श्रीमद्भागवतपुराणम्

ततः पौरान् पृच्छमानो धनुषः स्थानमच्युतः । तस्मिन् प्रविष्टो ददृशे धनुरैन्द्रं इवाद्‍भुतम्

मग अच्युताने नगरवासीयांना धनुष्य कुठे आहे ते विचारलं आणि तिथे जाऊन इंद्राच्या धनुष्याप्रमाणे अद्भुत धनुष्य पाहिलं.

पुरुषैर्बहुभिर्गुप्तं अर्चितं परमर्द्धिमत् । वार्यमाणो नृभिः कृष्णः प्रसह्य धनुराददे

ते धनुष्य अनेक माणसांनी राखलं होतं, त्याची पूजा केली होती आणि ते फार तेजस्वी होतं. कृष्णाला रोखण्याचा प्रयत्न झाला, पण त्याने जबरदस्तीने ते धनुष्य उचललं.

( वंशस्था ) करेण वामेन सलीलमुद्‌धृतं सज्यं च कृत्वा निमिषेण पश्यताम् । नृणां विकृष्य प्रबभञ्ज मध्यतो यथेक्षुदण्डं मदकर्युरुक्रमः

कृष्णाने डाव्या हाताने सहजपणे ते धनुष्य उचललं, क्षणात ते सज्ज केलं आणि सगळ्यांच्या डोळ्यासमोर ते मागे ओढून मधूनच तोडलं, जसं हत्ती ऊस तोडतो.

( अनुष्टुप् ) धनुषो भज्यमानस्य शब्दः खं रोदसी दिशः । पूरयामास यं श्रुत्वा कंसस्त्रासमुपागमत्

धनुष्य तुटल्याचा आवाज आकाश, पृथ्वी आणि सगळ्या दिशांना भरून गेला; तो ऐकून कंस घाबरला.

तद् रक्षिणः सानुचरं कुपिता आततायिनः । गृहीतुकामा आवव्रुः गृह्यतां वध्यतामिति

मग रक्षक आणि त्यांच्या साथीदारांनी, रागाने, 'त्याला पकडा! मारा!' असं ओरडत, त्याच्यावर तुटून पडण्याचा प्रयत्न केला.

अथ तान् दुरभिप्रायान् विलोक्य बलकेशवौ । क्रुद्धौ धन्वन आदाय शकले तांश्च जघ्नतुः

त्यांच्या मनात दुष्ट हेतू पाहून बलराम आणि कृष्ण दोघेही रागावले; त्यांनी धनुष्याचे तुकडे उचलून त्या लोकांना ठार मारले.

बलं च कंसप्रहितं हत्वा शालामुखात्ततः । निष्क्रम्य चेरतुर्हृष्टौ निरीक्ष्य पुरसम्पदः

कंसाने पाठवलेले सैन्य मारून, ते दोघे आनंदाने सभागृहातून बाहेर आले आणि मथुरेचे वैभव पाहत हिंडू लागले.

तयोस्तदद्‍भुतं वीर्यं निशाम्य पुरवासिनः । तेजः प्रागल्भ्यं रूपं च मेनिरे विबुधोत्तमौ

त्यांची अद्भुत शौर्य, तेज, आत्मविश्वास आणि देखणेपण पाहून मथुरेतील लोकांनी त्यांना देवांमध्ये श्रेष्ठ मानले.

तयोर्विचरतोः स्वैरं आदित्योऽस्तमुपेयिवान् । कृष्णरामौ वृतौ गोपैः पुराच्छकटमीयतुः

ते दोघे मोकळेपणाने फिरत असताना सूर्यास्त झाला; मग कृष्ण आणि बलराम गवळ्यांसह मथुरेतून आपल्या रथाजवळ परतले.

( वसंततिलका ) गोप्यो मुकुन्दविगमे विरहातुरा या आशासताशिष ऋता मधुपुर्यभूवन् । संपश्यतां पुरुषभूषणगात्रलक्ष्मीं हित्वेतरान् नु भजतश्चकमेऽयनं श्रीः

मुकुंदाच्या विरहाने व्याकुळ झालेल्या गोपींनी मथुरेतून त्याला मनापासून शुभेच्छा दिल्या; पुरुषांमध्ये शोभा असलेल्या कृष्णाच्या सौंदर्याकडे पाहून लक्ष्मीने इतरांना सोडून फक्त त्याच्यावर प्रेम केले.

( अनुष्टुप् ) अवनिक्ताङ्‌घ्रियुगलौ भुक्त्वा क्षीरोपसेचनम् । ऊषतुस्तां सुखं रात्रिं ज्ञात्वा कंसचिकीर्षितम्

त्यांचे पाय धुवून, दूध मिसळलेले अन्न खाऊन, त्यांनी कंस काय करणार हे जाणून रात्री आनंदाने विश्रांती घेतली.

कंसस्तु धनुषो भङ्‌गं रक्षिणां स्वबलस्य च । वधं निशम्य गोविन्द रामविक्रीडितं परम्

कंसाने धनुष्यभंग, आपले रक्षक मारले गेले आणि गोविंद-राम यांची अद्भुत क्रीडा ऐकून फारच अस्वस्थ झाला.

दीर्घप्रजागरो भीतो दुर्निमित्तानि दुर्मतिः । बहून्यचष्टोभयथा मृत्योर्दौत्यकराणि च

तो भीतीने झोप न लागता, वाईट शकुनांनी त्रस्त होऊन, प्रत्यक्ष आणि कल्पित अशा मृत्यूच्या चिन्हांची चर्चा करू लागला.

