श्रीमद्भागवतपुराणम्

एतौ भगवतः साक्षात् हरेर्नारायणस्य हि । अवतीर्णाविहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि

हे दोघे प्रत्यक्ष भगवान हरि, नारायण यांचे अंशावतार असून, वसुदेव यांच्या घरी अवतरले आहेत.

एष वै किल देवक्यां जातो नीतश्च गोकुलम् । कालमेतं वसन् गूढो ववृधे नन्दवेश्मनि

तो खरोखर देवकीच्या पोटी जन्मला, मग गोकुळात नेला गेला, आणि तिथे गुप्तपणे राहून, नंदाच्या घरी वाढला.

पूतनानेन नीतान्तं चक्रवातश्च दानवः । अर्जुनौ गुह्यकः केशी धेनुकोऽन्ये च तद्विधाः

त्याने पूतना संपवली, चक्रवात दानव मारला, अर्जुन गंधर्व, केशी, धेनुक आणि असेच इतर दैत्य नष्ट केले.

गावः सपाला एतेन दावाग्नेः परिमोचिताः । कालियो दमितः सर्प इन्द्रश्च विमदः कृतः

त्यामुळे गायी आणि गवळ्यांना जंगलातील आगीतून वाचवले गेले, कालिय सर्पाला ताब्यात घेतले, आणि इंद्राचा गर्व मोडला.

सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना । वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम्

त्याने सात दिवस एकाच हाताने मोठा डोंगर धरला आणि पाऊस, वारा, वीज यापासून गोकुळाचे रक्षण केले.

गोप्योऽस्य नित्यमुदित हसितप्रेक्षणं मुखम् । पश्यन्त्यो विविधांस्तापान् तरन्ति स्माश्रमं मुदा

गोपिकांना त्याचे हसतमुख, प्रेमळ कटाक्ष असलेले चेहरा पाहून नेहमी आनंद मिळायचा आणि त्या सर्व प्रकारच्या दुःख व थकव्यावर मात करत असत.

वदन्त्यनेन वंशोऽयं यदोः सुबहुविश्रुतः । श्रियं यशो महत्वं च लप्स्यते परिरक्षितः

लोक म्हणतात, त्याच्या कृपेने या प्रसिद्ध यदुकुळाला अधिक श्रीमंती, कीर्ती आणि मोठेपणा मिळेल, कारण तो त्यांचे रक्षण करतो.

अयं चास्याग्रजः श्रीमान् रामः कमललोचनः । प्रलम्बो निहतो येन वत्सको ये बकादयः

आणि हा त्याचा मोठा भाऊ, तेजस्वी, कमळासारख्या डोळ्यांचा राम, ज्याने प्रलंब, वत्सक, बक आणि इतर दैत्यांचा वध केला.

जनेष्वेवं ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च । कृष्णरामौ समाभाष्य चाणूरो वाक्यमब्रवीत्

लोक असे बोलत असताना आणि वाद्यांचा गजर होत असताना, चाणूराने कृष्ण आणि राम यांना असे संबोधले.

हे नन्दसूनो हे राम भवन्तौ वीरसंमतौ । नियुद्धकुशलौ श्रुत्वा राज्ञाऽऽहूतौ दिदृक्षुणा

नंदपुत्रांनो, राम, तुम्हा दोघांना वीर समजले जाते, कुस्तीमध्ये निपुण आहात, आणि राजा तुम्हाला पाहण्यासाठी बोलावले आहे.

प्रियं राज्ञः प्रकुर्वत्यः श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजाः । मनसा कर्मणा वाचा विपरीत मतोऽन्यथा

राजाची इच्छा पूर्ण झाली, तर प्रजेला मन, वाणी आणि कृतीने कल्याण मिळते; उलट झाले तर त्याचे विपरीत होते असे मानले जाते.

नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपाला यथा स्फुटम् । वनेषु मल्लयुद्धेन क्रीडन्तश्चारयन्ति गाः

गोप आणि वासरापाळ नेहमी आनंदी असायचे, आणि जंगलात गायी राखत असताना मोकळेपणाने कुस्ती खेळायचे.

तस्माद् राज्ञः प्रियं यूयं वयं च करवाम हे । भूतानि नः प्रसीदन्ति सर्वभूतमयो नृपः

म्हणून मित्रांनो, आपण राजाला जे आवडेल ते करू या. कारण सर्व प्राण्यांचा आधार असणारा राजा समाधानी झाला, की सर्व जीव आपल्यावर प्रसन्न होतात.

तन्निशम्याब्रवीत् कृष्णो देशकालोचितं वचः । नियुद्धमात्मनोऽभीष्टं मन्यमानोऽभिनन्द्य च

हे ऐकून कृष्णाने त्या वेळेस आणि जागेस योग्य असे बोलले, आणि स्वतःला हवे असलेले कुस्तीचे आव्हान आनंदाने स्वीकारले.

प्रजा भोजपतेरस्य वयं चापि वनेचराः । करवाम प्रियं नित्यं तन्नः परमनुग्रहः

आम्ही भोजराजाचे प्रजे आहोत, आणि आम्ही वनात राहणारेही, नेहमीच त्याला जे आवडेल ते करू; हेच आमच्यासाठी मोठे भाग्य आहे.

