श्रीमद्भागवतपुराणम्

सत्त्वं रजस्तम इति भवतः प्रकृतेर्गुणाः । तेषु हि प्राकृताः प्रोता आब्रह्मस्थावरादयः

सत्त्व, रज आणि तम हे तुझ्या प्रकृतीचे गुण आहेत; या गुणांमध्ये ब्रह्मापासून स्थावरापर्यंत सर्व प्राणी गुंफलेले आहेत.

( मिश्र ) तुभ्यं नमस्तेऽस्त्वविषक्तदृष्टये सर्वात्मने सर्वधियां च साक्षिणे । गुणप्रवाहोऽयमविद्यया कृतः प्रवर्तते देवनृतिर्यगात्मसु

ज्यांची दृष्टी आसक्तीपासून मुक्त आहे, सर्वांचा आत्मा आणि सर्वांच्या मनाचा साक्षी आहेस, अशा तुला नमस्कार असो; अज्ञानामुळे निर्माण झालेला हा गुणांचा प्रवाह देव, मानव आणि पशूंमध्ये फिरतो.

अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्‌घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिशः श्रुतिः । द्यौः कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवाः कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम्

हे प्रभो, अग्नी तुझे तोंड आहे, पृथ्वी तुझे पाय आहेत, सूर्य तुझे डोळे आहेत, आकाश तुझे नाभी आहे, रथ तुझे हृदय आहे, दिशा तुझे कान आहेत, स्वर्ग तुझे डोके आहे, इंद्र व देवता तुझे हात आहेत, समुद्र तुझे पोट आहे, वारा तुझे श्वास आहे आणि बळ हे तुझ्या शक्तीने निर्माण झाले आहे.

रोमाणि वृक्षौषधयः शिरोरुहा । मेघाः परस्यास्थिनखानि तेऽद्रयः । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापतिः मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते

झाडे व औषधी तुझ्या अंगावरील केसांसारखी आहेत, डोक्यावरील केस म्हणजे वनस्पती, मेघ तुझ्या हाडांसारखे व नखांसारखे आहेत, पर्वत तुझे दात आहेत, डोळ्यांची पापणी उघडणे-बंद करणे म्हणजे दिवस-रात्र, प्रजापती तुझे मन आहे, पाऊस तुझे जननेंद्रिय आहे आणि वीर्य तुझे सामर्थ्य आहे.

त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता लोकाः सपाला बहुजीवसङ्‌कुलाः । यथा जले सञ्जिहते जलौकसो ऽप्युदुम्बरे वा मशका मनोमये

हे अविनाशी आत्मा, तुझ्यामध्येच हे सर्व लोक, त्यांच्या रक्षणकर्त्यांसह आणि असंख्य जीवांसह वावरतात, जसे पाण्यात जलचर राहतात किंवा उंबराच्या झाडावर माशा गोळा होतात, किंवा मनात विचार उगवतात.

( अनुष्टुप् ) यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं बिभर्षि हि । तैरामृष्टशुचो लोका मुदा गायन्ति ते यशः

तू या जगात ज्या ज्या रूपात क्रीडा करण्यासाठी अवतार घेतोस, त्या त्या रूपांनी लोकांचे कलंक दूर होतात आणि आनंदाने तुझे कीर्तन करतात.

नमः कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे

मूल कारण असलेल्या मत्स्यरूपाला, प्रलयाच्या पाण्यात विहरणाऱ्या तुला नमस्कार. घोड्याच्या डोक्याच्या रूपातील तुला, आणि मधु-कैटभाचा वध करणाऱ्या तुला नमस्कार.

अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नमः सूकरमूर्तये

सीमा नसलेल्या, विशाल आधार असलेल्या, मंदार पर्वत उचलणाऱ्या तुला नमस्कार. पृथ्वीचे उद्धार करणाऱ्या, वराह रूपातील तुला नमस्कार.

नमस्तेऽद्‍भुतसिंहाय साधुलोकभयापह । वामनाय नमस्तुभ्यं क्रान्तत्रिभुवनाय च

अद्भुत सिंहरूप असलेल्या, सज्जनांचे भय दूर करणाऱ्या तुला नमस्कार. वामनरूपातील, तीनही लोकांना व्यापणाऱ्या तुला नमस्कार.

