श्रीमद्भागवतपुराणम्

आत्मदेवः पुरे तस्मिन् सर्ववेद विशारदः । श्रौतस्मार्तेषु निष्णातो द्वितीय इव भास्करः

त्या नगरीत आत्मदेव नावाचा, सर्व वेदांमध्ये पारंगत, श्रुतीस्मृतीत निपुण, जणू दुसरा सूर्यच होता.

भिक्षुको वित्तवान् लोके तत्प्रिया धुन्धुली स्मृता । स्ववाक्यस्थापिका नित्यं सुन्दरी सुकुलोद्‌भवा

एक भिक्षुक, जगात धनवान, त्याची प्रिय पत्नी धुंधुली म्हणून ओळखली जाई, नेहमी आपल्या शब्दावर ठाम, सुंदर आणि चांगल्या घरात जन्मलेली होती.

लोकवार्तारता क्रूरा प्रायशो बहुजल्पिका । शूरा च गृहकृत्येषु कृपणा कलहप्रिया

ती worldly गोष्टींमध्ये रमणारी, क्रूर, बहुतेक वेळा बोलकी, घरकामात कुशल, कंजूष आणि भांडणप्रिय होती.

एवं निवसतोः प्रेम्णा दंपत्यो रममाणयोः । अर्थाः कामास्तयोरासन् न सुखाय गृहादिकम्

अशा प्रकारे, त्या दोघांनी प्रेमाने एकत्र राहत आनंद घेतला, पण त्यांचे धन आणि इच्छा घरात सुख देऊ शकले नाहीत.

पश्चात् धर्माः समारब्धाः ताभ्यां संतानहेतवे । गोभूहिरण्यवासांसि दीनेभ्यो यच्छतः सदा

नंतर, संतानासाठी त्यांनी धर्मकृत्ये सुरू केली, नेहमीच गायी, जमीन, सोने आणि वस्त्रे गरजू लोकांना देत राहिले.

धनार्धं धर्ममार्गेण ताभ्यां नीतं तथापि च । न पुत्रो नापि वा पुत्री ततश्चिन्तातुरो भृशम्

त्यांनी आपले अर्धे धन धर्माच्या मार्गात खर्च केले, तरीही त्यांना ना मुलगा झाला ना मुलगी, म्हणून ते फारच चिंतेत पडले.

एकदा स तु द्विजो दुःखाद् गृहं त्यक्त्वा वनं गतः । मध्याह्ने तृषितो जातः तडागं समुपेयिवान्

एकदा त्या द्विजानंना दुःखाने घर सोडून तो जंगलात गेला. दुपारी तहान लागली म्हणून तो एका तळ्याकडे गेला.

पीत्वा जलं निषण्णस्तु प्रजादुःखेन कर्शितः । मुहूर्तादपि तत्रैव संन्यासी कश्चित् आगतः

पाणी प्यायल्यावर तो तिथेच बसला, मुलाबाळांच्या दुःखाने तो खंगला होता. थोड्याच वेळात तिथे एक संन्यासी आला.

दृष्ट्वा पीतजलं तं तु विप्रो यातस्तदन्तिकम् । नत्वा च पादयोस्तस्य निःश्वसन् संस्थितः पुरः

पाणी प्यायलेला तो ब्राह्मण त्याला पाहून जवळ गेला. त्याच्या पायांना वाकून नमस्कार केला आणि खोल श्वास घेत समोर उभा राहिला.

यतिरुवाच - कथं रोदिषि विप्र त्वं का ते चिन्ता बलीयसी । वद त्वं सत्वरम् मह्यं स्वस्य दुःखस्य कारणम्

संन्यासी म्हणाला — ब्राह्मण, तू का रडतोस? तुझ्या मनात ही एवढी मोठी चिंता कशामुळे आहे? लवकर मला तुझ्या दुःखाचं कारण सांग.

ब्राह्मण उवाच - किं ब्रवीमि ऋषे दुःखं पूर्वपापेन संचितम् । मदीयाः पूर्वजास्तोयं कवोष्णं उपभुञ्जते

ब्राह्मण म्हणाला — ऋषी, मी काय सांगू, पूर्वजन्मीच्या पापामुळे साचलेलं हे दुःख आहे. माझे पूर्वज थंड पाणी न मिळता गरम पाणी पितात.

मद्दत्तं नैव गृह्णन्ति प्रीत्या देवा द्विजातयः । प्रजादुःखेन शून्योऽहं प्राणान् त्यक्तुं इहागतः

मी जे काही देवांना आणि द्विजांना अर्पण करतो, ते आनंदाने स्वीकारत नाहीत. मुलाबाळांच्या दुःखाने मी रिकामा झालो आहे, म्हणूनच इथे प्राण सोडायला आलो आहे.

धिक् जीवितं प्रजाहीनं धिक् गृहं च प्रजां विना । धिक् धनं चानपत्यस्य धिक्कुलं संततिं विना

मुलाबाळांशिवायचं आयुष्य व्यर्थ, मुलांशिवायचं घर व्यर्थ, ज्याला मूल नाही त्याचं धन व्यर्थ, आणि वंश चालत नाही तो कुलही व्यर्थ.

पाल्यते या मया धेनुः सा वन्ध्या सर्वथा भवेत् । यो मया रोपितो वृक्षः सोऽपि वन्ध्यत्वमाश्रयेत्

मी ज्या गायीची काळजी घेतो ती वंध्याच राहते, मी लावलेलं झाडही फळं देत नाही.

