देण्यासाठी प्रेमाने 'आई' आणि 'बाबा' असे म्हणत सादर केले.

नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि। बाल्यपौगण्डकैशोराः पुत्राभ्यामभवन्क्वचित्

बाबा, जरी तुम्ही आणि आई नेहमीच आमच्या आठवणीत असायचात, तरी आम्ही दोन्ही मुलं कधीच तुमच्यासोबत बालपण, पौगंडावस्था किंवा तारुण्य घालवू शकलो नाही.

न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके। यां बालाः पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम्

नशीबामुळे आम्हाला तुमच्याजवळ राहता आले नाही; जशी इतर मुले आपल्या वडिलांच्या घरी लाडाने वाढतात आणि आनंद अनुभवतात, तसा आनंद आम्हाला मिळाला नाही.

सर्वार्थसम्भवो देहो जनितः पोषितो यतः। न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्यः शतायुषा

माणूस शंभर वर्षे जगला तरी, ज्यांच्यामुळे आपले शरीर जन्माला आले आणि वाढले, त्या आई-वडिलांचे उपकार तो कधीही फेडू शकत नाही.

यस्तयोरात्मजः कल्प आत्मना च धनेन च। वृत्तिं न दद्यात्तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि

जो मुलगा स्वतःच्या शरीराने आणि संपत्तीने समर्थ असूनही आई-वडिलांची देखभाल करत नाही, त्याला मृत्यूनंतर स्वतःचे मांस खावे लागते.

मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम्। गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वसन्मृतः

जो समर्थ असूनही वृद्ध आई-वडिल, सती पत्नी, लहान मूल, गुरु, ब्राह्मण किंवा शरण आलेल्या व्यक्तीची काळजी घेत नाही, तो जरी जिवंत असला तरी मृतासारखा आहे.

तन्नावकल्पयोः कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसोः। मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतोः

कंसामुळे आमचे मन नेहमीच अस्वस्थ होते, त्यामुळे तुमच्या पायांची सेवा न करता गेलेले हे दिवस आमच्यासाठी व्यर्थ गेले.

तत्क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयोः। अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदा भृशम्

म्हणून बाबा आणि आई, आम्ही तुमच्या सेवेत राहू शकलो नाही, कारण आम्ही दुसऱ्याच्या अधीन होतो आणि खूप त्रास सहन केला; त्यामुळे कृपया आम्हाला माफ करा.

श्रीशुक उवाच। इति मायामनुष्यस्य हरेर्विश्वात्मनो गिरा। मोहितावङ्कमारोप्य परिष्वज्यापतुर्मुदम्

श्रीशुक म्हणाले — हरी, जो विश्वाचा आत्मा आहे आणि मायेमुळे मानवाचा रूप घेतला आहे, त्याच्या या शब्दांनी ते दोघेही मोहून गेले; त्यांनी त्याला मांडीवर घेतले आणि मिठी मारून आनंद अनुभवला.

सिञ्चन्तावश्रुधाराभिः स्नेहपाशेन चावृतौ। न किञ्चिदूचतू राजन्बाष्पकण्ठौ विमोहितौ

प्रेमाच्या बंधनात गुंतलेले आणि डोळ्यातून अश्रूंच्या धारा वाहत असताना, त्यांचे गळे दाटून आले आणि मन गोंधळले, म्हणून ते काहीच बोलू शकले नाहीत.

एवमाश्वास्य पितरौ भगवान्देवकीसुतः। मातामहं तूग्रसेनं यदूनामकरोन्नृपम्

अशा प्रकारे देवकीपुत्र भगवानाने आपल्या आई-वडिलांना धीर दिला आणि आपल्या आजोबा उग्रसेन यांना यादवांचा राजा केले.

आह चास्मान्महाराज प्रजाश्चाज्ञप्तुमर्हसि। ययातिशापाद्यदुभिर्नासितव्यं नृपासने

त्याने म्हटले, 'राजा, तुम्ही आम्हाला आणि प्रजेला आज्ञा द्या; ययाति यांच्या शापामुळे यादवांना राजसिंहासनावर बसता येत नाही.'

मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादयः। बलिं हरन्त्यवनताः किमुतान्ये नराधिपाः

मी तुमचा सेवक म्हणून येथे असताना, देवसुद्धा नम्र होऊन आपली भेट आणतात, मग इतर मनुष्यराजांची काय कथा!

सर्वान्स्वान्ज्ञातिसम्बन्धान्दिग्भ्यः कंसभयाकुलान्। यदुवृष्ण्यन्धकमधु दाशार्हकुकुरादिकान्

सर्व आप्त, नातेवाईक, यदु, वृष्णि, अंधक, मधु, दाशार्ह, कुकुर आणि इतर जे सर्वत्र कंसाच्या भीतीने घाबरले होते—

सभाजितान्समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान्। न्यवासयत्स्वगेहेषु वित्तैः सन्तर्प्य विश्वकृत्

त्यांना आदराने सन्मान दिला, परक्या देशात राहून थकलेल्यांना धीर दिला, आणि त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या घरात सुखाने ठेवले, भरपूर संपत्ती देऊन त्यांचे समाधान केले.

कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथाः। गृहेषु रेमिरे सिद्धाः कृष्णरामगतज्वराः

कृष्ण आणि संकर्षण यांच्या संरक्षणाखाली, त्यांची सर्व इच्छित स्वप्ने पूर्ण झाली, ते आपल्या घरात आनंदाने राहू लागले, आणि कृष्ण-राम यांच्या कृपेने त्यांची सर्व दुःखे नाहीशी झाली.

वीक्षन्तोऽहरहः प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम्। नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम्

ते रोज आनंदाने मुकुंदाच्या कमळासारख्या चेहऱ्याकडे पाहत असत, जो नेहमीच तेजस्वी, सुंदर आणि करुणेच्या हास्याने उजळलेला असे.

तत्र प्रवयसोऽप्यासन्युवानोऽतिबलौजसः। पिबन्तोऽक्षैर्मुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां मुहुः

तेथे वयस्कर लोकही तरुण आणि उत्साही दिसत, कारण ते पुन्हा पुन्हा मुकुंदाच्या कमळासारख्या मुखातील अमृत डोळ्यांनी पित असत.

अथ नन्दं समसाद्य भगवान्देवकीसुतः। सङ्कर्षणश्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमूचतुः

नंतर, राजन, देवकीपुत्र भगवान आणि संकर्षण यांनी नंदाला भेटून त्याला प्रेमाने मिठी मारली आणि असे बोलले—

पितर्युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम्। पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि

आपण, आमचे प्रेमळ वडील, आम्हाला मोठ्या जिव्हाळ्याने वाढवले, जपले; कारण आईवडिलांचे आपल्या मुलांवरचे प्रेम स्वतःवरच्या प्रेमाहूनही जास्त असते.

स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत्। शिशून्बन्धुभिरुत्सृष्टानकल्पैः पोषरक्षणे

जे वडील आणि आई आपल्या नातेवाईकांनी टाकलेल्या आणि स्वतःची काळजी घेऊ न शकणाऱ्या मुलांना स्वतःच्या मुलांसारखे जपतात, ते खरेच महान असतात.

यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदुःखितान्। ज्ञातीन्वो द्रष्टुमेष्यामो विधाय सुहृदां सुखम्

तुम्ही आता व्रजात परत जा, बाबा; आम्ही इथल्या मित्रांचे सुख निश्चित करून, मग तुमच्याकडे आणि आपल्या इतर प्रिय नातेवाईकांकडे भेटायला येऊ.

एवं सान्त्वय्य भगवान्नन्दं सव्रजमच्युतः। वासोऽलङ्कारकुप्याद्यैरर्हयामास सादरम्

अशा प्रकारे अच्युताने नंद आणि व्रजवासीयांना धीर दिला आणि त्यांना वस्त्र, दागिने, भांडी आणि इतर भेटवस्तू देऊन आदराने सन्मान केला.

इत्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्दः प्रणयविह्वलः। पूरयन्नश्रुभिर्नेत्रे सह गोपैर्व्रजं ययौ

असे बोलल्यावर, नंद प्रेमाने भारावून जाऊन दोघांना मिठी मारली, डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले, आणि गोपांसह व्रजाकडे निघून गेला.

अथ शूरसुतो राजन्पुत्रयोः समकारयत्। पुरोधसा ब्राह्मणैश्च यथावद्द्विजसंस्कृतिम्

नंतर, राजन, शूराचा पुत्र वसुदेव यांनी आपल्या दोन मुलांसाठी योग्य रीतीने ब्राह्मण आणि पुरोहितांच्या उपस्थितीत उपनयन संस्कार केला.

तेभ्योऽदाद्दक्षिणा गावो रुक्ममालाः स्वलङ्कृताः। स्वलङ्कृतेभ्यः सम्पूज्य सवत्साः क्षौममालिनीः

त्यांनी ब्राह्मणांना सुवर्णमाळा घातलेल्या, सुंदर सजवलेल्या, वासरांसह आणि उत्तम वस्त्रांनी मढवलेल्या गायी दक्षिणा म्हणून दिल्या, आणि त्यांनाही सन्मानाने सजवले.

याः कृष्णरामजन्मर्क्षे मनोदत्ता महामतिः। ताश्चाददादनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृताः

कृष्ण आणि राम यांच्या जन्मावेळी वसुदेव यांनी मनाने ज्या गायी दान दिल्या होत्या, त्या कंसाने अन्यायाने घेतल्या होत्या, त्या आठवून त्यांनी आता त्या गायी प्रत्यक्ष दिल्या.

ततश्च लब्धसंस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सुव्रतौ। गर्गाद्यदुकुलाचार्याद्गायत्रं व्रतमास्थितौ

संस्कार झाल्यावर, ते दोघेही उत्तम व्रतधारी द्विज झाले आणि गर्ग व इतर कुलगुरूंकडून गायत्री व्रत स्वीकारले.