श्रीमद्भागवतपुराणम्

व्युष्टायां निशि कौरव्य सूर्ये चाद्‍भ्यः समुत्थिते । कारयामास वै कंसो मल्लक्रीडामहोत्सवम्

रात्र संपली आणि सूर्य उगवल्यावर कंसाने मोठा मल्लयुद्धाचा उत्सव भरवला.

आनर्चुः पुरुषा रङ्‌गं तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे । मञ्चाश्चालङ्‌कृताः स्रग्भिः पताकाचैलतोरणैः

लोकांनी रंगभूमी सजवली, वाद्ये आणि नगारे वाजवले, आणि व्यासपीठे फुलांच्या माळा, झेंडे, वस्त्रे आणि तोरणांनी सुशोभित केली.

तेषु पौरा जानपदा ब्रह्मक्षत्रपुरोगमाः । यथोपजोषं विविशू राजानश्च कृतासनाः

त्यात नगरवासी, गावकरी, ब्राह्मण आणि क्षत्रियांचे प्रमुख आपापल्या स्थानानुसार आले आणि राजे आपापल्या जागी बसले.

कंसः परिवृतोऽमात्यै राजमञ्च उपाविशत् । मण्डलेश्वरमध्यस्थो हृदयेन विदूयता

मंत्र्यांनी वेढलेला कंस राजमंचावर, इतर राजांच्या मध्ये बसला, पण त्याचे मन अस्वस्थ होते.

वाद्यमानेसु तूर्येषु मल्लतालोत्तरेषु च । मल्लाः स्वलङ्‌कृताः दृप्ताः सोपाध्यायाः समाविशन्

वाद्ये आणि नगारे वाजू लागली, तेव्हा मल्ल आपापल्या गुरूंसह, छान सजलेले आणि अभिमानाने रंगभूमीत आले.

चाणूरो मुष्टिकः कूतः शलस्तोशल एव च । त आसेदुरुपस्थानं वल्गुवाद्यप्रहर्षिताः

चाणूर, मुष्टिक, कूट, शल आणि तोशल हे सर्व गोड वाद्यांच्या गजरात आनंदाने रंगभूमीकडे गेले.

नन्दगोपादयो गोपा भोजराजसमाहुताः । निवेदितोपायनास्ते एकस्मिन् मञ्च आविशन्

नंद आणि इतर गवळ्यांना भोजराजाने बोलावले होते. त्यांनी आपली भेटवस्तू दिली आणि सगळे एकाच व्यासपीठावर गेले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे मल्लरङोपवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत या महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पहिल्या भागातील 'मल्लांच्या रंगभूमीचे वर्णन' नावाचा बेचाळीसावा अध्याय येथे संपतो.

कुवलयापीडवधः; भगवतो मल्लशाखायां प्रवेशः; चाणूरेणसह संवादश्च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) अथ कृष्णश्च रामश्च कृतशौचौ परन्तप । मल्लदुन्दुभिनिर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतुः

श्रीशुक म्हणाले — मग कृष्ण आणि राम यांनी स्नान करून शुद्धता केली. शत्रूंचा संहार करणाऱ्या राजा, त्यांनी मल्लांच्या नगाऱ्यांचा गजर ऐकला आणि पाहण्यासाठी ते तिथे गेले.

रङ्‌गद्वारं समासाद्य तस्मिन् नागमवस्थितम् । अपश्यत्कुवलयापीडं कृष्णोऽम्बष्ठप्रचोदितम्

रंगभूमीच्या दाराजवळ गेल्यावर कृष्णाने पाहिले की, कुबलयापीड नावाचा हत्ती तिथे उभा आहे आणि त्याचा रक्षक त्याला उचकवत आहे.

बद्ध्वा परिकरं शौरिः समुह्य कुटिलालकान् । उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया

शौर्यवान कृष्णाने आपला कमरपट्टा घट्ट बांधला, कुरळ्या केसांना मागे सारले आणि मेघगर्जनेसारख्या गंभीर आवाजात हत्तीच्या रक्षकाला म्हणाला.

अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्यपक्रम मा चिरम् । नो चेत्सकुञ्जरं त्वाद्य नयामि यमसादनम्

अंम्बष्ठा, आम्हाला वाट सोड. वेळ दवडू नकोस. नाहीतर आज मी तुला आणि तुझ्या हत्तीला यमाच्या घरात पाठवीन.

एवं निर्भर्त्सितोऽम्बष्ठः कुपितः कोपितं गजम् । चोदयामास कृष्णाय कालान्तक यमोपमम्

अशा प्रकारे कृष्णाने फटकारल्यावर हत्तीचा रक्षक रागावला आणि तो भयंकर हत्ती कृष्णावर सोडला.

करीन्द्रस्तमभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् । कराद् विगलितः सोऽमुं निहत्याङ्‌घ्रिष्वलीयत

तो मोठा हत्ती वेगाने कृष्णाकडे धावला आणि सोंडेने त्याला पकडले. पण कृष्ण त्याच्या पकडीतून सुटला, त्याला मारले आणि त्याच्या पायाखाली गेला.

सङ्‌क्रुद्धस्तमचक्षाणो घ्राणदृष्टिः स केशवम् । परामृशत् पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गतः

रागाने पेटलेल्या त्या हत्तीने कृष्णाकडे नजर आणि वास लावला, सोंडेने त्याला स्पर्श केला, पण कृष्ण त्याच्या तावडीतून सुटला.

