श्रीमद्भागवतपुराणम्

तं आविशन्तमालोक्य मृत्युमात्मन आसनात् । मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सोऽसिचर्मणी

तो जवळ येताना पाहून, जो त्याच्यासाठी मृत्यूच होता, कंस निर्धाराने अचानक उठला आणि आपली ढाल व तलवार उचलली.

( मिश्र ) तं खड्गपाणिं विचरन्तमाशु श्येनं यथा दक्षिणसव्यमम्बरे । समग्रहीद् दुर्विषहोग्रतेजा यथोरगं तार्क्ष्यसुतः प्रसह्य

हातात तलवार घेऊन कंस आकाशात गरुडासारखा उजवीकडे-डावीकडे फिरू लागला; पण ती प्रचंड आणि असह्य तेजाची मूर्ती त्याला गरुडाने सर्प पकडावा तसा जबरदस्तीने पकडते.

प्रगृह्य केशेषु चलत्किरीतं निपात्य रङ्‌गोपरि तुङ्‌गमञ्चात् । तस्योपरिष्टात् स्वत्स्वयमब्जनाभः पपात विश्वाश्रय आत्मतन्त्रः

त्याच्या केसांनी धरून, त्याचे मुकुट हलताना, त्याला उंच व्यासपीठावरून रंगभूमीवर फेकले; आणि कमळनाभ, सर्वांचा आधार, स्वयंपूर्ण प्रभू, त्याच्यावर वरून पडला.

तं सम्परेतं विचकर्ष भूमौ हरिर्यथेभं जगतो विपश्यतः । हा हेति शब्दः सुमहान् तदाभूद् उदीरितः सर्वजनैर्नरेन्द्र

हरिने त्याचे प्राणहीन शरीर जमिनीवर ओढले, जसे कोणी हत्तीला ओढतो, आणि सगळ्या जगाने ते पाहिले; तेव्हा 'हाय! हाय!' असा मोठा आक्रोश सर्व लोकांतून उठला, राजन.

स नित्यदोद्विग्नधिया तमीश्वरं पिबन् वदन् वा विचरन् स्वपन्श्वसन् । ददर्श चक्रायुधमग्रतो यतः तदेव रूपं दुरवापमाप

जो नेहमीच चिंतेने भरलेला होता, तो खाताना, बोलताना, फिरताना, झोपताना, श्वास घेताना, त्याच्या समोर चक्रधारी प्रभू दिसत राहिला; आणि त्याने तेच दुर्मिळ रूप प्राप्त केले.

( अनुष्टुप् ) तस्यानुजा भ्रातरोऽष्टौ कंकन्यग्रोधकादयः । अभ्यधावन् अतिक्रुद्धा भ्रातुर्निर्वेशकारिणः

त्याचे आठ भाऊ—कंक, न्यग्रोधक आणि इतर—भाऊच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी अत्यंत रागाने पुढे धावले.

तथातिरभसांस्तांस्तु संयत्तात् रोहिणीसुतः । अहन् परिघमुद्यम्य पशूनिव मृगाधिपः

ते सगळे वेगाने येताना पाहून, रोहिणीपुत्राने गदा उचलून, सिंह जसा पशूंना मारतो तसा त्यांना ठार केले.

नेदुर्दुन्दुभयो व्योम्नि ब्रह्मेशाद्या विभूतयः । पुष्पैः किरन्तस्तं प्रीताः शशंसुर्ननृतुः स्त्रियः

आकाशात दुंदुभी वाजल्या, ब्रह्मा, शंकर व इतर देवता प्रसन्न होऊन त्याच्यावर फुलांचा वर्षाव करू लागले, त्याचे गुणगान केले आणि स्त्रिया आनंदाने नृत्य करू लागल्या.

तेषां स्त्रियो महाराज सुहृन्मरणदुःखिताः । तत्राभीयुर्विनिघ्नन्त्यः शीर्षाण्यश्रुविलोचनाः

राजा, त्यांच्या बायका, प्रियजनांच्या मृत्यूमुळे दुःखी होऊन, डोळ्यांतून अश्रू ढाळत, डोके आपटत तिथे आल्या.

