श्रीमद्भागवतपुराणम्

किं न पश्यत रामस्य मुखमाताम्रलोचनम् । मुष्टिकं प्रति सामर्षं हाससंरम्भशोभितम्

तुम्ही रामाचं तांबड्या डोळ्यांचं, हसऱ्या आणि रागानं उजळलेल्या चेहऱ्याकडे, मुश्टिकासमोर कसं तेजस्वी दिसतंय, ते पाहत नाही का?

( वसंततिलका ) पुण्या बत व्रजभुवो यदयं नृलिङ्‌ग गूढः पुराणपुरुषो वनचित्रमाल्यः । गाः पालयन्सहबलः क्वणयंश्च वेणुं विक्रीदयाञ्चति गिरित्ररमार्चिताङ्‌घ्रिः

खरंच भाग्यवान आहेत व्रजभूमी, जिथे हा प्राचीन पुरुष, माणसाच्या रूपात लपलेला, वनफुलांच्या माळांनी सजलेला, बलरामासोबत गायी राखतो, वेणू वाजवतो, आणि गिरिराजाच्या प्रिय पत्नीने पूजलेले त्याचे पाय असंख्य लीला करतात.

गोप्यस्तपः किमचरन् यदमुष्य रूपं लावण्यसारमसमोर्ध्वमनन्यसिद्धम् । दृग्भिः पिबन्त्यनुसवाभिनवं दुरापम् एकान्तधाम यशसः श्रीय ऐश्वरस्य

व्रजेच्या गोपिकांनी कोणती तपश्चर्या केली असेल, की त्यांना त्याचं हे सौंदर्याचं सार असलेलं, कुणाच्याही तोडीचं नसलेलं, क्षणोक्षणी नव्यानं भासणारं, सहज मिळत नाही असं रूप डोळ्यांनी पाहायला मिळालं? हे रूप कीर्ती, श्रीमंती आणि ऐश्वर्याचं एकमेव ठिकाण आहे.

या दोहनेऽवहनने मथनोपलेप प्रेङ्‌खेङ्‌खनार्भरुदितो-क्षणमार्जनादौ । गायन्ति चैनमनुरक्तधियोऽश्रुकण्ठ्यो धन्या व्रजस्त्रिय उरुक्रमचित्तयानाः

व्रजेच्या त्या स्त्रिया किती भाग्यवान! ज्या आपल्या मनानं त्या महापुरुषावर प्रेम करतात, आणि गायी दुहताना, शेण गोळा करताना, लोणी घुसळताना, अंगण लावताना, मुलांना झुलवतांना किंवा झाडू मारताना, अश्रूंनी भरलेल्या गळ्यानं त्याचं गुणगान करतात.

प्रातर्व्रजाद् व्रजत आविशतश्च सायं गोभिः समं क्वणयतोऽस्य निशम्य वेणुम् । निर्गम्य तूर्णमबलाः पथि भूरिपुण्याः पश्यन्ति सस्मितमुखं सदयावलोकम्

सकाळी गायींसोबत चरण्यासाठी निघताना किंवा संध्याकाळी परत येताना, वेणू वाजवत असताना, त्या पुण्यवान युवती पटकन रस्त्यावर येतात आणि त्याचं हसतं मुख आणि करुणा भरलेली नजर पाहतात.

( अनुष्टुप् ) एवं प्रभाषमाणासु स्त्रीषु योगेश्वरो हरिः । शत्रुं हन्तुं मनश्चक्रे भगवान् भरतर्षभ

स्त्रिया अशा रीतीनं बोलत असताना, हे भरतश्रेष्ठा, योगेश्वर हरिने मनाशी ठरवलं की, आता शत्रूचा वध करायचा.

सभयाः स्त्रीगिरः श्रुत्वा पुत्रस्नेहशुचाऽऽतुरौ । पितरौ अन्वतप्येतां पुत्रयोरबुधौ बलम्

त्या स्त्रियांचे भीतीने भरलेले शब्द ऐकून, आपल्या मुलांवर प्रेम आणि दुःख यामुळे व्याकुळ झालेले आईवडील, त्यांना आपल्या मुलांची शक्ती माहीत नसल्याने फारच त्रस्त झाले.

तैस्तैर्नियुद्धविधिभिः विविधैरच्युतेतरौ । युयुधाते यथान्योन्यं तथैव बलमुष्टिकौ

अच्युत आणि त्याचा प्रतिस्पर्धी, तसेच बलराम आणि मुश्टिक, कुस्तीचे विविध डावपेच वापरून एकमेकांशी झुंजू लागले.

