श्रीमद्भागवतपुराणम्

तावज्ञापयतं भृत्यं किमहं करवाणि वाम् । पुंसोऽत्यनुग्रहो ह्येष भवद्‌भिः यन्नियुज्यते

आता मला सांगा, मी तुमच्यासाठी काय करू? तुमच्याकडून आदेश मिळणं, हेच माणसाला मिळणारं सर्वात मोठं कृपाप्रसाद आहे.

इत्यभिप्रेत्य राजेन्द्र सुदामा प्रीतमानसः । शस्तैः सुगन्धैः कुसुमैं माला विरचिता ददौ

असं मनात ठरवून, राजन, सुदामा आनंदी मनाने सुंदर आणि सुगंधी फुलांच्या माळा अर्पण केल्या.

ताभिः स्वलङ्‌कृतौ प्रीतौ कृष्णरामौ सहानुगौ । प्रणताय प्रपन्नाय ददतुर्वरदौ वरान्

त्या माळांनी अलंकृत होऊन, प्रसन्न झालेल्या कृष्ण-रामांनी आणि त्यांच्या सोबत्यांनी, नतमस्तक आणि शरण आलेल्याला उत्तम वर दिले.

सोऽपि वव्रेऽचलां भक्तिं तस्मिन् एवाखिलात्मनि । तद्‍भक्तेषु च सौहार्दं भूतेषु च दयां पराम्

त्याने अखिल विश्वाच्या आत्म्यात अढळ भक्ती, त्याच्या भक्तांशी मैत्री आणि सर्व जीवांवर श्रेष्ठ दया अशी वर मागितला.

इति तस्मै वरं दत्त्वा श्रियं चान्वयवर्धिनीम् । बलमायुर्यशः कान्तिं निर्जगाम सहाग्रजः

अशा प्रकारे त्याला वर आणि वंश वृद्धिंगत करणारे ऐश्वर्य, बळ, दीर्घायुष्य, कीर्ती आणि तेज देऊन, प्रभू आपल्या मोठ्या भावासह निघून गेले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे पुरप्रवेशो नाम एकचत्वारिंशोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमद्भागवत या महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पूर्वार्धातील 'पुरप्रवेश' नावाचा एकेचाळीसावा अध्याय संपला.

कुब्जायामनुग्रहः; धनुषो भङ्गः; मल्लशालासज्जीकरणं च - श्रीशुक उवाच - ( मिश्र ) अथ व्रजन्राजपथेन माधवः स्त्रियं गृहीताङ्‌गविलेपभाजनाम् । विलोक्य कुब्जां युवतीं वराननां पप्रच्छ यान्तीं प्रहसन् रसप्रदः

शुकदेव म्हणाले: पुढे कुब्जेवर कृपा, धनुष्यभंग आणि मल्लशाळेची तयारी — असे प्रसंग आले. मग माधव राजमार्गाने जात असताना त्याने अंगाला उटणे घेऊन चालणारी, सुंदर चेहरा असलेली, कुब्जा नावाची तरुणी पाहिली. हसतमुख आणि आनंदी मनाने, तो तिला विचारू लागला.

का त्वं वरोर्वेतदु हानुलेपनं कस्याङ्‌गने वा कथयस्व साधु नः । देह्यावयोरङ्‌गविलेपमुत्तमं श्रेयः ततस्ते न चिराद् भविष्यति

तू कोण आहेस, सुंदरिणी? हा सुवासिक लेप कोणाचा आहे? तू कुणाची दासी आहेस, आम्हाला नीट सांग. आमच्या अंगावर हा उत्तम लेप लाव, त्यामुळे तुला लवकरच मोठं भाग्य लाभेल.

सैरन्ध्रि उवाच - दास्यस्म्यहं सुन्दर कंससम्मता त्रिवक्रनामा ह्यनुलेपकर्मणि । मद्‍भावितं भोजपतेरतिप्रियं विना युवां कोऽन्यतमस्तदर्हति

सैरंध्री म्हणाली – मी दासी आहे, सुंदर पुरुषा, कंसाला आवडलेली. माझं नाव त्रिवक्रा आहे. मला अंगाला लेप लावण्याचं काम आहे. मी बनवलेला लेप भोजराजाला फार प्रिय आहे. तुमच्याशिवाय दुसरं कोणी त्याला पात्र नाही.

