श्रीमद्भागवतपुराणम्

अद्य ध्रुवं तत्र दृशो भविष्यते दाशार्हभोजान्धक वृष्णिसात्वताम् । महोत्सवः श्रीरमणं गुणास्पदं द्रक्ष्यन्ति ये चाध्वनि देवकीसुतम्

आज नक्कीच दशार्ह, भोज, अंधक, वृष्णि आणि सात्वत यांच्यासाठी मोठा उत्सव असेल; ज्यांना वाटेत देवकीचा सुंदर, गुणांचा धनी पुत्र दिसेल.

मैतद्विधस्याकरुणस्य नाम भूद् अक्रूर इत्येतदतीव दारुणः । योऽसावनाश्वास्य सुदुःखितं जनं प्रियात्प्रियं नेष्यति पारमध्वनः

अशा निर्दयी माणसाला 'अक्रूर' हे नाव मिळावं! किती क्रूरपणा, की आमच्या दुःखात थोडाही आधार न देता, तो आमच्या सर्वात प्रिय मित्राला दूर घेऊन चाललाय.

अनार्द्रधीरेष समास्थितो रथं तमन्वमी च त्वरयन्ति दुर्मदाः । गोपा अनोभिः स्थविरैरुपेक्षितं दैवं च नोऽद्य प्रतिकूलमीहते

हा माणूस कठोर मनाने रथावर बसला आहे, आणि गर्विष्ठ लोक त्याला घाई करायला लावतात. गवळण आपापल्या गाड्यांसह मागे येतात, पण आज आमच्यावर नशीबच वाईट वागलं.

निवारयामः समुपेत्य माधवं किं नोऽकरिष्यन् कुलवृद्धबान्धवाः । मुकुन्दसङ्‌गान्निमिषार्धदुस्त्यजाद् दैवेन विध्वंसितदीनचेतसाम्

चला, आपण जाऊन माधवाला थांबवू! आपले वडीलधारे आणि नातेवाईक आपल्यासाठी काय करणार? कारण मुकुंदाच्या संगाविना, डोळ्यांची पापणीही मिटवणं सहन होत नाही, आणि आता नशिबाने आपली मनं तुटली आहेत.

( वसंततिलका ) यस्यानुरागललितस्मितवल्गुमन्त्र लीलावलोकपरिरम्भणरासगोष्ठाम् । नीताः स्म नः क्षणमिव क्षणदा विना तं गोप्यः कथं न्वतितरेम तमो दुरन्तम्

ज्याच्या प्रेमळ हास्याने, मोहक बोलांनी, खेळकर कटाक्षांनी, मिठीने आणि रासलीलेच्या आनंदाने आमची मनं वेधली गेली, अशा कृष्णाशिवाय एक क्षणही हा विरहाचा काळ आम्ही कसा सहन करू?

योऽह्नः क्षये व्रजमनन्तसखः परीतो गोपैर्विशन् खुररजश्छुरितालकस्रक् । वेणुं क्वणन् स्मितकटाक्षनिरीक्षणेन चित्तं क्षिणोत्यमुमृते नु कथं भवेम

दिवस संपता अनंताचा मित्र व्रजमध्ये परततो, गवळ्यांनी वेढलेला, त्यांच्या पावलांच्या धुळीने केस माखलेले, वेणू वाजवत, हास्यपूर्ण कटाक्ष टाकत; त्याच्याविना आपण कसे जगू?

श्रीशुक उवाच - ( मिश्र ) एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं व्रजस्त्रियः कृष्णविषक्तमानसाः । विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सुस्वरं गोविन्द दामोदर माधवेति

शुकदेव म्हणाले — अशा प्रकारे विरहाने व्याकुळ झालेल्या, कृष्णाच्या आठवणीत मग्न झालेल्या व्रजच्या स्त्रियांनी आपली लाज बाजूला ठेवली आणि मोठ्याने रडू लागल्या, 'गोविंदा! दामोदर! माधव!' असे हाक मारत.

( अनुष्टुप् ) स्त्रीणामेवं रुदन्तीनां उदिते सवितर्यथ । अक्रूरश्चोदयामास कृतमैत्रादिको रथम्

स्त्रिया अशा रडत असताना आणि सूर्य उगवत असताना, अक्रूराने आपली मैत्रीची कर्तव्ये पूर्ण करून रथ पुढे नेला.

