श्रीमद्भागवतपुराणम्

( मिश्र ) ददर्श तां स्फाटिकतुङ्ग गोपुर द्वारां बृहद् हेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदां उद्यान रम्योप वनोपशोभिताम्

त्याने ती मथुरा नगरी पाहिली — उंच, पारदर्शक दरवाजे, मोठ्या सोन्याच्या कमानी, तांब्याच्या भिंती, खोल खंदक, आणि सुंदर बागा-उद्यानांनी सजलेली.

सौवर्णशृङ्‌गाटकहर्म्यनिष्कुटैः श्रेणीसभाभिः भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमैः मुक्ताहरिद्‌भिर्वलभीषु वेदिषु

ती नगरी सोन्याच्या कळसांनी आणि गॅलरींनी, ओळीने असलेल्या सभागृहांनी, मोठ्या राजवाड्यांनी, हिरवे पाचू, हिरे, निळ्या मणी, प्रवाळ, मोती आणि पाचू यांनी सजवलेल्या कठड्यांनी आणि वेदिकांनी शोभली होती.

जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमेषु आविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्‌कुरलाजतण्डुलाम्

त्या नगरीत जाळ्यांच्या खिडक्या, दारं आणि फरशी, कबुतरं आणि मोरांच्या आवाजाने गजबजलेली होती. रस्ते, बाजारपेठा आणि चौक पाण्याने शिंपडलेले, फुलांच्या माळा, चंदनाचा उटणे आणि तांदळाने सजलेले होते.

आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितैः प्रसूनदीपावलिभिः सपल्लवैः । सवृन्दरम्भाक्रमुकैः सकेतुभिः स्वलङ्‌कृतत् द्वारगृहां सपट्टिकैः

दारं आणि घरे, दही व चंदन लावलेल्या भरलेल्या कलशांनी, फुलांच्या आणि दिव्यांच्या रांगांनी, कोवळ्या पानांनी, केळीच्या घडांनी आणि रंगीबेरंगी कापडांच्या पताका-तोरणांनी सुंदर सजवलेली होती.

तां सम्प्रविष्टौ वसुदेवनन्दनौ वृतौ वयस्यैर्नरदेववर्त्मना । द्रष्टुं समीयुस्त्वरिताः पुरस्त्रियो हर्म्याणि चैवारुरुहुर्नृपोत्सुकाः

वसुदेवाचे दोन्ही पुत्र, आपल्या मित्रांसह आणि राजमार्गाने जात, मथुरेत शिरले. त्यांना पाहण्यासाठी नगरातील स्त्रिया उत्साहाने धावत आल्या आणि आनंदाने राजवाड्यांवर चढल्या.

काश्चिग् विपर्यग्धृतवस्त्रभूषणा विस्मृत्य चैकं युगलेष्वथापराः । कृतैकपत्रश्रवणैकनूपुरा नाङ्‌क्त्वा द्वितीयं त्वपराश्च लोचनम्

काही स्त्रिया घाईघाईने कपडे आणि दागिने विस्कटून घालू लागल्या, काहींना पूर्णपणे सजायला विसरले, काहींनी एकच कुंडल किंवा नुपूर घातला, तर काहींनी एका डोळ्याला काजळ लावले आणि दुसरा विसरल्या.

अश्नन्त्य एकास्तदपास्य सोत्सवा अभ्यज्यमाना अकृतोपमज्जनाः । स्वपन्त्य उत्थाय निशम्य निःस्वनं प्रपाययन्त्योऽर्भमपोह्य मातरः

काही स्त्रिया जेवत असताना जेवण सोडून, सण बाजूला ठेवून, अंघोळही न करता बाहेर पडल्या. काही झोपेतून उठून, केवळ आवाज ऐकून, लहान मुलांना दूध पाजायचे राहू दिले आणि त्या देखील धावत आल्या.

मनांसि तासामरविन्दलोचनः प्रगल्भलीलाहसितावलोकनैः । जहार मत्तद्विरदेन्द्रविक्रमो दृशां ददच्छ्रीरमणात्मनोत्सवम्

कमळासारख्या डोळ्यांनी, धीट आणि खेळकर नजरेने, मंद हास्याने श्रीकृष्णाने त्या स्त्रियांची मने जिंकली. तो मदमस्त हत्तीप्रमाणे त्यांच्या नजरेला आणि अंतःकरणाला आनंद देत होता.