( अनुष्टुप् ) रूपपेशलमाधुर्य हसितालापवीक्षितैः । धर्षितात्मा ददौ सान्द्रं उभयोरनुलेपनम्

त्यांच्या रूप, गोडवा, हास्य, बोलणं आणि नजर यांनी मोहित होऊन तिने दोघांनाही घनदाट लेप लावला.

ततस्तावङ्‌गरागेण स्ववर्णेतरशोभिना । सम्प्राप्तपरभागेन शुशुभातेऽनुरञ्जितौ

मग त्या वेगळ्या रंगाच्या अंगरागाने, जो दुसऱ्याचा वाटा होता, दोघेही अधिक शोभिवंत दिसू लागले.

प्रसन्नो भगवान् कुब्जां त्रिवक्रां रुचिराननाम् । ऋज्वीं कर्तुं मनश्चक्रे दर्शयन् दर्शने फलम्

भगवान प्रसन्न झाले आणि सुंदर चेहऱ्याच्या, त्रिवक्रा नावाच्या कुब्जेला सरळ करण्याचा निर्धार केला, आणि आपल्या कृतीने भेटीचं फळ दाखवलं.

पद्‍भ्यामाक्रम्य प्रपदे द्र्यङ्‌गुल्युत्तान पाणिना । प्रगृह्य चिबुकेऽध्यात्मं उदनीनमदच्युतः

आपले पाय तिच्या पायांवर ठेवून, उजव्या हाताच्या बोटांनी तिचा ठोका वर उचलून, अच्युताने तिला वर खेचून तिचं शरीर सरळ केलं.

सा तदर्जुसमानाङ्‌गी बृहच्छ्रोणिपयोधरा । मुकुन्दस्पर्शनात् सद्यो बभूव प्रमदोत्तमा

मुकुंदाच्या स्पर्शाने तिचं शरीर सरळ, रुंद कंबर आणि भरगच्च उरोज असलेलं, सुंदर स्त्रीमध्ये क्षणात बदललं.

ततो रूपगुणौदार्य संपन्ना प्राह केशवम् । उत्तरीयान् तमकृष्य स्मयन्ती जातहृच्छया

रूप, गुण आणि औदार्याने युक्त झालेली ती, कृष्णाचं वरचं वस्त्र ओढत, हसत आणि मनात प्रेम जागं झालं म्हणून, केशवाशी बोलली.

एहि वीर गृहं यामो न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे । त्वयोन्मथितचित्तायाः प्रसीद पुरुषर्षभ

वीरा, चल माझ्या घरी जाऊ या; मी तुला सोडू शकत नाही. तुझ्यामुळे माझं मन अस्वस्थ झालंय—पुरुषश्रेष्ठा, कृपा कर माझ्यावर.

एवं स्त्रिया याच्यमानः कृष्णो रामस्य पश्यतः । मुखं वीक्ष्यानुगानां च प्रहसन् तामुवाच ह

त्या स्त्रीने अशा प्रकारे विनवणी केली तेव्हा, बलराम आणि इतर सगळे पाहत असताना, कृष्णाने हसून तिला उत्तर दिलं.

एष्यामि ते गृहं सुभ्रु पुंसामाधिविकर्शनम् । साधितार्थोऽगृहाणां नः पान्थानां त्वं परायणम्

सुंदर भुवई असलेली, पुरुषांच्या मनाला मोहून टाकणारी, मी तुझ्या घरी येईन. आमचं काम झाल्यावर, आम्हा प्रवाश्यांसाठी तूच आश्रय आहेस.

विसृज्य माध्व्या वाण्या तां व्रजन् मार्गे वणिक्पथैः । नानोपायनताम्बूल स्रग्गन्धैः साग्रजोऽर्चितः

कृष्णाने गोड बोलून तिला सोडून दिलं आणि बलरामासह व्यापाऱ्यांच्या रस्त्याने गेला. तिथे लोकांनी वेगवेगळ्या भेटवस्तू, तांबूल, हार आणि सुगंध देऊन त्यांचं स्वागत केलं.