भगवद्‍गात्रनिष्पातैः वज्रनीष्पेषनिष्ठुरैः । चाणूरो भज्यमानाङ्‌गो मुहुर्ग्लानिमवाप ह

भगवंताच्या अंगांनी, वज्रासारख्या कठीण आघातांनी, चाणूराचं शरीर वारंवार फोडलं गेलं आणि तो थकून गेला.

स श्येनवेग उत्पत्य मुष्टीकृत्य करावुभौ । भगवन्तं वासुदेवं क्रुद्धो वक्षस्यबाधत

गरुडासारखा वेग घेत, चाणूराने दोन्ही हात मुठीत घट्ट धरले आणि रागानं वासुदेवाच्या छातीवर जोरात प्रहार केला.

नाचलत् तत्प्रहारेण मालाहत इव द्विपः । बाह्वोर्निगृह्य चाणूरं बहुशो भ्रामयन् हरिः

त्या प्रहाराने तो हललाही नाही, जसा फुलांच्या माळेने हत्ती हलत नाही. मग हरिने चाणूराचे हात पकडून त्याला अनेकदा फिरवून घेतलं.

भूपृष्ठे पोथयामास तरसा क्षीण जीवितम् । विस्रस्ताकल्पकेशस्रग् इन्द्रध्वज इवापतत्

मग त्याला जोरात जमिनीवर आपटलं, त्याचं प्राण जवळजवळ निघून गेलं; त्याचे केस आणि फुलमाळ विखुरले, तो इंद्रध्वज कोसळतो तसा खाली पडला.

तथैव मुष्टिकः पूर्वं स्वमुष्ट्याभिहतेन वै । बलभद्रेण बलिना तलेनाभिहतो भृशम्

त्याचप्रमाणे, बलवान बलभद्राने आधी आपल्या मुठीने आणि मग तळहाताने जोरात मारून, मुश्टिकाला जबरदस्त जखमी केलं.

प्रवेपितः स रुधिरं उद्‌वमन् मुखतोऽर्दितः । व्यसुः पपातोर्व्युपस्थे वाताहत इवाङ्‌घ्रिपः

तो थरथर कापू लागला, तोंडातून रक्त वाहू लागलं, यातनांनी व्याकुळ झाला; त्याचा प्राण निघून गेला आणि तो वाऱ्याने पडलेल्या झाडासारखा जमिनीवर कोसळला.

ततः कूटमनुप्राप्तं रामः प्रहरतां वरः । अवधीत् लीलया राजन् सावज्ञं वाममुष्टिना

मग राम, सर्वांत श्रेष्ठ योद्धा, सहजपणे डाव्या मुठीने तिरस्काराने मारून, समोर आलेल्या कूटाचा वध केला, हे राजन.

तर्ह्येव हि शलः कृष्ण प्रपदाहतशीर्षकः । द्विधा विदीर्णस्तोशलक उभावपि निपेततुः

त्याच वेळी, कृष्णाच्या पायाच्या प्रहाराने शलाचं डोकं फुटलं आणि तो व तोशलक, दोघेही दोन तुकड्यांत विभागले जाऊन खाली पडले.

चाणूरे मुष्टिके कूटे शले तोशलके हते । शेषाः प्रदुद्रुवुर्मल्लाः सर्वे प्राणपरीप्सवः

चाणूर, मुश्टिक, कूट, शल आणि तोशलक मारले गेले, तेव्हा उरलेले सर्व मल्ल आपला जीव वाचवण्यासाठी पळून गेले.

गोपान् वयस्यान् आकृष्य तैः संसृज्य विजह्रतुः । वाद्यमानेषु तूर्येषु वल्गन्तौ रुतनूपुरौ

गोप आणि आपल्या मित्रांना जवळ घेऊन, ते सर्व वाद्यांच्या गजरात, नूपुरांच्या मंजुळ आवाजात, एकत्र नाचत आणि खेळत आनंदी झाले.

जनाः प्रजहृषुः सर्वे कर्मणा रामकृष्णयोः । ऋते कंसं विप्रमुख्याः साधवः साधु साध्विति

राम आणि कृष्ण यांच्या कृत्यामुळे सर्व लोक आनंदित झाले; फक्त कंस वगळता, श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि सज्जन लोकांनी 'शाबास! शाबास!' असे उद्गार काढले.