शयानान् न्वीरशय्यायां पतीन् आलिङ्‌ग्य शोचतीः । विलेपुः सुस्वरं नार्यो विसृजन्त्यो मुहुः शुचः

नारींनी आपल्या पतींना, वीरांच्या शय्येवर पडलेल्या, मिठी मारली आणि गोड स्वरात रडू लागल्या, पुन्हा पुन्हा दुःख व्यक्त करत.

हा नाथ प्रिय धर्मज्ञ करुणानाथवत्सल । त्वया हतेन निहता वयं ते सगृहप्रजाः

'हाय नाथा, प्रिय, धर्म जाणणारे, दीनांचे दयाळू रक्षक! तुझ्या मृत्युमुळे आम्ही, आमची मुले आणि घरदार सर्व नष्ट झालो.'

त्वया विरहिता पत्या पुरीयं पुरुषर्षभ । न शोभते वयमिव निवृत्तोत्सवमङ्‌गला

'तुझ्याविना, पतीविना, हे शहर, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठा, जशी आमची अवस्था झाली तशीच शोभाहीन झाली आहे; सर्व सण-समारंभ आणि शुभ गोष्टी संपल्या.'

अनागसां त्वं भूतानां कृतवान् द्रोहमुल्बणम् । तेनेमां भो दशां नीतो भूतध्रुक् को लभेत शम्

'तू निरपराध जीवांवर मोठा अन्याय केला आहेस; म्हणून, हे प्राणघातक, आम्हाला या अवस्थेला आणून, तुला कसा शांतता मिळेल?'

सर्वेषामिह भूतानां एष हि प्रभवाप्ययः । गोप्ता च तदवध्यायी न क्वचित् सुखमेधते

इथे सर्व जीवांची उत्पत्ती आणि नाश हाच मूळ आहे; आणि तोच सर्वांचा रक्षणकर्ता आहे. जो या गोष्टीकडे दुर्लक्ष करतो, त्याला कुठेही सुख मिळत नाही.

श्रीशुक उवाच - राजयोषित आश्वास्य भगवान् लोकभावनः । यामाहुर्लौकिकीं संस्थां हतानां समकारयत्

श्रीशुक म्हणाले — भगवान, जो सर्व लोकांचा सर्जक आहे, त्याने राजघराण्यातील स्त्रियांना धीर दिला आणि मारलेल्यांसाठी लोकरीतीने अंत्यसंस्कार केले.

मातरं पितरं चैव मोचयित्वाथ बन्धनात् । कृष्णरामौ ववन्दाते शिरसा स्पृश्य पादयोः

मग कृष्ण आणि राम यांनी आपल्या आई-वडिलांना बंदनातून सोडवले आणि त्यांच्या पायांना डोके लावून नमस्कार केला.

देवकी वसुदेवश्च विज्ञाय जगदीश्वरौ । कृतसंवन्दनौ पुत्रौ सस्वजाते न शङ्‌कितौ

देवकी आणि वसुदेव यांनी आपल्या पुत्रांना विश्वाचे स्वामी ओळखले, त्यांचा नमस्कार स्वीकारून, कोणतीही भीती न बाळगता त्यांना मिठी मारली.

वसुदेवदेवकी सान्त्वनम्; उग्रसेनस्य राज्याभिषेकः; रामकृष्णयोरुपनयनं विद्याध्ययनं, गुरुर्मृतपुत्रस्यानयनं च - अथ पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः। श्रीशुक उवाच। पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तमः। मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम्

श्रीशुक म्हणाले — परमेश्वराने समजले की त्याच्या आई-वडिलांची इच्छा पूर्ण झाली आहे, म्हणून 'काळजी करू नका' असे सांगून त्याने स्वतःची माया पसरवली आणि सर्व लोकांचे मन मोहून टाकले.

