श्रीमद्भागवतपुराणम्

अन्याश्च तदनुध्यान निवृत्ताशेषवृत्तयः । नाभ्यजानन् इमं लोकं आत्मलोकं गता इव

इतर काही गवळणी कृष्णाच्या आठवणीत इतक्या गुंतल्या की त्यांनी सगळ्या दैनंदिन कामांना विसरून जावं, असं वाटलं जणू त्या या जगात नसून आपल्या आतल्या विश्वातच आहेत.

स्मरन्त्यश्चापराः शौरेः अनुरागस्मितेरिताः । हृदिस्पृशश्चित्रपदा गिरः संमुमुहुः स्त्रियः

इतर स्त्रिया शौरिकृष्णाच्या प्रेमळ हास्याची आणि गोड बोलांची आठवण काढत होत्या. त्याच्या मनाला भिडणाऱ्या सुंदर शब्दांनी त्या स्त्रिया गोंधळून गेल्या.

गतिं सुललितां चेष्टां स्निग्धहासावलोकनम् । शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च

त्यांना त्याची मोहक चाल, हळुवार हालचाली, प्रेमळ हास्य आणि कटाक्ष, दुःख दूर करणारे विनोद आणि त्याची खेळकर कृत्ये आठवत होती.

चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य भीता विरहकातराः । समेताः सङ्‌घशः प्रोचुः अश्रुमुख्योऽच्युताशयाः

मुकुंदाची आठवण काढत, विरहाने घाबरलेल्या आणि व्याकुळ झालेल्या त्या स्त्रिया एकत्र जमल्या, त्यांचे डोळे अश्रूंनी भरले होते आणि त्या अच्युताच्या आठवणीने बोलू लागल्या.

श्रीगोप्य ऊचुः - ( मिश्र ) अहो विधातस्तव न क्वचिद् दया संयोज्य मैत्र्या प्रणयेन देहिनः । तांश्चाकृतार्थान् वियुनङ्‌क्ष्यपार्थकं विक्रीडितं तेऽर्भकचेष्टितं यथा

गोपिका म्हणाल्या — अरे विधाता, तुझ्यात जराही दया नाही! जीवांना प्रेमाने आणि मैत्रीने एकत्र आणतोस, पण त्यांच्या इच्छा पूर्ण होण्याआधीच त्यांना वेगळे करतोस, जणू मुलांच्या खेळण्यातली वस्तू अचानक काढून घेतोस.

यस्त्वं प्रदर्श्यासितकुन्तलावृतं मुकुन्दवक्त्रं सुकपोलमुन्नसम् । शोकापनोदस्मितलेशसुन्दरं करोषि पारोक्ष्यमसाधु ते कृतम्

तू आम्हाला मुकुंदाचं काळ्या केसांनी वेढलेलं, सुंदर गालांचं, उंच नाकाचं आणि हलक्या हास्याने दुःख दूर करणारं चेहरा दाखवला, आणि आता त्याला आमच्यापासून दूर केलंस; हे योग्य नाही.

क्रूरस्त्वमक्रूरसमाख्यया स्म नः चक्षुर्हि दत्तं हरसे बताज्ञवत् । येनैकदेशेऽखिलसर्गसौष्ठवं त्वदीयमद्राक्ष्म वयं मधुद्विषः

तू खरंच निर्दयी आहेस, अक्रूर नावाला शोभेसा! डोळे दिलेस, पण आता आमच्याकडून ते हिसकावून घेतोस, कारण तुझ्यामुळेच आम्ही मधुद्विषाचा, सृष्टीच्या सौंदर्याचं मूर्तिमंत रूप, एकाच ठिकाणी पाहिलं.

न नन्दसूनुः क्षणभङ्‌गसौहृदः समीक्षते नः स्वकृतातुरा बत । विहाय गेहान् स्वजनान् तान् पतीन् तद्दास्यमद्धोपगता नवप्रियः

नंदाचा मुलगा, ज्याचं प्रेम क्षणभंगुर आहे, आता आमच्याकडे पाहतही नाही, जरी आम्ही आपल्या कर्माने त्रस्त झालो तरी. घर, आप्त, पती सोडून त्याची सेवा करायला आलो, पण आता त्याला नवीन प्रिये मिळाल्या आहेत.

सुखं प्रभाता रजनीयमाशिषः सत्या बभूवुः पुरयोषितां ध्रुवम् । याः संप्रविष्टस्य मुखं व्रजस्पतेः पास्यन्त्यपाङ्‌गोत् कलितस्मितासवम्

त्या नगरीच्या स्त्रियांसाठी रात्र आनंदात गेली आणि त्यांची सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या असतील, कारण व्रजपती कृष्णाच्या आगमनाने त्या त्याच्या कटाक्षातील हास्यरसाचा आस्वाद घेतील.

