श्रीमद्भागवतपुराणम्

किं नु नः कुशलं पृच्छे एधमाने कुलामये । कंसे मातुलनाम्न्यङ्‌ग स्वानां नस्तत्प्रजासु च

"आपल्या घराण्यावर संकट आलेलं असताना आणि काम्स, आपला मामा, आपल्यावर व आपल्या लोकांवर राज्य करत असताना, मी तुझ्या कुशलतेची चौकशी कशी करू?"

अहो अस्मदभूद् भूरि पित्रोर्वृजिनमार्ययोः । यद्धेतोः पुत्रमरणं यद्धेतोर्बन्धनं तयोः

"हाय! आपल्या मुळे आपल्या वडिलांना आणि आईला किती दुःख सहन करावं लागलं — आपल्यामुळे त्यांचे पुत्र मारले गेले आणि आपल्यामुळेच त्यांना कैदेत टाकलं गेलं."

दिष्ट्याद्य दर्शनं स्वानां मह्यं वः सौम्य काङ्‌क्षितम् । सञ्जातं वर्ण्यतां तात तवागमनकारणम्

"आज माझ्या प्रिय लोकांचं दर्शन मला मिळालं, हे माझं भाग्य आहे, सौम्य अक्रूरा. आता, तुझ्या येण्याचं कारण मला सांग."

श्रीशुक उवाच - पृष्टो भगवता सर्वं वर्णयामास माधवः । वैरानुबन्धं यदुषु वसुदेववधोद्यमम्

श्रीशुक म्हणाले — श्रीभगवानाने विचारल्यावर माधवाने सर्व काही सांगितलं — यादवांतील वैर, आणि काम्साने वसुदेवाचा वध करण्याचा कट.

यत्सन्देशो यदर्थं वा दूतः सम्प्रेषितः स्वयम् । यदुक्तं नारदेनास्य स्वजन्मानकदुन्दुभेः

तो स्वतः दूत म्हणून का पाठवला गेला, काय संदेश आहे, आणि नारदाने काम्साला अनकदुंदुभीच्या पुत्राच्या जन्माबद्दल काय सांगितलं, हे सर्व त्याने स्पष्ट केलं.

श्रुत्वाक्रूरवचः कृष्णो बलश्च परवीरहा । प्रहस्य नन्दं पितरं राज्ञा दिष्टं विजज्ञतुः

अक्रूराचं बोलणं ऐकून, शत्रूंचा संहार करणारे कृष्ण आणि बलराम हसले आणि नंद, आपल्या वडिलांना, राजाचा आदेश सांगितला.

गोपान् समादिशत् सोऽपि गृह्यतां सर्वगोरसः । उपायनानि गृह्णीध्वं युज्यन्तां शकटानि च

त्यांनी गवळ्यांना सांगितलं, "सर्व दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ गोळा करा. देणग्या तयार ठेवा आणि गाड्या जुळवा."

यास्यामः श्वो मधुपुरीं दास्यामो नृपते रसान् । द्रक्ष्यामः सुमहत्पर्व यान्ति जानपदाः किल । एवमाघोषयत्क्षत्रा नन्दगोपः स्वगोकुले

"उद्या आपण सर्वजण मधुपुरीला जाऊ, राजाला आपली उत्पादने देऊ आणि मोठा उत्सव पाहू, कारण आसपासच्या गावांतील लोक तिकडे जात आहेत असं म्हणतात." असं नंदगोपाने आपल्या गोकुळात जाहीर केलं.

गोप्यस्तास्तद् उपश्रुत्य बभूवुर्व्यथिता भृशम् । रामकृष्णौ पुरीं नेतुं अक्रूरं व्रजमागतम्

हे ऐकून, गवळणींना फारच दुःख झालं, कारण अक्रूरा राम आणि कृष्णाला शहरात नेण्यासाठी व्रजामध्ये आला होता.

काश्चित् तत्कृतहृत्ताप श्वासम्लानमुखश्रियः । स्रंसद्‌दुद्दुकूलवलय केशग्रंथ्यश्च काश्चन

काहींच्या मनाला या घटनेमुळे इतकं दुःख झालं की त्यांचे चेहरे सुस्कारा घेत घेत फिकट पडले; काहींच्या साड्या, बांगड्या आणि केसांच्या वेण्या सैल झाल्या.

अन्याश्च तदनुध्यान निवृत्ताशेषवृत्तयः । नाभ्यजानन् इमं लोकं आत्मलोकं गता इव

इतर काही गवळणी कृष्णाच्या आठवणीत इतक्या गुंतल्या की त्यांनी सगळ्या दैनंदिन कामांना विसरून जावं, असं वाटलं जणू त्या या जगात नसून आपल्या आतल्या विश्वातच आहेत.

स्मरन्त्यश्चापराः शौरेः अनुरागस्मितेरिताः । हृदिस्पृशश्चित्रपदा गिरः संमुमुहुः स्त्रियः

इतर स्त्रिया शौरिकृष्णाच्या प्रेमळ हास्याची आणि गोड बोलांची आठवण काढत होत्या. त्याच्या मनाला भिडणाऱ्या सुंदर शब्दांनी त्या स्त्रिया गोंधळून गेल्या.