हतेषु मल्लवर्येषु विद्रुतेषु च भोजराट् । न्यवारयत् स्वतूर्याणि वाक्यं चेदमुवाच ह

मल्लांचा पराभव झाल्यावर आणि भोजराज अस्वस्थ झाल्यावर, त्याने आपल्या वाद्यांना थांबवले आणि असे शब्द बोलला.

निःसारयत दुर्वृत्तौ वसुदेवात्मजौ पुरात् । धनं हरत गोपानां नन्दं बध्नीत दुर्मतिम्

वसुदेवाचे ते दोन दुष्ट पुत्र शहराबाहेर हाकलून द्या; गवळ्यांचे धन काढा; नंदाला, त्या दुष्ट मनाच्या माणसाला, बांधा.

वसुदेवस्तु दुर्मेधा हन्यतामाश्वसत्तमः । उग्रसेनः पिता चापि सानुगः परपक्षगः

वसुदेव या वाईट बुद्धीच्या माणसाचा आणि उत्तम घोड्यांचा त्वरित वध करा; आणि उग्रसेन, माझा वडील, जो शत्रूच्या बाजूने आहे, त्याच्यासह त्याच्या लोकांचाही नाश करा.

एवं विकत्थमाने वै कंसे प्रकुपितोऽव्ययः । लघिम्नोत्पत्य तरसा मञ्चमुत्तुङ्‌गमारुहत्

कंस असे गर्वाने बोलत असताना, अविनाशी आणि क्रुद्ध झालेला तो, झपाट्याने उडी मारून उंच व्यासपीठावर चढला.

तं आविशन्तमालोक्य मृत्युमात्मन आसनात् । मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सोऽसिचर्मणी

तो जवळ येताना पाहून, जो त्याच्यासाठी मृत्यूच होता, कंस निर्धाराने अचानक उठला आणि आपली ढाल व तलवार उचलली.

( मिश्र ) तं खड्गपाणिं विचरन्तमाशु श्येनं यथा दक्षिणसव्यमम्बरे । समग्रहीद् दुर्विषहोग्रतेजा यथोरगं तार्क्ष्यसुतः प्रसह्य

हातात तलवार घेऊन कंस आकाशात गरुडासारखा उजवीकडे-डावीकडे फिरू लागला; पण ती प्रचंड आणि असह्य तेजाची मूर्ती त्याला गरुडाने सर्प पकडावा तसा जबरदस्तीने पकडते.

प्रगृह्य केशेषु चलत्किरीतं निपात्य रङ्‌गोपरि तुङ्‌गमञ्चात् । तस्योपरिष्टात् स्वत्स्वयमब्जनाभः पपात विश्वाश्रय आत्मतन्त्रः

त्याच्या केसांनी धरून, त्याचे मुकुट हलताना, त्याला उंच व्यासपीठावरून रंगभूमीवर फेकले; आणि कमळनाभ, सर्वांचा आधार, स्वयंपूर्ण प्रभू, त्याच्यावर वरून पडला.

तं सम्परेतं विचकर्ष भूमौ हरिर्यथेभं जगतो विपश्यतः । हा हेति शब्दः सुमहान् तदाभूद् उदीरितः सर्वजनैर्नरेन्द्र

हरिने त्याचे प्राणहीन शरीर जमिनीवर ओढले, जसे कोणी हत्तीला ओढतो, आणि सगळ्या जगाने ते पाहिले; तेव्हा 'हाय! हाय!' असा मोठा आक्रोश सर्व लोकांतून उठला, राजन.

स नित्यदोद्विग्नधिया तमीश्वरं पिबन् वदन् वा विचरन् स्वपन्श्वसन् । ददर्श चक्रायुधमग्रतो यतः तदेव रूपं दुरवापमाप

जो नेहमीच चिंतेने भरलेला होता, तो खाताना, बोलताना, फिरताना, झोपताना, श्वास घेताना, त्याच्या समोर चक्रधारी प्रभू दिसत राहिला; आणि त्याने तेच दुर्मिळ रूप प्राप्त केले.

( अनुष्टुप् ) तस्यानुजा भ्रातरोऽष्टौ कंकन्यग्रोधकादयः । अभ्यधावन् अतिक्रुद्धा भ्रातुर्निर्वेशकारिणः

त्याचे आठ भाऊ—कंक, न्यग्रोधक आणि इतर—भाऊच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी अत्यंत रागाने पुढे धावले.