श्रीमद्भागवतपुराणम्

प्रियं राज्ञः प्रकुर्वत्यः श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजाः । मनसा कर्मणा वाचा विपरीत मतोऽन्यथा

राजाची इच्छा पूर्ण झाली, तर प्रजेला मन, वाणी आणि कृतीने कल्याण मिळते; उलट झाले तर त्याचे विपरीत होते असे मानले जाते.

नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपाला यथा स्फुटम् । वनेषु मल्लयुद्धेन क्रीडन्तश्चारयन्ति गाः

गोप आणि वासरापाळ नेहमी आनंदी असायचे, आणि जंगलात गायी राखत असताना मोकळेपणाने कुस्ती खेळायचे.

तस्माद् राज्ञः प्रियं यूयं वयं च करवाम हे । भूतानि नः प्रसीदन्ति सर्वभूतमयो नृपः

म्हणून मित्रांनो, आपण राजाला जे आवडेल ते करू या. कारण सर्व प्राण्यांचा आधार असणारा राजा समाधानी झाला, की सर्व जीव आपल्यावर प्रसन्न होतात.

तन्निशम्याब्रवीत् कृष्णो देशकालोचितं वचः । नियुद्धमात्मनोऽभीष्टं मन्यमानोऽभिनन्द्य च

हे ऐकून कृष्णाने त्या वेळेस आणि जागेस योग्य असे बोलले, आणि स्वतःला हवे असलेले कुस्तीचे आव्हान आनंदाने स्वीकारले.

प्रजा भोजपतेरस्य वयं चापि वनेचराः । करवाम प्रियं नित्यं तन्नः परमनुग्रहः

आम्ही भोजराजाचे प्रजे आहोत, आणि आम्ही वनात राहणारेही, नेहमीच त्याला जे आवडेल ते करू; हेच आमच्यासाठी मोठे भाग्य आहे.

बाला वयं तुल्यबलैः क्रीडिष्यामो यथोचितम् । भवेन्नियुद्धं माधर्मः स्पृशेन्मल्ल सभासदः

आम्ही लहान आहोत, आणि आमच्या बरोबरीच्या ताकदीच्या लोकांशी योग्य रितीने खेळू; कुस्तीही नीट न्यायाने व्हावी, म्हणजे मल्ल सभेतील लोकांना आमच्यावर आक्षेप घ्यावा लागू नये.

चाणूर उवाच - न बालो न किशोरस्त्वं बलश्च बलिनां वरः । लीलयेभो हतो येन सहस्रद्विपसत्त्वभृत्

चाणूर म्हणाला - तू ना लहान आहेस, ना तरुण; तू बलवानांत श्रेष्ठ आहेस, कारण खेळता खेळता ज्याने हजार हत्तींची ताकद असणाऱ्या हत्तीला मारले, तो तूच आहेस.

तस्माद् भवद्‍भ्यां बलिभिः योद्धव्यं नानयोऽत्र वै । मयि विक्रम वार्ष्णेय बलेन सह मुष्टिकः

म्हणून, तुम्हा दोघांनी बलवानांशीच कुस्ती करावी लागेल; इथे मागे हटण्याचा प्रश्नच नाही. मुष्टिक बलरामाशी लढो, आणि मी, वृष्णिकुळातील कृष्णा, तुझ्याशी माझे बळ आजमावतो.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे कुवलयापीडवधो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पहिल्या भागातील 'कुवलयापीड वध' नावाचा त्रेचाळीसावा अध्याय समाप्त.

चाणूरमुष्टिकादीनां मल्लानां निधनं कंसस्य वधश्च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) एवं चर्चितसङ्‌कल्पो भगवान् मधुसूदनः । आससादाथ चणूरं मुष्टिकं रोहिणीसुतः

श्रीशुक म्हणाले - या प्रकारे ठरवलेले मनोमन्य, भगवंत मधुसूदन आणि रोहिणीपुत्र बलराम, चाणूर आणि मुष्टिक यांच्या समोर आले.

हस्ताभ्यां हस्तयोर्बद्ध्वा पद्‍भ्यामेव च पादयोः । विचकर्षतुरन्योन्यं प्रसह्य विजिगीषया

त्यांनी हातांनी हात, पायांनी पाय घट्ट धरले आणि एकमेकांना जोराने ओढू लागले, दोघेही विजयासाठी उत्सुक होते.