( वसंततिलका ) दृष्ट्वा मुहुः श्रुतमनुद्रुतचेतसस्तं । तत्प्रेक्षणोत्स्मितसुधोक्षणलब्धमानाः । आनन्दमूर्तिमुपगुह्य दृशात्मलब्धं । हृष्यत्त्वचो जहुरनन्तमरिन्दमाधिम्

त्या स्त्रिया पुन्हा पुन्हा श्रीकृष्णाकडे पाहू लागल्या. त्याच्या स्मिताने त्यांचा अभिमान जागा झाला. आनंदमूर्तीला डोळ्यांनी मिठी मारली आणि आनंदाने अंगावर रोमांच उभे राहिले; त्यांनी आपले सगळे दुःख विसरले.

( अनुष्टुप् ) प्रासादशिखरारूढाः प्रीत्युत्फुल्लमुखाम्बुजाः । अभ्यवर्षन् सौमनस्यैः प्रमदा बलकेशवौ

त्या स्त्रिया आनंदाने फुललेल्या चेहऱ्यांनी राजवाड्यांच्या गच्चींवर चढल्या आणि श्रीकृष्ण-बलराम या दोघांवर शुभेच्छेची फुले उधळू लागल्या.

दध्यक्षतैः सोदपात्रैः स्रग्गन्धैरभ्युपायनैः । तावानर्चुः प्रमुदिताः तत्र तत्र द्विजातयः

तेथील ब्राह्मण आनंदाने, विविध ठिकाणी, दही, अक्षता, पाण्याची भांडी, फुलांच्या माळा, सुवासिक वस्तू आणि इतर भेटवस्तूंनी त्यांची पूजा करू लागले.

ऊचुः पौरा अहो गोप्यः तपः किमचरन् महत् । या ह्येतावनुपश्यन्ति नरलोकमहोत्सवौ

नगरवासी म्हणाले — अहो, त्या गवळणींनी कोणते मोठे तप केले असेल, की त्यांना हे दोघे, मानवजातीचा मोठा उत्सवच जणू, प्रत्यक्ष पाहायला मिळतात!

रजकं कञ्चिदायान्तं रङ्‌गकारं गदाग्रजः । दृष्ट्वायाचत वासांसि धौतान्यत्युत्तमानि च

ते जात असताना, श्रीकृष्णाने एक रंगरेज धोबी येताना पाहिला आणि त्याच्याकडे सुंदर, स्वच्छ कपडे मागितले.

देह्यावयोः समुचितानि अङ्‌ग वासांसि चार्हतोः । भविष्यति परं श्रेयो दातुस्ते नात्र संशयः

तो म्हणाला, 'मित्रा, आम्हा दोघांसाठी योग्य कपडे दे. आम्ही त्यास पात्र आहोत. तू दिल्यास तुला मोठे कल्याण मिळेल, यात काहीच शंका नाही.'

स याचितो भगवता परिपूर्णेन सर्वतः । साक्षेपं रुषितः प्राह भृत्यो राज्ञः सुदुर्मदः

भगवंताने असे विनंती केल्यावर, सर्व प्रकारे गर्विष्ठ असलेल्या राजाच्या नोकराने, तिरस्कार आणि रागाने उत्तर दिले.

ईदृशान्येव वासांसी नित्यं गिरिवनेचराः । परिधत्त किमुद्‌वृत्ता राजद्रव्याण्यभीप्सथ

तो म्हणाला, 'अशी कपडे नेहमी डोंगर-वनात राहणाऱ्यांसाठीच आहेत. तुम्ही इतके धाडसी होऊन राजाचे कपडे का मागता?'

याताशु बालिशा मैवं प्रार्थ्यं यदि जिजीवीषा । बध्नन्ति घ्नन्ति लुम्पन्ति दृप्तं राजकुलानि वै

लवकर जा, मुलांनो; तुम्हाला जगायचं असेल तर अशी मागणी करू नका. राजघराण्यातील लोक गर्वाने बांधतात, मारतात आणि लुटतात.

एवं विकत्थमानस्य कुपितो देवकीसुतः । रजकस्य कराग्रेण शिरः कायादपातयत्

अशा प्रकारे बढाई मारताना देवकीपुत्र रागावला आणि त्याने हाताने त्या धोपट्याचं डोकं धडापासून वेगळं केलं.

तस्यानुजीविनः सर्वे वासःकोशान् विसृज्य वै । दुद्रुवुः सर्वतो मार्गं वासांसि जगृहेऽच्युतः

त्याचे सगळे नोकर कपड्यांचे गठ्ठे टाकून चहुबाजूंनी पळाले; अच्युताने ती वस्त्रं घेतली.

