श्रीमद्भागवतपुराणम्

( अनुष्टुप् ) अवनिक्ताङ्‌घ्रियुगलौ भुक्त्वा क्षीरोपसेचनम् । ऊषतुस्तां सुखं रात्रिं ज्ञात्वा कंसचिकीर्षितम्

त्यांचे पाय धुवून, दूध मिसळलेले अन्न खाऊन, त्यांनी कंस काय करणार हे जाणून रात्री आनंदाने विश्रांती घेतली.

कंसस्तु धनुषो भङ्‌गं रक्षिणां स्वबलस्य च । वधं निशम्य गोविन्द रामविक्रीडितं परम्

कंसाने धनुष्यभंग, आपले रक्षक मारले गेले आणि गोविंद-राम यांची अद्भुत क्रीडा ऐकून फारच अस्वस्थ झाला.

दीर्घप्रजागरो भीतो दुर्निमित्तानि दुर्मतिः । बहून्यचष्टोभयथा मृत्योर्दौत्यकराणि च

तो भीतीने झोप न लागता, वाईट शकुनांनी त्रस्त होऊन, प्रत्यक्ष आणि कल्पित अशा मृत्यूच्या चिन्हांची चर्चा करू लागला.

अदर्शनं स्वशिरसः प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा

त्याला आरशात स्वतःचे डोके दिसेना, कधी दिसले तरी ते दोन दिसे; तसेच त्याला ताऱ्यांमध्येही विचित्रपणा जाणवला.

छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुतिः । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम्

त्याला सावलीत छिद्र दिसू लागली, स्वतःचा श्वास ऐकू येईना, झाडांमध्ये सोनं दिसू लागलं आणि स्वतःच्या पावलांचे ठसेही गायब झाले.

स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्‌गः खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकः तैलाभ्यक्तो दिगम्बरः

स्वप्नात तो मृतांना मिठी मारतो, गाढवावर बसतो, दुःखी होतो, नलदाच्या माळा घालतो, तेल लावतो आणि नग्न फिरतो.

अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया

अशा प्रकारचे अपशकुन जागेपणी आणि स्वप्नात पाहून, मृत्यूच्या भीतीने त्याला झोपच येईना आणि मनात चिंता भरली.

व्युष्टायां निशि कौरव्य सूर्ये चाद्‍भ्यः समुत्थिते । कारयामास वै कंसो मल्लक्रीडामहोत्सवम्

रात्र संपली आणि सूर्य उगवल्यावर कंसाने मोठा मल्लयुद्धाचा उत्सव भरवला.

आनर्चुः पुरुषा रङ्‌गं तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे । मञ्चाश्चालङ्‌कृताः स्रग्भिः पताकाचैलतोरणैः

लोकांनी रंगभूमी सजवली, वाद्ये आणि नगारे वाजवले, आणि व्यासपीठे फुलांच्या माळा, झेंडे, वस्त्रे आणि तोरणांनी सुशोभित केली.

तेषु पौरा जानपदा ब्रह्मक्षत्रपुरोगमाः । यथोपजोषं विविशू राजानश्च कृतासनाः

त्यात नगरवासी, गावकरी, ब्राह्मण आणि क्षत्रियांचे प्रमुख आपापल्या स्थानानुसार आले आणि राजे आपापल्या जागी बसले.

कंसः परिवृतोऽमात्यै राजमञ्च उपाविशत् । मण्डलेश्वरमध्यस्थो हृदयेन विदूयता

मंत्र्यांनी वेढलेला कंस राजमंचावर, इतर राजांच्या मध्ये बसला, पण त्याचे मन अस्वस्थ होते.

वाद्यमानेसु तूर्येषु मल्लतालोत्तरेषु च । मल्लाः स्वलङ्‌कृताः दृप्ताः सोपाध्यायाः समाविशन्

वाद्ये आणि नगारे वाजू लागली, तेव्हा मल्ल आपापल्या गुरूंसह, छान सजलेले आणि अभिमानाने रंगभूमीत आले.

चाणूरो मुष्टिकः कूतः शलस्तोशल एव च । त आसेदुरुपस्थानं वल्गुवाद्यप्रहर्षिताः

चाणूर, मुष्टिक, कूट, शल आणि तोशल हे सर्व गोड वाद्यांच्या गजरात आनंदाने रंगभूमीकडे गेले.

नन्दगोपादयो गोपा भोजराजसमाहुताः । निवेदितोपायनास्ते एकस्मिन् मञ्च आविशन्

नंद आणि इतर गवळ्यांना भोजराजाने बोलावले होते. त्यांनी आपली भेटवस्तू दिली आणि सगळे एकाच व्यासपीठावर गेले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे मल्लरङोपवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत या महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पहिल्या भागातील 'मल्लांच्या रंगभूमीचे वर्णन' नावाचा बेचाळीसावा अध्याय येथे संपतो.