अरत्‍नी द्वे अरत्‍निभ्यां जानुभ्यां चैव जानुनी । शिरः शीर्ष्णोरसोरस्तौ अन्योन्यं अभिजघ्नतुः

ते एकमेकांना मुठीने, गुडघ्याने आणि डोक्याने, तसेच छातीने आणि खांद्यानेही मारू लागले.

परिभ्रामणविक्षेप परिरम्भावपातनैः । उत्सर्पणापसर्पणैः चान्योन्यं प्रत्यरुन्धताम्

गोल फिरणे, चुकवे फटके, मिठी मारणे, खाली पाडणे, पुढे जाणे, मागे हटणे अशा प्रकारांनी ते एकमेकांना वारंवार रोखत होते.

उत्थापनैरुन्नयनैः चालनैः स्थापनैरपि । परस्परं जिगीषन्तौ अपचक्रतुरात्मनः

उचलणे, वर नेणे, हलवणे, आणि घट्ट पकडणे अशा प्रकारांनी दोघेही एकमेकांवर विजय मिळवायचा प्रयत्न करत होते.

तद्‍बलाबलवद् युद्धं समेताः सर्वयोषितः । ऊचुः परस्परं राजन् सानुकम्पा वरूथशः

राजा, हे बळ आणि दुर्बळतेचे युद्ध पाहून तेथे जमलेल्या सर्व स्त्रिया गटागटाने एकमेकींशी दयाळूपणे बोलू लागल्या.

महानयं बताधर्म एषां राजसभासदाम् । ये बलाबलवद् युद्धं राज्ञोऽन्विच्छन्ति पश्यतः

अरेरे, राजसभेतील हे किती अन्याय आहे! राजा समोर बसलेला असताना, बलवान आणि दुर्बल यांचे असे युद्ध घडवून आणण्याची इच्छा या सभासदांना कशी होते?

क्व वज्रसारसर्वाङ्‌गौ मल्लौ शैलेन्द्रसन्निभौ । क्व चातिसुकुमाराङ्‌गौ किशोरौ नाप्तयौवनौ

ज्यांची शरीरं वज्रासारखी कठीण आणि पर्वतासारखी मोठी आहेत, असे हे मल्ल, आणि हे दोघे तर फारच नाजूक, अजून पूर्ण तरुणही झालेले नाहीत; मग त्यांच्यात कसली तुलना?

धर्मव्यतिक्रमो ह्यस्य समाजस्य ध्रुवं भवेत् । यत्राधर्मः समुत्तिष्ठेत् न स्थेयं तत्र कर्हिचित्

या सभेत नक्कीच धर्मभंग होईल, कारण जिथे अधर्म वाढतो, तिथे कधीच थांबू नये.

न सभां प्रविशेत् प्राज्ञः सभ्यदोषान् अनुस्मरन् । अब्रुवन् विब्रुवन्नज्ञो नरः किल्बिषमश्नुते

शहाणा माणूस सभासदांच्या दोषांची आठवण ठेवून कधीच सभेत जाऊ नये; बोलला किंवा गप्प राहिला, तरी अज्ञानी माणसाला पाप लागतेच.

वल्गतः शत्रुमभितः कृष्णस्य वदनाम्बुजम् । वीक्ष्यतां श्रमवार्युप्तं पद्मकोशमिवाम्बुभिः

कृष्णाचा कमळासारखा चेहरा पाहा, शत्रूसमोर उभा राहून श्रमाने घामाने ओलावलेला, जणू पाण्याने भिजलेले कमळाचे कळीच.

किं न पश्यत रामस्य मुखमाताम्रलोचनम् । मुष्टिकं प्रति सामर्षं हाससंरम्भशोभितम्

तुम्ही रामाचं तांबड्या डोळ्यांचं, हसऱ्या आणि रागानं उजळलेल्या चेहऱ्याकडे, मुश्टिकासमोर कसं तेजस्वी दिसतंय, ते पाहत नाही का?