गोपास्तमन्वसज्जन्त नन्दाद्याः शकटैस्ततः । आदायोपायनं भूरि कुम्भान् गोरससम्भृतान्

नंदादी गवळ्यांनी आपापल्या गाड्यांसह त्याचा पाठलाग केला, आणि गायींच्या दूध, दही, लोण्याने भरलेली भरपूर भांडी भेट म्हणून नेली.

गोप्यश्च दयितं कृष्णं अनुव्रज्यानुरञ्जिताः । प्रत्यादेशं भगवतः काङ्‌क्षन्त्यश्चावतस्थिरे

गोपिका आपल्या प्रिय कृष्णाच्या प्रेमात गुंतून त्याच्या मागे गेल्या. त्या भगवंताकडून एखादा इशारा मिळावा अशी आशा करत त्या तिथेच थांबून राहिल्या.

तास्तथा तप्यतीर्वीक्ष्य स्वप्रस्थाणे यदूत्तमः । सान्त्वयामस सप्रेमैः आयास्य इति दौत्यकैः

त्या गोपिका इतक्या व्याकुळ झालेल्या पाहून, यदुकुळातील श्रेष्ठ श्रीकृष्णाने त्यांना प्रेमळ शब्दांनी धीर दिला आणि दूतामार्फत 'मी परत येईन' असे सांगितले.

यावदालक्ष्यते केतुः यावद्रेणू रथस्य च । अनुप्रस्थापितात्मानो लेख्यानीवोपलक्षिताः

जोपर्यंत रथाचा ध्वज दिसत होता आणि रथाच्या धुळीचा लोट दिसत होता, तोपर्यंत त्या गोपिका कृष्णाच्या मागेच चालत राहिल्या, जणू काही चित्रात रंगवलेल्या प्रतिमेसारख्या त्यांच्या मनात तोच भरून राहिला.

ता निराशा निववृतुः गोविन्दविनिवर्तने । विशोका अहनी निन्युः गायन्त्यः प्रियचेष्टितम्

जेव्हा गोविंद परत येईल अशी आशा संपली, तेव्हा त्या गोपिका परतल्या. त्या दुःखमुक्त झाल्या आणि आपल्या प्रिय कृष्णाच्या लीला गात दिवस घालवू लागल्या.

भगवानपि सम्प्राप्तो रामाक्रूरयुतो नृप । रथेन वायुवेगेन कालिन्दीं अघनाशिनीम्

राजा, श्रीकृष्ण राम आणि अक्रूर यांच्या सोबत वाऱ्यासारख्या वेगाने रथावरून पवित्र यमुना नदीवर पोहोचले.

तत्रोपस्पृश्य पानीयं पीत्वा मृष्टं मणिप्रभम् । वृक्षषण्डमुपव्रज्य सरामो रथमाविशत् अक्रूरस्तावुपामन्त्र्य निवेश्य च रथोपरि । कालिन्द्या ह्रदमागत्य स्नानं विधिवदाचरत्

तेथे श्रीकृष्णाने तोंड धुऊन, स्वच्छ आणि चमकदार पाणी प्यायले. मग रामासोबत झाडांच्या सावलीत जाऊन पुन्हा रथात बसले. अक्रूराने त्यांना नमस्कार करून, रथावर बसून, यमुनेच्या तळी गेला आणि विधिपूर्वक स्नान केले.

निमज्ज्य तस्मिन् सलिले जपन् ब्रह्म सनातनम् । तावेव ददृशेऽक्रूरो रामकृष्णौ समन्वितौ

अक्रूर त्या पाण्यात बुडून, सनातन ब्रह्माचा जप करत होता. त्याच वेळी त्याला राम आणि कृष्ण एकत्र दिसले.

तौ रथस्थौ कथमिह सुतौ आनकदुन्दुभेः । तर्हि स्वित् स्यन्दने न स्त इत्युन्मज्ज्य व्यचष्ट सः

'देवकीचे हे दोन्ही पुत्र पाण्यात कसे दिसतात, जेव्हा ते रथावर असायला पाहिजे?' असे अक्रूराच्या मनात आले. मग तो वर आला आणि त्यांना शोधू लागला.