कुवलयापीडवधः; भगवतो मल्लशाखायां प्रवेशः; चाणूरेणसह संवादश्च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) अथ कृष्णश्च रामश्च कृतशौचौ परन्तप । मल्लदुन्दुभिनिर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतुः

श्रीशुक म्हणाले — मग कृष्ण आणि राम यांनी स्नान करून शुद्धता केली. शत्रूंचा संहार करणाऱ्या राजा, त्यांनी मल्लांच्या नगाऱ्यांचा गजर ऐकला आणि पाहण्यासाठी ते तिथे गेले.

रङ्‌गद्वारं समासाद्य तस्मिन् नागमवस्थितम् । अपश्यत्कुवलयापीडं कृष्णोऽम्बष्ठप्रचोदितम्

रंगभूमीच्या दाराजवळ गेल्यावर कृष्णाने पाहिले की, कुबलयापीड नावाचा हत्ती तिथे उभा आहे आणि त्याचा रक्षक त्याला उचकवत आहे.

बद्ध्वा परिकरं शौरिः समुह्य कुटिलालकान् । उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया

शौर्यवान कृष्णाने आपला कमरपट्टा घट्ट बांधला, कुरळ्या केसांना मागे सारले आणि मेघगर्जनेसारख्या गंभीर आवाजात हत्तीच्या रक्षकाला म्हणाला.

अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्यपक्रम मा चिरम् । नो चेत्सकुञ्जरं त्वाद्य नयामि यमसादनम्

अंम्बष्ठा, आम्हाला वाट सोड. वेळ दवडू नकोस. नाहीतर आज मी तुला आणि तुझ्या हत्तीला यमाच्या घरात पाठवीन.

एवं निर्भर्त्सितोऽम्बष्ठः कुपितः कोपितं गजम् । चोदयामास कृष्णाय कालान्तक यमोपमम्

अशा प्रकारे कृष्णाने फटकारल्यावर हत्तीचा रक्षक रागावला आणि तो भयंकर हत्ती कृष्णावर सोडला.

करीन्द्रस्तमभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् । कराद् विगलितः सोऽमुं निहत्याङ्‌घ्रिष्वलीयत

तो मोठा हत्ती वेगाने कृष्णाकडे धावला आणि सोंडेने त्याला पकडले. पण कृष्ण त्याच्या पकडीतून सुटला, त्याला मारले आणि त्याच्या पायाखाली गेला.

सङ्‌क्रुद्धस्तमचक्षाणो घ्राणदृष्टिः स केशवम् । परामृशत् पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गतः

रागाने पेटलेल्या त्या हत्तीने कृष्णाकडे नजर आणि वास लावला, सोंडेने त्याला स्पर्श केला, पण कृष्ण त्याच्या तावडीतून सुटला.

पुच्छे प्रगृह्यातिबलं धनुषः पञ्चविंशतिम् । विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया

कृष्णाने त्या हत्तीच्या शेपटीला धरले आणि मोठ्या ताकदीने पंचवीस धनुष्य लांब ओढले, जणू गरुडाने सहजपणे सर्प ओढावा.

स पर्यावर्तमानेन सव्यदक्षिणतोऽच्युतः । बभ्राम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव बालकः

अच्युताने त्या हत्तीला डावीकडे-उजवीकडे फिरवले आणि तो हत्ती जसा लहान वासरू मुलगा फिरवतो तसा फिरवू लागला.

ततोऽभिमखमभ्येत्य पाणिनाऽऽहत्य वारणम् । प्राद्रवन् पातयामास स्पृश्यमानः पदे पदे

मग कृष्णाने सरळ समोर जाऊन हाताने त्या हत्तीला मारले. पावलोपावली स्पर्श करत तो हत्ती डगमगून खाली पडला.

स धावन् क्रीडया भूमौ पतित्वा सहसोत्थितः । तं मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनत् क्षितिम्

तो हत्ती खेळात धावत गेला, जमिनीवर पडला आणि लगेच उठला. स्वतःला पडलेला समजून रागाने त्याने सुळ्यांनी जमिनीवर प्रहार केला.

स्वविक्रमे प्रतिहते कुंजरेन्द्रोऽत्यमर्षितः । चोद्यमानो महामात्रैः कृष्णमभ्यद्रवद् रुषा

त्याची ताकद थांबवली गेल्यावर तो मोठा हत्ती फारच चिडला. हत्तीचे रक्षक त्याला उचकवत राहिले आणि तो संतापाने कृष्णावर धावला.

तमापतन्तमासाद्य भगवान् मधुसूदनः । निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले

तो हत्ती कृष्णावर धावत आला तेव्हा भगवान मधुसूदनाने त्याची सोंड हाताने पकडली आणि त्याला जमिनीवर आपटले.

पतितस्य पदाऽऽक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया । दन्तमुत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांश्चाहनद्धरिः

पडलेल्या त्या हत्तीवर सिंह जसा सहज पाय ठेवतो तसा कृष्णाने पाय ठेवला, त्याचा दात उपटला आणि त्याच दाताने हत्तीच्या रक्षकाला मारले.