पुच्छे प्रगृह्यातिबलं धनुषः पञ्चविंशतिम् । विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया

कृष्णाने त्या हत्तीच्या शेपटीला धरले आणि मोठ्या ताकदीने पंचवीस धनुष्य लांब ओढले, जणू गरुडाने सहजपणे सर्प ओढावा.

स पर्यावर्तमानेन सव्यदक्षिणतोऽच्युतः । बभ्राम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव बालकः

अच्युताने त्या हत्तीला डावीकडे-उजवीकडे फिरवले आणि तो हत्ती जसा लहान वासरू मुलगा फिरवतो तसा फिरवू लागला.

ततोऽभिमखमभ्येत्य पाणिनाऽऽहत्य वारणम् । प्राद्रवन् पातयामास स्पृश्यमानः पदे पदे

मग कृष्णाने सरळ समोर जाऊन हाताने त्या हत्तीला मारले. पावलोपावली स्पर्श करत तो हत्ती डगमगून खाली पडला.

स धावन् क्रीडया भूमौ पतित्वा सहसोत्थितः । तं मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनत् क्षितिम्

तो हत्ती खेळात धावत गेला, जमिनीवर पडला आणि लगेच उठला. स्वतःला पडलेला समजून रागाने त्याने सुळ्यांनी जमिनीवर प्रहार केला.

स्वविक्रमे प्रतिहते कुंजरेन्द्रोऽत्यमर्षितः । चोद्यमानो महामात्रैः कृष्णमभ्यद्रवद् रुषा

त्याची ताकद थांबवली गेल्यावर तो मोठा हत्ती फारच चिडला. हत्तीचे रक्षक त्याला उचकवत राहिले आणि तो संतापाने कृष्णावर धावला.

तमापतन्तमासाद्य भगवान् मधुसूदनः । निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले

तो हत्ती कृष्णावर धावत आला तेव्हा भगवान मधुसूदनाने त्याची सोंड हाताने पकडली आणि त्याला जमिनीवर आपटले.

पतितस्य पदाऽऽक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया । दन्तमुत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांश्चाहनद्धरिः

पडलेल्या त्या हत्तीवर सिंह जसा सहज पाय ठेवतो तसा कृष्णाने पाय ठेवला, त्याचा दात उपटला आणि त्याच दाताने हत्तीच्या रक्षकाला मारले.

मृतकं द्विपमुत्सृज्य दन्तपाणिः समाविशत् । अंसन्यस्तविषाणोऽसृङ्‌ मदबिन्दुभिरङ्‌कितः । विरूढस्वेदकणिका वदनाम्बुरुहो बभौ

मृत हत्ती मागे ठेवून, कृष्णाने त्याचा दात हातात घेतला. तो दात खांद्यावर ठेवून, रक्त आणि मदाचे थेंब अंगावर लागलेले, तोंडावर घामाच्या कण्या चमकत असताना तो आत गेला.

वृतौ गोपैः कतिपयैः बलदेवजनार्दनौ । रङ्‌गं विविशतू राजन् गजदन्तवरायुधौ

काही गवळ्यांसह बलराम आणि जनार्दन, हत्तीचे दात शस्त्र म्हणून घेत, राजन, रंगभूमीत शिरले.

( शार्दूलविक्रीडित ) मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् । गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः । मृत्युर्भोजपतेर्विराडविदुषां तत्त्वं परं योगिनां । वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्‌गं गतः साग्रजः

( अनुष्टुप् ) हतं कुवलयापीडं दृष्ट्वा तावपि दुर्जयौ । कंसो मनस्व्यपि तदा भृशमुद्विविजे नृप

राजा, कुबलयापीड मारला गेल्याचे पाहून ते दोघेही जिंकता न येणारे घाबरले आणि निर्धाराने बसलेला कंसही मनातून फारच अस्वस्थ झाला.

( मिश्र ) तौ रेजतू रङ्‌गगतौ महाभुजौ विचित्रवेषाभरणस्रगम्बरौ । यथा नटावुत्तमवेषधारिणौ मनः क्षिपन्तौ प्रभया निरीक्षताम्

ते दोघे मोठ्या भुजांचे, रंगात शिरताना विविध पोशाख, दागिने, हार आणि वस्त्रांनी सजलेले, जणू काही उत्तम नट रंगभूमीवर सर्वोत्तम वेश धारण करून आले आहेत, आणि त्यांच्या तेजाने पाहणाऱ्यांची मने मोहून टाकत होते.

निरीक्ष्य तावुत्तमपूरुषौ जना मञ्चस्थिता नागरराष्ट्रका नृप । प्रहर्षवेगोत्कलितेक्षणाननाः पपुर्न तृप्ता नयनैस्तदाननम्

राजा, ते दोघे श्रेष्ठ पुरुष पाहून, मंचावर बसलेले नगरवासी आणि ग्रामीण लोक आनंदाच्या लाटेने डोळे व चेहेऱ्यांत उमटलेल्या भावांनी पाहू लागले, आणि त्यांच्या चेहेऱ्याकडे पाहून डोळे भरतच नव्हते.

( अनुष्टुप् ) पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया । जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभिः

जणू काही लोक डोळ्यांनी प्यायले, जिभेने चाटले, नाकाने वास घेतला आणि हातांनी मिठी मारली.