बाला वयं तुल्यबलैः क्रीडिष्यामो यथोचितम् । भवेन्नियुद्धं माधर्मः स्पृशेन्मल्ल सभासदः

आम्ही लहान आहोत, आणि आमच्या बरोबरीच्या ताकदीच्या लोकांशी योग्य रितीने खेळू; कुस्तीही नीट न्यायाने व्हावी, म्हणजे मल्ल सभेतील लोकांना आमच्यावर आक्षेप घ्यावा लागू नये.

चाणूर उवाच - न बालो न किशोरस्त्वं बलश्च बलिनां वरः । लीलयेभो हतो येन सहस्रद्विपसत्त्वभृत्

चाणूर म्हणाला - तू ना लहान आहेस, ना तरुण; तू बलवानांत श्रेष्ठ आहेस, कारण खेळता खेळता ज्याने हजार हत्तींची ताकद असणाऱ्या हत्तीला मारले, तो तूच आहेस.

तस्माद् भवद्‍भ्यां बलिभिः योद्धव्यं नानयोऽत्र वै । मयि विक्रम वार्ष्णेय बलेन सह मुष्टिकः

म्हणून, तुम्हा दोघांनी बलवानांशीच कुस्ती करावी लागेल; इथे मागे हटण्याचा प्रश्नच नाही. मुष्टिक बलरामाशी लढो, आणि मी, वृष्णिकुळातील कृष्णा, तुझ्याशी माझे बळ आजमावतो.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे कुवलयापीडवधो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पहिल्या भागातील 'कुवलयापीड वध' नावाचा त्रेचाळीसावा अध्याय समाप्त.

चाणूरमुष्टिकादीनां मल्लानां निधनं कंसस्य वधश्च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) एवं चर्चितसङ्‌कल्पो भगवान् मधुसूदनः । आससादाथ चणूरं मुष्टिकं रोहिणीसुतः

श्रीशुक म्हणाले - या प्रकारे ठरवलेले मनोमन्य, भगवंत मधुसूदन आणि रोहिणीपुत्र बलराम, चाणूर आणि मुष्टिक यांच्या समोर आले.

हस्ताभ्यां हस्तयोर्बद्ध्वा पद्‍भ्यामेव च पादयोः । विचकर्षतुरन्योन्यं प्रसह्य विजिगीषया

त्यांनी हातांनी हात, पायांनी पाय घट्ट धरले आणि एकमेकांना जोराने ओढू लागले, दोघेही विजयासाठी उत्सुक होते.

अरत्‍नी द्वे अरत्‍निभ्यां जानुभ्यां चैव जानुनी । शिरः शीर्ष्णोरसोरस्तौ अन्योन्यं अभिजघ्नतुः

ते एकमेकांना मुठीने, गुडघ्याने आणि डोक्याने, तसेच छातीने आणि खांद्यानेही मारू लागले.

परिभ्रामणविक्षेप परिरम्भावपातनैः । उत्सर्पणापसर्पणैः चान्योन्यं प्रत्यरुन्धताम्

गोल फिरणे, चुकवे फटके, मिठी मारणे, खाली पाडणे, पुढे जाणे, मागे हटणे अशा प्रकारांनी ते एकमेकांना वारंवार रोखत होते.

उत्थापनैरुन्नयनैः चालनैः स्थापनैरपि । परस्परं जिगीषन्तौ अपचक्रतुरात्मनः

उचलणे, वर नेणे, हलवणे, आणि घट्ट पकडणे अशा प्रकारांनी दोघेही एकमेकांवर विजय मिळवायचा प्रयत्न करत होते.

तद्‍बलाबलवद् युद्धं समेताः सर्वयोषितः । ऊचुः परस्परं राजन् सानुकम्पा वरूथशः

राजा, हे बळ आणि दुर्बळतेचे युद्ध पाहून तेथे जमलेल्या सर्व स्त्रिया गटागटाने एकमेकींशी दयाळूपणे बोलू लागल्या.

महानयं बताधर्म एषां राजसभासदाम् । ये बलाबलवद् युद्धं राज्ञोऽन्विच्छन्ति पश्यतः

अरेरे, राजसभेतील हे किती अन्याय आहे! राजा समोर बसलेला असताना, बलवान आणि दुर्बल यांचे असे युद्ध घडवून आणण्याची इच्छा या सभासदांना कशी होते?

क्व वज्रसारसर्वाङ्‌गौ मल्लौ शैलेन्द्रसन्निभौ । क्व चातिसुकुमाराङ्‌गौ किशोरौ नाप्तयौवनौ

ज्यांची शरीरं वज्रासारखी कठीण आणि पर्वतासारखी मोठी आहेत, असे हे मल्ल, आणि हे दोघे तर फारच नाजूक, अजून पूर्ण तरुणही झालेले नाहीत; मग त्यांच्यात कसली तुलना?

धर्मव्यतिक्रमो ह्यस्य समाजस्य ध्रुवं भवेत् । यत्राधर्मः समुत्तिष्ठेत् न स्थेयं तत्र कर्हिचित्

या सभेत नक्कीच धर्मभंग होईल, कारण जिथे अधर्म वाढतो, तिथे कधीच थांबू नये.

न सभां प्रविशेत् प्राज्ञः सभ्यदोषान् अनुस्मरन् । अब्रुवन् विब्रुवन्नज्ञो नरः किल्बिषमश्नुते

शहाणा माणूस सभासदांच्या दोषांची आठवण ठेवून कधीच सभेत जाऊ नये; बोलला किंवा गप्प राहिला, तरी अज्ञानी माणसाला पाप लागतेच.