उवाच पितरावेत्य साग्रजः सात्वर्षभः। प्रश्रयावनतः प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम्

तो आपल्या मोठ्या भावासह आई-वडिलांकडे गेला, आदराने वाकला आणि त्यांना आनंद देण्यासाठी प्रेमाने 'आई' आणि 'बाबा' असे म्हणत सादर केले.

नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि। बाल्यपौगण्डकैशोराः पुत्राभ्यामभवन्क्वचित्

बाबा, जरी तुम्ही आणि आई नेहमीच आमच्या आठवणीत असायचात, तरी आम्ही दोन्ही मुलं कधीच तुमच्यासोबत बालपण, पौगंडावस्था किंवा तारुण्य घालवू शकलो नाही.

न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके। यां बालाः पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम्

नशीबामुळे आम्हाला तुमच्याजवळ राहता आले नाही; जशी इतर मुले आपल्या वडिलांच्या घरी लाडाने वाढतात आणि आनंद अनुभवतात, तसा आनंद आम्हाला मिळाला नाही.

सर्वार्थसम्भवो देहो जनितः पोषितो यतः। न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्यः शतायुषा

माणूस शंभर वर्षे जगला तरी, ज्यांच्यामुळे आपले शरीर जन्माला आले आणि वाढले, त्या आई-वडिलांचे उपकार तो कधीही फेडू शकत नाही.

यस्तयोरात्मजः कल्प आत्मना च धनेन च। वृत्तिं न दद्यात्तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि

जो मुलगा स्वतःच्या शरीराने आणि संपत्तीने समर्थ असूनही आई-वडिलांची देखभाल करत नाही, त्याला मृत्यूनंतर स्वतःचे मांस खावे लागते.

मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम्। गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वसन्मृतः

जो समर्थ असूनही वृद्ध आई-वडिल, सती पत्नी, लहान मूल, गुरु, ब्राह्मण किंवा शरण आलेल्या व्यक्तीची काळजी घेत नाही, तो जरी जिवंत असला तरी मृतासारखा आहे.

तन्नावकल्पयोः कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसोः। मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतोः

कंसामुळे आमचे मन नेहमीच अस्वस्थ होते, त्यामुळे तुमच्या पायांची सेवा न करता गेलेले हे दिवस आमच्यासाठी व्यर्थ गेले.

तत्क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयोः। अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदा भृशम्

म्हणून बाबा आणि आई, आम्ही तुमच्या सेवेत राहू शकलो नाही, कारण आम्ही दुसऱ्याच्या अधीन होतो आणि खूप त्रास सहन केला; त्यामुळे कृपया आम्हाला माफ करा.

श्रीशुक उवाच। इति मायामनुष्यस्य हरेर्विश्वात्मनो गिरा। मोहितावङ्कमारोप्य परिष्वज्यापतुर्मुदम्

श्रीशुक म्हणाले — हरी, जो विश्वाचा आत्मा आहे आणि मायेमुळे मानवाचा रूप घेतला आहे, त्याच्या या शब्दांनी ते दोघेही मोहून गेले; त्यांनी त्याला मांडीवर घेतले आणि मिठी मारून आनंद अनुभवला.

सिञ्चन्तावश्रुधाराभिः स्नेहपाशेन चावृतौ। न किञ्चिदूचतू राजन्बाष्पकण्ठौ विमोहितौ

प्रेमाच्या बंधनात गुंतलेले आणि डोळ्यातून अश्रूंच्या धारा वाहत असताना, त्यांचे गळे दाटून आले आणि मन गोंधळले, म्हणून ते काहीच बोलू शकले नाहीत.

एवमाश्वास्य पितरौ भगवान्देवकीसुतः। मातामहं तूग्रसेनं यदूनामकरोन्नृपम्

अशा प्रकारे देवकीपुत्र भगवानाने आपल्या आई-वडिलांना धीर दिला आणि आपल्या आजोबा उग्रसेन यांना यादवांचा राजा केले.