अदर्शनं स्वशिरसः प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा

त्याला आरशात स्वतःचे डोके दिसेना, कधी दिसले तरी ते दोन दिसे; तसेच त्याला ताऱ्यांमध्येही विचित्रपणा जाणवला.

छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुतिः । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम्

त्याला सावलीत छिद्र दिसू लागली, स्वतःचा श्वास ऐकू येईना, झाडांमध्ये सोनं दिसू लागलं आणि स्वतःच्या पावलांचे ठसेही गायब झाले.

स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्‌गः खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकः तैलाभ्यक्तो दिगम्बरः

स्वप्नात तो मृतांना मिठी मारतो, गाढवावर बसतो, दुःखी होतो, नलदाच्या माळा घालतो, तेल लावतो आणि नग्न फिरतो.

अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया

अशा प्रकारचे अपशकुन जागेपणी आणि स्वप्नात पाहून, मृत्यूच्या भीतीने त्याला झोपच येईना आणि मनात चिंता भरली.

व्युष्टायां निशि कौरव्य सूर्ये चाद्‍भ्यः समुत्थिते । कारयामास वै कंसो मल्लक्रीडामहोत्सवम्

रात्र संपली आणि सूर्य उगवल्यावर कंसाने मोठा मल्लयुद्धाचा उत्सव भरवला.

आनर्चुः पुरुषा रङ्‌गं तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे । मञ्चाश्चालङ्‌कृताः स्रग्भिः पताकाचैलतोरणैः

लोकांनी रंगभूमी सजवली, वाद्ये आणि नगारे वाजवले, आणि व्यासपीठे फुलांच्या माळा, झेंडे, वस्त्रे आणि तोरणांनी सुशोभित केली.

तेषु पौरा जानपदा ब्रह्मक्षत्रपुरोगमाः । यथोपजोषं विविशू राजानश्च कृतासनाः

त्यात नगरवासी, गावकरी, ब्राह्मण आणि क्षत्रियांचे प्रमुख आपापल्या स्थानानुसार आले आणि राजे आपापल्या जागी बसले.

कंसः परिवृतोऽमात्यै राजमञ्च उपाविशत् । मण्डलेश्वरमध्यस्थो हृदयेन विदूयता

मंत्र्यांनी वेढलेला कंस राजमंचावर, इतर राजांच्या मध्ये बसला, पण त्याचे मन अस्वस्थ होते.

वाद्यमानेसु तूर्येषु मल्लतालोत्तरेषु च । मल्लाः स्वलङ्‌कृताः दृप्ताः सोपाध्यायाः समाविशन्

वाद्ये आणि नगारे वाजू लागली, तेव्हा मल्ल आपापल्या गुरूंसह, छान सजलेले आणि अभिमानाने रंगभूमीत आले.

चाणूरो मुष्टिकः कूतः शलस्तोशल एव च । त आसेदुरुपस्थानं वल्गुवाद्यप्रहर्षिताः

चाणूर, मुष्टिक, कूट, शल आणि तोशल हे सर्व गोड वाद्यांच्या गजरात आनंदाने रंगभूमीकडे गेले.

नन्दगोपादयो गोपा भोजराजसमाहुताः । निवेदितोपायनास्ते एकस्मिन् मञ्च आविशन्

नंद आणि इतर गवळ्यांना भोजराजाने बोलावले होते. त्यांनी आपली भेटवस्तू दिली आणि सगळे एकाच व्यासपीठावर गेले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे मल्लरङोपवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत या महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पहिल्या भागातील 'मल्लांच्या रंगभूमीचे वर्णन' नावाचा बेचाळीसावा अध्याय येथे संपतो.

कुवलयापीडवधः; भगवतो मल्लशाखायां प्रवेशः; चाणूरेणसह संवादश्च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) अथ कृष्णश्च रामश्च कृतशौचौ परन्तप । मल्लदुन्दुभिनिर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतुः

श्रीशुक म्हणाले — मग कृष्ण आणि राम यांनी स्नान करून शुद्धता केली. शत्रूंचा संहार करणाऱ्या राजा, त्यांनी मल्लांच्या नगाऱ्यांचा गजर ऐकला आणि पाहण्यासाठी ते तिथे गेले.

रङ्‌गद्वारं समासाद्य तस्मिन् नागमवस्थितम् । अपश्यत्कुवलयापीडं कृष्णोऽम्बष्ठप्रचोदितम्

रंगभूमीच्या दाराजवळ गेल्यावर कृष्णाने पाहिले की, कुबलयापीड नावाचा हत्ती तिथे उभा आहे आणि त्याचा रक्षक त्याला उचकवत आहे.

बद्ध्वा परिकरं शौरिः समुह्य कुटिलालकान् । उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया

शौर्यवान कृष्णाने आपला कमरपट्टा घट्ट बांधला, कुरळ्या केसांना मागे सारले आणि मेघगर्जनेसारख्या गंभीर आवाजात हत्तीच्या रक्षकाला म्हणाला.

अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्यपक्रम मा चिरम् । नो चेत्सकुञ्जरं त्वाद्य नयामि यमसादनम्

अंम्बष्ठा, आम्हाला वाट सोड. वेळ दवडू नकोस. नाहीतर आज मी तुला आणि तुझ्या हत्तीला यमाच्या घरात पाठवीन.