तद्दर्शनस्मरक्षोभाद् आत्मानं नाविदन् स्त्रियः । विस्रस्तवासःकबर वलया लेख्यमूर्तयः

त्याला पाहून आणि आठवून स्त्रिया इतक्या अस्वस्थ झाल्या की, त्यांना स्वतःचं भान राहिलं नाही; त्यांचे वस्त्र, केस, बांगड्या सैल पडल्या, जणू त्या चित्रातल्या मूर्तीच आहेत.

ततः पौरान् पृच्छमानो धनुषः स्थानमच्युतः । तस्मिन् प्रविष्टो ददृशे धनुरैन्द्रं इवाद्‍भुतम्

मग अच्युताने नगरवासीयांना धनुष्य कुठे आहे ते विचारलं आणि तिथे जाऊन इंद्राच्या धनुष्याप्रमाणे अद्भुत धनुष्य पाहिलं.

पुरुषैर्बहुभिर्गुप्तं अर्चितं परमर्द्धिमत् । वार्यमाणो नृभिः कृष्णः प्रसह्य धनुराददे

ते धनुष्य अनेक माणसांनी राखलं होतं, त्याची पूजा केली होती आणि ते फार तेजस्वी होतं. कृष्णाला रोखण्याचा प्रयत्न झाला, पण त्याने जबरदस्तीने ते धनुष्य उचललं.

( वंशस्था ) करेण वामेन सलीलमुद्‌धृतं सज्यं च कृत्वा निमिषेण पश्यताम् । नृणां विकृष्य प्रबभञ्ज मध्यतो यथेक्षुदण्डं मदकर्युरुक्रमः

कृष्णाने डाव्या हाताने सहजपणे ते धनुष्य उचललं, क्षणात ते सज्ज केलं आणि सगळ्यांच्या डोळ्यासमोर ते मागे ओढून मधूनच तोडलं, जसं हत्ती ऊस तोडतो.

( अनुष्टुप् ) धनुषो भज्यमानस्य शब्दः खं रोदसी दिशः । पूरयामास यं श्रुत्वा कंसस्त्रासमुपागमत्

धनुष्य तुटल्याचा आवाज आकाश, पृथ्वी आणि सगळ्या दिशांना भरून गेला; तो ऐकून कंस घाबरला.

तद् रक्षिणः सानुचरं कुपिता आततायिनः । गृहीतुकामा आवव्रुः गृह्यतां वध्यतामिति

मग रक्षक आणि त्यांच्या साथीदारांनी, रागाने, 'त्याला पकडा! मारा!' असं ओरडत, त्याच्यावर तुटून पडण्याचा प्रयत्न केला.

अथ तान् दुरभिप्रायान् विलोक्य बलकेशवौ । क्रुद्धौ धन्वन आदाय शकले तांश्च जघ्नतुः

त्यांच्या मनात दुष्ट हेतू पाहून बलराम आणि कृष्ण दोघेही रागावले; त्यांनी धनुष्याचे तुकडे उचलून त्या लोकांना ठार मारले.

बलं च कंसप्रहितं हत्वा शालामुखात्ततः । निष्क्रम्य चेरतुर्हृष्टौ निरीक्ष्य पुरसम्पदः

कंसाने पाठवलेले सैन्य मारून, ते दोघे आनंदाने सभागृहातून बाहेर आले आणि मथुरेचे वैभव पाहत हिंडू लागले.

तयोस्तदद्‍भुतं वीर्यं निशाम्य पुरवासिनः । तेजः प्रागल्भ्यं रूपं च मेनिरे विबुधोत्तमौ

त्यांची अद्भुत शौर्य, तेज, आत्मविश्वास आणि देखणेपण पाहून मथुरेतील लोकांनी त्यांना देवांमध्ये श्रेष्ठ मानले.

तयोर्विचरतोः स्वैरं आदित्योऽस्तमुपेयिवान् । कृष्णरामौ वृतौ गोपैः पुराच्छकटमीयतुः

ते दोघे मोकळेपणाने फिरत असताना सूर्यास्त झाला; मग कृष्ण आणि बलराम गवळ्यांसह मथुरेतून आपल्या रथाजवळ परतले.