यत्फलं मद्‌गृहायातं तच्च शीघ्रं विनश्यति । निर्भाग्यस्यानपत्यस्य किमतो जीवितेन मे

माझ्या घरी जे काही फळ येतं ते पटकन नष्ट होतं. माझ्यासारख्या दुर्दैवी, मुलाबाळ नसलेल्या माणसाला आयुष्याचा काय उपयोग?

इत्युक्त्वा स रुरोदोच्चैः तत्पार्श्वं दुःखपीडितः । तदा तस्य यतेश्चित्ते करुणाभूत् गरीयसी

असं म्हणून तो मोठ्याने रडू लागला, दुःखाने संन्याशाच्या शेजारी कोसळला. तेव्हा त्या संन्याशाच्या मनात मोठी करुणा दाटून आली.

तद्‌भालाक्षरमालां च वाचमायास योगवान् । सर्वं ज्ञात्वा यतिः पश्चात् विप्रं ऊचे सविस्तरम्

माथ्यावरच्या अक्षरमाळेच्या आणि योगशक्तीच्या जोरावर सर्व काही जाणून त्या संन्याशाने ब्राह्मणाला सविस्तर सांगितलं.

यतिरुवाच - मुञ्च अज्ञानं प्रजारूपं बलिष्ठा कर्मणो गतिः । विवेकं तु समासाद्य त्यज संसारवासनाम्

संन्यासी म्हणाला — मुलाबाळांची आस हीच अज्ञान आहे, ती सोड. कर्माची वाट फार बलवान असते. विवेक मिळव आणि संसाराची इच्छा सोड.

श्रुणु विप्र मया तेऽद्य प्रारब्धं तु विलोकितम् । सप्तजन्मावधि तव पुत्रो नैव च नैव च

ब्राह्मण, आज मी तुझं प्रारब्ध पाहिलं — सात जन्मांपर्यंत तुला मूल होणार नाही, अजिबात नाही.

संततेः सगरो दुःखं अवाप अङ्‌गः पुरा तथा । रे मुञ्चाद्य कुटुम्बाशां संन्यासे सर्वथा सुखम्

पूर्वी सगरालाही संतानासाठी खूप दुःख सहन करावं लागलं. म्हणून आता घराची आशा सोड, संन्यासात सर्व प्रकारे सुख आहे.

ब्राह्मण उवाच - विवेकेन भवेत्किं मे पुत्रं देहि बलादपि । नो चेत् त्यजाम्यहं प्राणान् त्वदग्रे शोकमूर्छितः

ब्राह्मण म्हणाला — मला विवेकाचा काय उपयोग? मला मूल दे, जरी जबरदस्तीने का होईना. नाहीतर मी तुझ्यासमोर शोकाने प्राण सोडीन.

पुत्रादिसुखहीनोऽयं संन्यासः शुष्क एव हि । गृहस्थः सरसो लोके पुत्रपौत्रसमन्वितः

मुलाबाळांचं सुख नसलेला संन्यास खरं तर कोरडाच असतो. संसारात मुलं आणि नातवंडांनी वेढलेला गृहस्थच आनंदी असतो.

इति विप्राग्रहं दृष्ट्वा प्राब्रवीत् स तपोधनः । चित्रकेतुर्गतः कष्टं विधिलेखविमार्जनात्

ब्राह्मणाचा हट्ट पाहून त्या तपस्व्याने सांगितलं — चित्रकेतुला देखील नशिबाच्या रेषा पुसून मोठं दुःख सहन करावं लागलं.

न यास्यसि सुखं पुत्रात् यथा दैवहतोद्यमः । अतो हठेन युक्तोऽसि ह्यर्थिनं किं वदाम्यहम्

नशिबाच्या विरोधात प्रयत्न केला तरी मुलामुळे तुला सुख मिळणार नाही. तू इतका हट्ट धरलास, तर मी काय सांगू?

तस्याग्रहं समालोक्य फलमेकं स दत्तवान् । इदं भक्षय पत्‍न्या त्वं ततः पुत्रो भविष्यति

तिचा नाखूषपणा पाहून त्याने एक फळ दिलं आणि म्हणाला, 'हे फळ तू आणि तुझ्या बायकोनं मिळून खा, मग तुला मुलगा होईल.'

सत्यं शौचं दया दानं एकभक्तं तु भोजनम् । वर्षावधि स्त्रिया कार्यं तेन पुत्रोऽतिनिर्मलः

सत्य बोलणं, स्वच्छता, दयाळूपणा, दान देणं आणि दिवसातून एकदाच जेवणं — हे सगळं बायकोनं एक वर्ष पाळावं; असं केल्यावर मुलगा फारच शुद्ध होईल.

एवमुक्त्वा ययौ योगी विप्रस्तु गृहमागतः । पत्‍न्याः पाणौ फलं दत्त्वा स्वयं यातस्तु कुत्रचित्

असं सांगून योगी निघून गेला आणि ब्राह्मण घरी परतला; त्याने फळ पत्नीच्या हातात दिलं आणि स्वतः कुठेतरी निघून गेला.

तरुणी कुटिला तस्य सख्यग्रे च रुरोद ह । अहो चिन्ता ममोत्पन्ना फलं चाहं न भक्ष्यये

ती तरुण बाई, मनाने वाकडी, आपल्या मैत्रिणीसमोर रडली आणि म्हणाली, 'अगं, मला फार चिंता लागली आहे; मी हे फळ खाणार नाही.'

फलभक्षेण गर्भः स्याद् गर्भेण उदरवृद्धिता । स्वल्पभक्षं ततोऽशक्तिः गृहकार्यं कथं भवेत्

'हे फळ खाल्लं तर मला गर्भ राहील; मग पोट वाढेल; कमी खाल्लं तर शक्ती कमी होईल — मग घरकाम मी कसं करणार?'