श्रीमद्भागवतपुराणम्

विलोक्य सुभृशं प्रीतो भक्त्या परमया युतः । हृष्यत्तनूरुहो भाव परिक्लिन्नात्मलोचनः

त्याला पाहून तो अत्यंत आनंदित झाला, परम भक्तीने भरून गेला, त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले, हृदय भावनेने ओथंबले आणि डोळे पाणावले.

गिरा गद्‍गदयास्तौषीत् सत्त्वमालम्ब्य सात्वतः । प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलिपुटः शनैः

कंठ दाटून आलेल्या वाणीने, मन स्थिर ठेवून, तो भक्त डोकं वाकवून, हात जोडून, हळूहळू आणि काळजीपूर्वक त्याचे स्तवन करू लागला.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे अक्रूरप्रतियाने एकोन्चत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील 'अक्रूराचे परतणे' हा एकोणचाळीसावा अध्याय संपला.

अक्रूरकृता भगवत् स्तुति - श्रीअक्रूर उवाच - ( मिश्र ) नतोऽस्म्यहं त्वाखिलहेतुहेतुं नारायणं पूरुषमाद्यमव्ययम् । यन्नाभिजातादरविन्दकोषाद् ब्रह्माऽऽविरासीद् यत एष लोकः

श्रीअक्रूर म्हणाले — मी तुला वंदन करतो, सर्व कारणांचा कारण, नाश न होणारा आदिपुरुष नारायण, ज्याच्या नाभीच्या कमळातून ब्रह्मा उत्पन्न झाला आणि ज्याच्यापासून हा सारा जग जन्माला आला.

भूस्तोयमग्निः पवनं खमादिः महानजादिर्मन इन्द्रियाणि । सर्वेन्द्रियार्था विबुधाश्च सर्वे ये हेतवस्ते जगतोऽङ्‌गभूताः

माती, पाणी, अग्नी, वारा, आकाश, पंचमहाभूत, अव्यक्ताचा मूळ, मन, इंद्रिये, सर्व इंद्रियांचे विषय आणि सर्व देव — हे सर्व या जगाचे घटक आहेत, हे प्रभो.

नैते स्वरूपं विदुरात्मनस्ते ह्यजादयोऽनात्मतया गृहीताः । अजोऽनुबद्धः स गुणैरजाया गुणात् परं वेद न ते स्वरूपम्

हे सर्व, अगदी अव्यक्तापासून सुरू होणारे, तुझ्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखू शकत नाहीत, कारण ते स्वतःचे नसून वेगळेच समजले जातात; अगदी अजन्माही, गुणांनी बांधलेला, फक्त गुणांपलीकडचे जाणतो, तुझे खरे रूप नाही.

( अनुष्टुप् ) त्वां योगिनो यजन्त्यद्धा महापुरुषमीश्वरम् । साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदैवं च साधवः

योगीजन तुला थेट परमपुरुष, सर्वांचा ईश्वर म्हणून पूजतात, जे आत्म्यात, सर्व प्राण्यांत आणि देवांतही व्यापून आहे.

त्रय्या च विद्यया केचित् त्वां वै वैतानिका द्विजाः । यजन्ते विततैर्यज्ञैः नानारूपामराख्यया

काही द्विजजन वेदमार्गाने, त्रैविध्य वेदांनी, विविध प्रकारच्या मोठ्या यज्ञांनी आणि अनेक नावांनी तुला पूजतात.

एके त्वाखिलकर्माणि सन्न्यस्योपशमं गताः । ज्ञानिनो ज्ञानयज्ञेन यजन्ति ज्ञानविग्रहम्

इतर काही सर्व कर्मे सोडून, मन शांत करून, ज्ञानयज्ञाने, ज्ञानस्वरूप तुला पूजतात.

अन्ये च संस्कृतात्मानो विधिनाभिहितेन ते । यजन्ति त्वन्मयास्त्वां वै बहुमूर्त्येकमूर्तिकम्

काहीजण शुद्ध अंत:करणाने, विधिपूर्वक, तुला अनेक रूपांचा एकच म्हणून, तुझी भक्ती करतात.