तासां मुकुन्दो मधुमञ्जुभाषितैरः गृहीतचित्तः परवान् मनस्व्यपि । कथं पुनर्नः प्रतियास्यतेऽबला ग्राम्याः सलज्जस्मितविभ्रमैर्भ्रमन्

मुकुंद त्यांच्या मधुर, मधासारख्या बोलांनी मोहून गेला आहे, आता तो त्यांच्या अधीन झाला आहे, जरी त्याचं मन ठाम असलं तरी. तो आमच्यासारख्या लाजऱ्या, गोंधळलेल्या गावातील स्त्रियांकडे पुन्हा कसा येईल?

अद्य ध्रुवं तत्र दृशो भविष्यते दाशार्हभोजान्धक वृष्णिसात्वताम् । महोत्सवः श्रीरमणं गुणास्पदं द्रक्ष्यन्ति ये चाध्वनि देवकीसुतम्

आज नक्कीच दशार्ह, भोज, अंधक, वृष्णि आणि सात्वत यांच्यासाठी मोठा उत्सव असेल; ज्यांना वाटेत देवकीचा सुंदर, गुणांचा धनी पुत्र दिसेल.

मैतद्विधस्याकरुणस्य नाम भूद् अक्रूर इत्येतदतीव दारुणः । योऽसावनाश्वास्य सुदुःखितं जनं प्रियात्प्रियं नेष्यति पारमध्वनः

अशा निर्दयी माणसाला 'अक्रूर' हे नाव मिळावं! किती क्रूरपणा, की आमच्या दुःखात थोडाही आधार न देता, तो आमच्या सर्वात प्रिय मित्राला दूर घेऊन चाललाय.

अनार्द्रधीरेष समास्थितो रथं तमन्वमी च त्वरयन्ति दुर्मदाः । गोपा अनोभिः स्थविरैरुपेक्षितं दैवं च नोऽद्य प्रतिकूलमीहते

हा माणूस कठोर मनाने रथावर बसला आहे, आणि गर्विष्ठ लोक त्याला घाई करायला लावतात. गवळण आपापल्या गाड्यांसह मागे येतात, पण आज आमच्यावर नशीबच वाईट वागलं.

निवारयामः समुपेत्य माधवं किं नोऽकरिष्यन् कुलवृद्धबान्धवाः । मुकुन्दसङ्‌गान्निमिषार्धदुस्त्यजाद् दैवेन विध्वंसितदीनचेतसाम्

चला, आपण जाऊन माधवाला थांबवू! आपले वडीलधारे आणि नातेवाईक आपल्यासाठी काय करणार? कारण मुकुंदाच्या संगाविना, डोळ्यांची पापणीही मिटवणं सहन होत नाही, आणि आता नशिबाने आपली मनं तुटली आहेत.

( वसंततिलका ) यस्यानुरागललितस्मितवल्गुमन्त्र लीलावलोकपरिरम्भणरासगोष्ठाम् । नीताः स्म नः क्षणमिव क्षणदा विना तं गोप्यः कथं न्वतितरेम तमो दुरन्तम्

ज्याच्या प्रेमळ हास्याने, मोहक बोलांनी, खेळकर कटाक्षांनी, मिठीने आणि रासलीलेच्या आनंदाने आमची मनं वेधली गेली, अशा कृष्णाशिवाय एक क्षणही हा विरहाचा काळ आम्ही कसा सहन करू?

योऽह्नः क्षये व्रजमनन्तसखः परीतो गोपैर्विशन् खुररजश्छुरितालकस्रक् । वेणुं क्वणन् स्मितकटाक्षनिरीक्षणेन चित्तं क्षिणोत्यमुमृते नु कथं भवेम

दिवस संपता अनंताचा मित्र व्रजमध्ये परततो, गवळ्यांनी वेढलेला, त्यांच्या पावलांच्या धुळीने केस माखलेले, वेणू वाजवत, हास्यपूर्ण कटाक्ष टाकत; त्याच्याविना आपण कसे जगू?

श्रीशुक उवाच - ( मिश्र ) एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं व्रजस्त्रियः कृष्णविषक्तमानसाः । विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सुस्वरं गोविन्द दामोदर माधवेति

शुकदेव म्हणाले — अशा प्रकारे विरहाने व्याकुळ झालेल्या, कृष्णाच्या आठवणीत मग्न झालेल्या व्रजच्या स्त्रियांनी आपली लाज बाजूला ठेवली आणि मोठ्याने रडू लागल्या, 'गोविंदा! दामोदर! माधव!' असे हाक मारत.

( अनुष्टुप् ) स्त्रीणामेवं रुदन्तीनां उदिते सवितर्यथ । अक्रूरश्चोदयामास कृतमैत्रादिको रथम्

स्त्रिया अशा रडत असताना आणि सूर्य उगवत असताना, अक्रूराने आपली मैत्रीची कर्तव्ये पूर्ण करून रथ पुढे नेला.