वसित्वाऽऽत्मप्रिये वस्त्रे कृष्णः सङ्‌कर्षणस्तथा । शेषाण्यादत्त गोपेभ्यो विसृज्य भुवि कानिचित्

कृष्ण आणि संकर्षण यांनी आपल्याला आवडणारी वस्त्रं परिधान केली आणि उरलेली गोधुळांना दिली; काही वस्त्रं जमिनीवर टाकली.

ततस्तु वायकः प्रीतः तयोर्वेषमकल्पयत् । विचित्रवर्णैश्चैलेयैः आकल्पैरनुरूपतः

नंतर एक शिंपी आनंदाने दोघांसाठी रंगीबेरंगी आणि योग्य अशा वस्त्रांची सजावट करून दिली.

नानालक्षणवेषाभ्यां कृष्णरामौ विरेजतुः । स्वलङ्‌कृतौ बालगजौ पर्वणीव सितेतरौ तस्य प्रसन्नो भगवान् प्रादात् सारूप्यमात्मनः । श्रियं च परमां लोके बलैश्वर्यस्मृतीन्द्रियम्

कृष्ण आणि राम वेगवेगळ्या पोशाखात, सुंदर अलंकार घालून, जणू लहान हत्तीप्रमाणे, एक गोरा आणि एक काळा, सणासारखे शोभून दिसले. त्या शिंपीवर प्रसन्न होऊन भगवंताने त्याला स्वतःसारखे रूप, जगात मोठे भाग्य, बळ, ऐश्वर्य, स्मरणशक्ती आणि इंद्रियांवर प्रभुत्व दिले.

ततः सुदाम्नो भवनं मालाकारस्य जग्मतुः । तौ दृष्ट्वा स समुत्थाय ननाम शिरसा भुवि

नंतर कृष्ण आणि राम सुदामा या माळाकाराच्या घरी गेले; त्यांना पाहून तो उठून जमिनीवर डोकं टेकवून नमस्कार करू लागला.

तयोरासनमानीय पाद्यं चार्घ्यार्हणादिभिः । पूजां सानुगयोश्चक्रे स्रक्‌ताम्बूलानुलेपनैः

त्यांच्यासाठी आसन आणून, पाय धुण्यासाठी पाणी, अर्घ्य आणि इतर सन्मान देऊन, त्याने त्यांच्या सोबत्यांसह पुष्पमाळा, तांबूल आणि सुगंधी लेपांनी पूजा केली.

प्राह नः सार्थकं जन्म पावितं च कुलं प्रभो । पितृदेवर्षयो मह्यं तुष्टा ह्यागमनेन वाम्

तो म्हणाला, 'प्रभो, माझं जन्म फळवलं आणि माझं घराणं पवित्र झालं; तुमच्या आगमनामुळे माझे पूर्वज आणि देवता सुद्धा तृप्त झाले.'

भवन्तौ किल विश्वस्य जगतः कारणं परम् । अवतीर्णाविहांशेन क्षेमाय च भवाय च

तुम्ही दोघं या जगाचा सर्वोच्च कारण आहात; जगाच्या कल्याणासाठी आणि वाढीसाठी तुम्ही अंशरूपाने अवतरला आहात.

न हि वां विषमा दृष्टिः सुहृदोर्जगदात्मनोः । समयोः सर्वभूतेषु भजन्तं भजतोरपि

तुमचं दृष्टी कोणावरही विषम नाही; तुम्ही सगळ्यांचे मित्र आणि जगाचे आत्मा आहात. भक्त असो वा इतर कोणी, तुम्ही सर्वांशी सारखं वागता.

तावज्ञापयतं भृत्यं किमहं करवाणि वाम् । पुंसोऽत्यनुग्रहो ह्येष भवद्‌भिः यन्नियुज्यते

आता मला सांगा, मी तुमच्यासाठी काय करू? तुमच्याकडून आदेश मिळणं, हेच माणसाला मिळणारं सर्वात मोठं कृपाप्रसाद आहे.

इत्यभिप्रेत्य राजेन्द्र सुदामा प्रीतमानसः । शस्तैः सुगन्धैः कुसुमैं माला विरचिता ददौ

असं मनात ठरवून, राजन, सुदामा आनंदी मनाने सुंदर आणि सुगंधी फुलांच्या माळा अर्पण केल्या.