नमो भृगूणां पतये दृप्तक्षत्रवनच्छिदे । नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च

भृगूंचे स्वामी असलेल्या, गर्विष्ठ क्षत्रियांना वनात नष्ट करणाऱ्या तुला नमस्कार. रघुकुळातील श्रेष्ठ, रावणाचा अंत करणाऱ्या तुला नमस्कार.

नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्‌कर्षणाय च । प्रद्युम्नायनिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः

वासुदेव तुला नमस्कार, संकर्षण तुला नमस्कार. प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध तुला नमस्कार, सात्वतांचा स्वामी तुला नमस्कार.

नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्यदानवमोहिने । म्लेच्छप्रायक्षत्रहन्त्रे नमस्ते कल्किरूपिणे

शुद्ध बुद्धरूप असलेल्या, दैत्य-दानवांना मोहात टाकणाऱ्या तुला नमस्कार. म्लेच्छ आणि दुष्ट क्षत्रियांचा नाश करणाऱ्या, कल्किरूपातील तुला नमस्कार.

भगवन् जीवलोकोऽयं मोहितस्तव मायया । अहं ममेत्यसद्‍ग्राहो भ्राम्यते कर्मवर्त्मसु

हे भगवंत, तुझ्या मायेमुळे हा जीवांचा संसार गोंधळून गेला आहे. 'मी' आणि 'माझे' या खोट्या समजुती धरून, तो कर्माच्या मार्गावर भटकतो.

अहं चात्मात्मजागार दारार्थस्वजनादिषु । भ्रमामि स्वप्नकल्पेषु मूढः सत्यधिया विभो

मी, मूढ बुद्धीने, देह, मुले, घर, संपत्ती, आप्तजन यांच्यात गुंतून, त्यांना सत्य समजून स्वप्नासारख्या भ्रमात भटकतो.

अनित्यानात्मदुःखेषु विपर्ययमतिर्ह्यहम् । द्वन्द्वारामस्तमोविष्टो न जाने त्वात्मनः प्रियम्

क्षणभंगुर, परके आणि दुःखदायक गोष्टींमध्ये आसक्त राहून, द्वंद्वात गोंधळलेल्या आणि अज्ञानाच्या अंधारात बुडालेल्या मला, स्वतःला खरे काय प्रिय आहे हे कळत नाही.

यथाबुधो जलं हित्वा प्रतिच्छन्नं तदुद्‍भवैः । अभ्येति मृगतृष्णां वै तद्वत्त्वाहं पराङ्‌मुखः

जसा अज्ञानी माणूस झाडाझुडपांनी झाकलेले पाणी सोडून मृगजळाच्या मागे धावतो, तसाच मीही तुझ्याकडून पाठ फिरवून मृगजळासारख्या माया-मोहाच्या मागे धावतो.

नोत्सहेऽहं कृपणधीः कामकर्महतं मनः । रोद्धुं प्रमाथिभिश्चाक्षैः ह्रियमाणमितस्ततः

माझे मन, इच्छा आणि कर्मांनी त्रस्त होऊन, दुबळ्या बुद्धीने, इंद्रियांच्या आकर्षणाने इकडे तिकडे ओढले जाते, आणि मी ते थांबवू शकत नाही.

( वसंततिलका ) सोऽहं तवाङ्‌घ्र्युपगतोऽस्म्यसतां दुरापं तच्चाप्यहं भवदनुग्रह ईश मन्ये । पुंसो भवेद् यर्हि संसरणापवर्गः त्वय्यब्जनाभ सदुपासनया मतिः स्यात्

मी तुझ्या पायाशी आलो आहे, जे अशुभांना सहज मिळत नाहीत. हेही तुझेच कृपाप्रसाद मानतो. ज्या वेळी मन तुझ्या भक्तीमध्ये स्थिर होते, त्या वेळीच माणसाला जन्ममरणाच्या फेर्‍यातून मुक्तता मिळते, हे कमलनाभा.

( अनुष्टुप् ) नमो विज्ञानमात्राय सर्वप्रत्ययहेतवे । पुरुषेशप्रधानाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये

शुद्ध चेतना असलेल्या, सर्व निश्चितीचे कारण असलेल्या, पुरुष आणि प्रकृतीचे स्वामी, अनंत शक्तीच्या ब्रह्माला नमस्कार.