( वसंततिलका ) पुण्या बत व्रजभुवो यदयं नृलिङ्‌ग गूढः पुराणपुरुषो वनचित्रमाल्यः । गाः पालयन्सहबलः क्वणयंश्च वेणुं विक्रीदयाञ्चति गिरित्ररमार्चिताङ्‌घ्रिः

खरंच भाग्यवान आहेत व्रजभूमी, जिथे हा प्राचीन पुरुष, माणसाच्या रूपात लपलेला, वनफुलांच्या माळांनी सजलेला, बलरामासोबत गायी राखतो, वेणू वाजवतो, आणि गिरिराजाच्या प्रिय पत्नीने पूजलेले त्याचे पाय असंख्य लीला करतात.

गोप्यस्तपः किमचरन् यदमुष्य रूपं लावण्यसारमसमोर्ध्वमनन्यसिद्धम् । दृग्भिः पिबन्त्यनुसवाभिनवं दुरापम् एकान्तधाम यशसः श्रीय ऐश्वरस्य

व्रजेच्या गोपिकांनी कोणती तपश्चर्या केली असेल, की त्यांना त्याचं हे सौंदर्याचं सार असलेलं, कुणाच्याही तोडीचं नसलेलं, क्षणोक्षणी नव्यानं भासणारं, सहज मिळत नाही असं रूप डोळ्यांनी पाहायला मिळालं? हे रूप कीर्ती, श्रीमंती आणि ऐश्वर्याचं एकमेव ठिकाण आहे.

या दोहनेऽवहनने मथनोपलेप प्रेङ्‌खेङ्‌खनार्भरुदितो-क्षणमार्जनादौ । गायन्ति चैनमनुरक्तधियोऽश्रुकण्ठ्यो धन्या व्रजस्त्रिय उरुक्रमचित्तयानाः

व्रजेच्या त्या स्त्रिया किती भाग्यवान! ज्या आपल्या मनानं त्या महापुरुषावर प्रेम करतात, आणि गायी दुहताना, शेण गोळा करताना, लोणी घुसळताना, अंगण लावताना, मुलांना झुलवतांना किंवा झाडू मारताना, अश्रूंनी भरलेल्या गळ्यानं त्याचं गुणगान करतात.

प्रातर्व्रजाद् व्रजत आविशतश्च सायं गोभिः समं क्वणयतोऽस्य निशम्य वेणुम् । निर्गम्य तूर्णमबलाः पथि भूरिपुण्याः पश्यन्ति सस्मितमुखं सदयावलोकम्

सकाळी गायींसोबत चरण्यासाठी निघताना किंवा संध्याकाळी परत येताना, वेणू वाजवत असताना, त्या पुण्यवान युवती पटकन रस्त्यावर येतात आणि त्याचं हसतं मुख आणि करुणा भरलेली नजर पाहतात.

( अनुष्टुप् ) एवं प्रभाषमाणासु स्त्रीषु योगेश्वरो हरिः । शत्रुं हन्तुं मनश्चक्रे भगवान् भरतर्षभ

स्त्रिया अशा रीतीनं बोलत असताना, हे भरतश्रेष्ठा, योगेश्वर हरिने मनाशी ठरवलं की, आता शत्रूचा वध करायचा.

सभयाः स्त्रीगिरः श्रुत्वा पुत्रस्नेहशुचाऽऽतुरौ । पितरौ अन्वतप्येतां पुत्रयोरबुधौ बलम्

त्या स्त्रियांचे भीतीने भरलेले शब्द ऐकून, आपल्या मुलांवर प्रेम आणि दुःख यामुळे व्याकुळ झालेले आईवडील, त्यांना आपल्या मुलांची शक्ती माहीत नसल्याने फारच त्रस्त झाले.

तैस्तैर्नियुद्धविधिभिः विविधैरच्युतेतरौ । युयुधाते यथान्योन्यं तथैव बलमुष्टिकौ

अच्युत आणि त्याचा प्रतिस्पर्धी, तसेच बलराम आणि मुश्टिक, कुस्तीचे विविध डावपेच वापरून एकमेकांशी झुंजू लागले.

भगवद्‍गात्रनिष्पातैः वज्रनीष्पेषनिष्ठुरैः । चाणूरो भज्यमानाङ्‌गो मुहुर्ग्लानिमवाप ह

भगवंताच्या अंगांनी, वज्रासारख्या कठीण आघातांनी, चाणूराचं शरीर वारंवार फोडलं गेलं आणि तो थकून गेला.