त्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । बह्वाचार्यविभेदेन भगवन् समुपासते

इतर काही, शंकराने सांगितलेल्या मार्गाने, तुला शिवरूप मानून, अनेक आचार्यांच्या शिकवणीनुसार विविध प्रकारे उपासना करतात.

सर्व एव यजन्ति त्वां सर्वदेवमयेश्वरम् । येऽप्यन्यदेवताभक्ता यद्यप्यन्यधियः प्रभो

सर्वजण, अगदी इतर देवतांची भक्ती करणारेही, प्रभो, तुलाच पूजतात, कारण सर्व देवांचा अधिपती तूच आहेस, जरी त्यांचे मन दुसरीकडे असले तरी.

यथाद्रिप्रभवा नद्यः पर्जन्यापूरिताः प्रभो । विशन्ति सर्वतः सिन्धुं तद्वत्त्वां गतयोऽन्ततः

जसे पर्वतांमधून येणाऱ्या नद्या, पावसाने भरून, सर्व बाजूंनी समुद्रात मिळतात, तसेच सर्व मार्ग शेवटी तुझ्यातच येऊन मिळतात.

सत्त्वं रजस्तम इति भवतः प्रकृतेर्गुणाः । तेषु हि प्राकृताः प्रोता आब्रह्मस्थावरादयः

सत्त्व, रज आणि तम हे तुझ्या प्रकृतीचे गुण आहेत; या गुणांमध्ये ब्रह्मापासून स्थावरापर्यंत सर्व प्राणी गुंफलेले आहेत.

( मिश्र ) तुभ्यं नमस्तेऽस्त्वविषक्तदृष्टये सर्वात्मने सर्वधियां च साक्षिणे । गुणप्रवाहोऽयमविद्यया कृतः प्रवर्तते देवनृतिर्यगात्मसु

ज्यांची दृष्टी आसक्तीपासून मुक्त आहे, सर्वांचा आत्मा आणि सर्वांच्या मनाचा साक्षी आहेस, अशा तुला नमस्कार असो; अज्ञानामुळे निर्माण झालेला हा गुणांचा प्रवाह देव, मानव आणि पशूंमध्ये फिरतो.

अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्‌घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिशः श्रुतिः । द्यौः कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवाः कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम्

हे प्रभो, अग्नी तुझे तोंड आहे, पृथ्वी तुझे पाय आहेत, सूर्य तुझे डोळे आहेत, आकाश तुझे नाभी आहे, रथ तुझे हृदय आहे, दिशा तुझे कान आहेत, स्वर्ग तुझे डोके आहे, इंद्र व देवता तुझे हात आहेत, समुद्र तुझे पोट आहे, वारा तुझे श्वास आहे आणि बळ हे तुझ्या शक्तीने निर्माण झाले आहे.

रोमाणि वृक्षौषधयः शिरोरुहा । मेघाः परस्यास्थिनखानि तेऽद्रयः । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापतिः मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते

झाडे व औषधी तुझ्या अंगावरील केसांसारखी आहेत, डोक्यावरील केस म्हणजे वनस्पती, मेघ तुझ्या हाडांसारखे व नखांसारखे आहेत, पर्वत तुझे दात आहेत, डोळ्यांची पापणी उघडणे-बंद करणे म्हणजे दिवस-रात्र, प्रजापती तुझे मन आहे, पाऊस तुझे जननेंद्रिय आहे आणि वीर्य तुझे सामर्थ्य आहे.

त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता लोकाः सपाला बहुजीवसङ्‌कुलाः । यथा जले सञ्जिहते जलौकसो ऽप्युदुम्बरे वा मशका मनोमये

हे अविनाशी आत्मा, तुझ्यामध्येच हे सर्व लोक, त्यांच्या रक्षणकर्त्यांसह आणि असंख्य जीवांसह वावरतात, जसे पाण्यात जलचर राहतात किंवा उंबराच्या झाडावर माशा गोळा होतात, किंवा मनात विचार उगवतात.