नमस्ते वासुदेवाय सर्वभूतक्षयाय च । हृषीकेश नमस्तुभ्यं प्रपन्नं पाहि मां प्रभो

वासुदेव तुला नमस्कार, सर्व भूतांचा संहार करणाऱ्या तुला नमस्कार. हृषीकेश, तुला नमस्कार. मी शरण आलो आहे, हे प्रभो, मला रक्षण कर.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे अक्रूरस्तुतिर्नाम चत्वारिंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण, जे परमहंसांसाठीचं आहे, याच्या दहाव्या स्कंधाच्या पहिल्या भागातील 'अक्रूराची स्तुती' नावाचा चाळीसावा अध्याय इथे संपतो.

रामकृष्णयोर्मथुरायां प्रवेशः; रजकवधः वायकमालाकारयोरनुग्रहेणं च श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) स्तुवतस्तस्य भगवान् दर्शयित्वा जले वपुः । भूयः समाहरत् कृष्णो नटो नाट्यमिवात्मनः

श्रीशुक म्हणाले — अक्रूर स्तुती करत असताना, भगवानांनी पाण्यात आपलं रूप दाखवलं आणि मग, जणू नाटक संपवल्यावर नट आपलं रूप मागे घेतो तसं, कृष्णानं ते रूप पुन्हा अदृश्य केलं.

सोऽपि चान्तर्हितं वीक्ष्य जलाद् उन्मज्ज्य सत्वरः । कृत्वा चावश्यकं सर्वं विस्मितो रथमागमत्

ते रूप नाहीसं झालेलं पाहून, तो पटकन पाण्यातून बाहेर आला, सगळी आवश्यक कामं उरकली आणि आश्चर्यचकित होऊन रथाकडे गेला.

तं अपृच्छद् हृषीकेशः किं ते दृष्टमिवाद्‍भुतम् । भूमौ वियति तोये वा तथा त्वां लक्षयामहे

हृषीकेशानं त्याला विचारलं — 'तुला असं काय अद्भुत पाहायला मिळालं — जमिनीवर, आकाशात की पाण्यात — की तू इतका आश्चर्यचकित दिसतोस?'

श्रीअक्रूर उवाच - अद्‍भुतानीह यावन्ति भूमौ वियति वा जले । त्वयि विश्वात्मके तानि किं मेऽदृष्टं विपश्यतः

श्रीअक्रूर म्हणाले — 'इथे जमिनीवर, आकाशात किंवा पाण्यात जितकी अद्भुत गोष्टी आहेत, त्या सगळ्या तुझ्यातच आहेत, विश्वाचा आत्मा. मी पाहिलेलं असं काय आहे जे मला माहित नाही?'

यत्राद्‍भुतानि सर्वाणि भूमौ वियति वा जले । तं त्वानुपश्यतो ब्रह्मन् किं मे दृष्टमिहाद्‍भुतम्

जिथे जिथे सगळी अद्भुतं आहेत — जमिनीवर, आकाशात किंवा पाण्यात — तिथे तुला पाहताना, हे ब्रह्मन्, मला इथे अजून काय अद्भुत दिसू शकतं?

इत्युक्त्वा चोदयामास स्यन्दनं गान्दिनीसुतः । मथुरां अनयद् रामं कृष्णं चैव दिनात्यये

असं म्हणून गांदिनीपुत्रानं रथ पुढे चालवला आणि दिवसाच्या शेवटी राम आणि कृष्ण यांना मथुरेला नेलं.

मार्गे ग्रामजना राजन् तत्र तत्रोपसङ्‌गताः । वसुदेवसुतौ वीक्ष्य प्रीता दृष्टिं न चाददुः

रस्त्यात, राजन, गावकरी जागोजागी गोळा झाले आणि वसुदेवाचे दोन्ही पुत्र पाहून आनंदित झाले; त्यांची नजर त्यांच्यावरून हटत नव्हती.

तावद् व्रजौकसस्तत्र नन्दगोपादयोऽग्रतः । पुरोपवनमासाद्य प्रतीक्षन्तोऽवतस्थिरे

तेवढ्यात, नंद आणि इतर गवळ्यांसह व्रजवासी शहराच्या बागांमध्ये पोहोचले आणि तिथे वाट पाहू लागले.