गोपास्तमन्वसज्जन्त नन्दाद्याः शकटैस्ततः । आदायोपायनं भूरि कुम्भान् गोरससम्भृतान्

नंदादी गवळ्यांनी आपापल्या गाड्यांसह त्याचा पाठलाग केला, आणि गायींच्या दूध, दही, लोण्याने भरलेली भरपूर भांडी भेट म्हणून नेली.

गोप्यश्च दयितं कृष्णं अनुव्रज्यानुरञ्जिताः । प्रत्यादेशं भगवतः काङ्‌क्षन्त्यश्चावतस्थिरे

गोपिका आपल्या प्रिय कृष्णाच्या प्रेमात गुंतून त्याच्या मागे गेल्या. त्या भगवंताकडून एखादा इशारा मिळावा अशी आशा करत त्या तिथेच थांबून राहिल्या.

तास्तथा तप्यतीर्वीक्ष्य स्वप्रस्थाणे यदूत्तमः । सान्त्वयामस सप्रेमैः आयास्य इति दौत्यकैः

त्या गोपिका इतक्या व्याकुळ झालेल्या पाहून, यदुकुळातील श्रेष्ठ श्रीकृष्णाने त्यांना प्रेमळ शब्दांनी धीर दिला आणि दूतामार्फत 'मी परत येईन' असे सांगितले.

यावदालक्ष्यते केतुः यावद्रेणू रथस्य च । अनुप्रस्थापितात्मानो लेख्यानीवोपलक्षिताः

जोपर्यंत रथाचा ध्वज दिसत होता आणि रथाच्या धुळीचा लोट दिसत होता, तोपर्यंत त्या गोपिका कृष्णाच्या मागेच चालत राहिल्या, जणू काही चित्रात रंगवलेल्या प्रतिमेसारख्या त्यांच्या मनात तोच भरून राहिला.

ता निराशा निववृतुः गोविन्दविनिवर्तने । विशोका अहनी निन्युः गायन्त्यः प्रियचेष्टितम्

जेव्हा गोविंद परत येईल अशी आशा संपली, तेव्हा त्या गोपिका परतल्या. त्या दुःखमुक्त झाल्या आणि आपल्या प्रिय कृष्णाच्या लीला गात दिवस घालवू लागल्या.

भगवानपि सम्प्राप्तो रामाक्रूरयुतो नृप । रथेन वायुवेगेन कालिन्दीं अघनाशिनीम्

राजा, श्रीकृष्ण राम आणि अक्रूर यांच्या सोबत वाऱ्यासारख्या वेगाने रथावरून पवित्र यमुना नदीवर पोहोचले.

तत्रोपस्पृश्य पानीयं पीत्वा मृष्टं मणिप्रभम् । वृक्षषण्डमुपव्रज्य सरामो रथमाविशत् अक्रूरस्तावुपामन्त्र्य निवेश्य च रथोपरि । कालिन्द्या ह्रदमागत्य स्नानं विधिवदाचरत्

तेथे श्रीकृष्णाने तोंड धुऊन, स्वच्छ आणि चमकदार पाणी प्यायले. मग रामासोबत झाडांच्या सावलीत जाऊन पुन्हा रथात बसले. अक्रूराने त्यांना नमस्कार करून, रथावर बसून, यमुनेच्या तळी गेला आणि विधिपूर्वक स्नान केले.

निमज्ज्य तस्मिन् सलिले जपन् ब्रह्म सनातनम् । तावेव ददृशेऽक्रूरो रामकृष्णौ समन्वितौ

अक्रूर त्या पाण्यात बुडून, सनातन ब्रह्माचा जप करत होता. त्याच वेळी त्याला राम आणि कृष्ण एकत्र दिसले.

तौ रथस्थौ कथमिह सुतौ आनकदुन्दुभेः । तर्हि स्वित् स्यन्दने न स्त इत्युन्मज्ज्य व्यचष्ट सः

'देवकीचे हे दोन्ही पुत्र पाण्यात कसे दिसतात, जेव्हा ते रथावर असायला पाहिजे?' असे अक्रूराच्या मनात आले. मग तो वर आला आणि त्यांना शोधू लागला.

तत्रापि च यथापूर्वं आसीनौ पुनरेव सः । न्यमज्जद् दर्शनं यन्मे मृषा किं सलिले तयोः

पुन्हा वर आल्यावर, त्याने त्यांना पूर्वीसारखेच बसलेले पाहिले. मग तो पुन्हा पाण्यात बुडाला आणि विचार करू लागला, 'माझे ते पाण्यातले दर्शन खोटे होते का?'

भूयस्तत्रापि सोऽद्राक्षीत् स्तूयमानमहीश्वरम् । सिद्धचारणगन्धर्वैः असुरैर्नतकन्धरैः

पुन्हा एकदा त्याला तेथे महान प्रभू दिसले, ज्यांचे सिद्ध, चारण, गंधर्व आणि नम्र असुर वाद्यांसह स्तुती करत होते.