( अनुष्टुप् ) यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं बिभर्षि हि । तैरामृष्टशुचो लोका मुदा गायन्ति ते यशः

तू या जगात ज्या ज्या रूपात क्रीडा करण्यासाठी अवतार घेतोस, त्या त्या रूपांनी लोकांचे कलंक दूर होतात आणि आनंदाने तुझे कीर्तन करतात.

नमः कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे

मूल कारण असलेल्या मत्स्यरूपाला, प्रलयाच्या पाण्यात विहरणाऱ्या तुला नमस्कार. घोड्याच्या डोक्याच्या रूपातील तुला, आणि मधु-कैटभाचा वध करणाऱ्या तुला नमस्कार.

अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नमः सूकरमूर्तये

सीमा नसलेल्या, विशाल आधार असलेल्या, मंदार पर्वत उचलणाऱ्या तुला नमस्कार. पृथ्वीचे उद्धार करणाऱ्या, वराह रूपातील तुला नमस्कार.

नमस्तेऽद्‍भुतसिंहाय साधुलोकभयापह । वामनाय नमस्तुभ्यं क्रान्तत्रिभुवनाय च

अद्भुत सिंहरूप असलेल्या, सज्जनांचे भय दूर करणाऱ्या तुला नमस्कार. वामनरूपातील, तीनही लोकांना व्यापणाऱ्या तुला नमस्कार.

नमो भृगूणां पतये दृप्तक्षत्रवनच्छिदे । नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च

भृगूंचे स्वामी असलेल्या, गर्विष्ठ क्षत्रियांना वनात नष्ट करणाऱ्या तुला नमस्कार. रघुकुळातील श्रेष्ठ, रावणाचा अंत करणाऱ्या तुला नमस्कार.

नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्‌कर्षणाय च । प्रद्युम्नायनिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः

वासुदेव तुला नमस्कार, संकर्षण तुला नमस्कार. प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध तुला नमस्कार, सात्वतांचा स्वामी तुला नमस्कार.

नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्यदानवमोहिने । म्लेच्छप्रायक्षत्रहन्त्रे नमस्ते कल्किरूपिणे

शुद्ध बुद्धरूप असलेल्या, दैत्य-दानवांना मोहात टाकणाऱ्या तुला नमस्कार. म्लेच्छ आणि दुष्ट क्षत्रियांचा नाश करणाऱ्या, कल्किरूपातील तुला नमस्कार.

भगवन् जीवलोकोऽयं मोहितस्तव मायया । अहं ममेत्यसद्‍ग्राहो भ्राम्यते कर्मवर्त्मसु

हे भगवंत, तुझ्या मायेमुळे हा जीवांचा संसार गोंधळून गेला आहे. 'मी' आणि 'माझे' या खोट्या समजुती धरून, तो कर्माच्या मार्गावर भटकतो.

अहं चात्मात्मजागार दारार्थस्वजनादिषु । भ्रमामि स्वप्नकल्पेषु मूढः सत्यधिया विभो

मी, मूढ बुद्धीने, देह, मुले, घर, संपत्ती, आप्तजन यांच्यात गुंतून, त्यांना सत्य समजून स्वप्नासारख्या भ्रमात भटकतो.

अनित्यानात्मदुःखेषु विपर्ययमतिर्ह्यहम् । द्वन्द्वारामस्तमोविष्टो न जाने त्वात्मनः प्रियम्

क्षणभंगुर, परके आणि दुःखदायक गोष्टींमध्ये आसक्त राहून, द्वंद्वात गोंधळलेल्या आणि अज्ञानाच्या अंधारात बुडालेल्या मला, स्वतःला खरे काय प्रिय आहे हे कळत नाही.

यथाबुधो जलं हित्वा प्रतिच्छन्नं तदुद्‍भवैः । अभ्येति मृगतृष्णां वै तद्वत्त्वाहं पराङ्‌मुखः

जसा अज्ञानी माणूस झाडाझुडपांनी झाकलेले पाणी सोडून मृगजळाच्या मागे धावतो, तसाच मीही तुझ्याकडून पाठ फिरवून मृगजळासारख्या माया-मोहाच्या मागे धावतो.