तत्रापि च यथापूर्वं आसीनौ पुनरेव सः । न्यमज्जद् दर्शनं यन्मे मृषा किं सलिले तयोः

पुन्हा वर आल्यावर, त्याने त्यांना पूर्वीसारखेच बसलेले पाहिले. मग तो पुन्हा पाण्यात बुडाला आणि विचार करू लागला, 'माझे ते पाण्यातले दर्शन खोटे होते का?'

भूयस्तत्रापि सोऽद्राक्षीत् स्तूयमानमहीश्वरम् । सिद्धचारणगन्धर्वैः असुरैर्नतकन्धरैः

पुन्हा एकदा त्याला तेथे महान प्रभू दिसले, ज्यांचे सिद्ध, चारण, गंधर्व आणि नम्र असुर वाद्यांसह स्तुती करत होते.

सहस्रशिरसं देवं सहस्रफणमौलिनम् । नीलाम्बरं विसश्वेतं शृङ्‌गैः श्वेतमिव स्थितम्

त्याने हजार डोक्यांचा, हजार फणांच्या मुकुटांनी सुशोभित, निळ्या वस्त्रातील, बर्फासारखा शुभ्र तेजस्वी असा देव पाहिला.

तस्योत्सङ्‌गे घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम्

त्याच्या मांडीवर गडद मेघासारखा काळा, पिवळ्या रेशमी वस्त्रातील, चार भुजांचा, शांत, कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या लाल डोळ्यांचा पुरुष विसावलेला होता.

चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् । सुभ्रून्नसं चरुकर्णं सुकपोलारुणाधरम्

त्याचा चेहरा सुंदर आणि प्रसन्न होता, त्याच्या हास्यात आणि नजरेत मोहकता होती. त्याची भुवई, नाक, कान, गाल आणि ओठ सर्वच आकर्षक आणि लालसर होते.

प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्‌गांसोरःस्थलश्रियम् । कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम्

त्याचे हात लांब आणि भरदार, छाती रुंद आणि तेजस्वी, गळा शंखासारखा, नाभी खोल, पोटावर कोमल पानांसारख्या रेषा होत्या.

बृहत्कतिततश्रोणि करभोरुद्वयान्वितम् । चारुजानुयुगं चारु जङ्‌घायुगलसंयुतम्

त्याचे कंबर आणि नितंब मोठे, हात आणि गुडघे सुडौल, पाय सुंदर आणि आकर्षक होते.

तुङ्‌गगुल्फारुणनख व्रातदीधितिभिर्वृतम् । नवाङ्‌गुल्यङ्‌गुष्ठदलैः विलसत् पादपङ्‌कजम्

त्याचे घोटे उंच, नखे लालसर आणि तेजस्वी, पायावर नऊ बोटे आणि अंगठ्यासारखे तलवे होते, जे कमळासारखे चमकत होते.

सुमहार्हमणिव्रात किरीटकटकाङ्‌गदैः । कटिसूत्रब्रह्मसूत्र हारनूपुरकुण्डलैः

त्याने अमूल्य रत्नांनी जडलेला मुकुट, कडे, बाजूबंद, यज्ञोपवीत, कंबरपट्टा, हार, पैंजण आणि कुंडले घातली होती.

भ्राजमानं पद्मकरं शङ्‌खचक्रगदाधरम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कौस्तुभं वनमालिनम्

त्याच्या कमळासारख्या हातात शंख, चक्र आणि गदा होती. छातीवर श्रीवत्सचिन्ह, तेजस्वी कौस्तुभ मणी आणि वनमाळा शोभत होती.

सुनन्दनन्दप्रमुखैः पर्षदैः सनकादिभिः । सुरेशैर्ब्रह्मरुद्राद्यैः नवभिश्च द्विजोत्तमैः

सुनंद, नंद आणि त्यांच्या सोबतचे सेवक, सनकादी ऋषी, ब्रह्मा, रुद्र यांसारखे देवांचे अधिपती आणि नव श्रेष्ठ ब्राह्मण यांनी त्याला वेढले होते.

प्रह्रादनारदवसु प्रमुखैर्भागवतोत्तमैः । स्तूयमानं पृथग्भावैः वचोभिरमलात्मभिः

प्रह्लाद, नारद, वसु आणि इतर श्रेष्ठ भक्त, ज्यांची अंत:करणे निर्मळ होती, त्यांनी प्रत्येकाने आपल्या भावनेनुसार त्याचे स्तवन केले.