गतिं सुललितां चेष्टां स्निग्धहासावलोकनम् । शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च

त्यांना त्याची मोहक चाल, हळुवार हालचाली, प्रेमळ हास्य आणि कटाक्ष, दुःख दूर करणारे विनोद आणि त्याची खेळकर कृत्ये आठवत होती.

चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य भीता विरहकातराः । समेताः सङ्‌घशः प्रोचुः अश्रुमुख्योऽच्युताशयाः

मुकुंदाची आठवण काढत, विरहाने घाबरलेल्या आणि व्याकुळ झालेल्या त्या स्त्रिया एकत्र जमल्या, त्यांचे डोळे अश्रूंनी भरले होते आणि त्या अच्युताच्या आठवणीने बोलू लागल्या.

श्रीगोप्य ऊचुः - ( मिश्र ) अहो विधातस्तव न क्वचिद् दया संयोज्य मैत्र्या प्रणयेन देहिनः । तांश्चाकृतार्थान् वियुनङ्‌क्ष्यपार्थकं विक्रीडितं तेऽर्भकचेष्टितं यथा

गोपिका म्हणाल्या — अरे विधाता, तुझ्यात जराही दया नाही! जीवांना प्रेमाने आणि मैत्रीने एकत्र आणतोस, पण त्यांच्या इच्छा पूर्ण होण्याआधीच त्यांना वेगळे करतोस, जणू मुलांच्या खेळण्यातली वस्तू अचानक काढून घेतोस.

यस्त्वं प्रदर्श्यासितकुन्तलावृतं मुकुन्दवक्त्रं सुकपोलमुन्नसम् । शोकापनोदस्मितलेशसुन्दरं करोषि पारोक्ष्यमसाधु ते कृतम्

तू आम्हाला मुकुंदाचं काळ्या केसांनी वेढलेलं, सुंदर गालांचं, उंच नाकाचं आणि हलक्या हास्याने दुःख दूर करणारं चेहरा दाखवला, आणि आता त्याला आमच्यापासून दूर केलंस; हे योग्य नाही.

क्रूरस्त्वमक्रूरसमाख्यया स्म नः चक्षुर्हि दत्तं हरसे बताज्ञवत् । येनैकदेशेऽखिलसर्गसौष्ठवं त्वदीयमद्राक्ष्म वयं मधुद्विषः

तू खरंच निर्दयी आहेस, अक्रूर नावाला शोभेसा! डोळे दिलेस, पण आता आमच्याकडून ते हिसकावून घेतोस, कारण तुझ्यामुळेच आम्ही मधुद्विषाचा, सृष्टीच्या सौंदर्याचं मूर्तिमंत रूप, एकाच ठिकाणी पाहिलं.

न नन्दसूनुः क्षणभङ्‌गसौहृदः समीक्षते नः स्वकृतातुरा बत । विहाय गेहान् स्वजनान् तान् पतीन् तद्दास्यमद्धोपगता नवप्रियः

नंदाचा मुलगा, ज्याचं प्रेम क्षणभंगुर आहे, आता आमच्याकडे पाहतही नाही, जरी आम्ही आपल्या कर्माने त्रस्त झालो तरी. घर, आप्त, पती सोडून त्याची सेवा करायला आलो, पण आता त्याला नवीन प्रिये मिळाल्या आहेत.

सुखं प्रभाता रजनीयमाशिषः सत्या बभूवुः पुरयोषितां ध्रुवम् । याः संप्रविष्टस्य मुखं व्रजस्पतेः पास्यन्त्यपाङ्‌गोत् कलितस्मितासवम्

त्या नगरीच्या स्त्रियांसाठी रात्र आनंदात गेली आणि त्यांची सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या असतील, कारण व्रजपती कृष्णाच्या आगमनाने त्या त्याच्या कटाक्षातील हास्यरसाचा आस्वाद घेतील.

तासां मुकुन्दो मधुमञ्जुभाषितैरः गृहीतचित्तः परवान् मनस्व्यपि । कथं पुनर्नः प्रतियास्यतेऽबला ग्राम्याः सलज्जस्मितविभ्रमैर्भ्रमन्

मुकुंद त्यांच्या मधुर, मधासारख्या बोलांनी मोहून गेला आहे, आता तो त्यांच्या अधीन झाला आहे, जरी त्याचं मन ठाम असलं तरी. तो आमच्यासारख्या लाजऱ्या, गोंधळलेल्या गावातील स्त्रियांकडे पुन्हा कसा येईल?

अद्य ध्रुवं तत्र दृशो भविष्यते दाशार्हभोजान्धक वृष्णिसात्वताम् । महोत्सवः श्रीरमणं गुणास्पदं द्रक्ष्यन्ति ये चाध्वनि देवकीसुतम्

आज नक्कीच दशार्ह, भोज, अंधक, वृष्णि आणि सात्वत यांच्यासाठी मोठा उत्सव असेल; ज्यांना वाटेत देवकीचा सुंदर, गुणांचा धनी पुत्र दिसेल.

मैतद्विधस्याकरुणस्य नाम भूद् अक्रूर इत्येतदतीव दारुणः । योऽसावनाश्वास्य सुदुःखितं जनं प्रियात्प्रियं नेष्यति पारमध्वनः

अशा निर्दयी माणसाला 'अक्रूर' हे नाव मिळावं! किती क्रूरपणा, की आमच्या दुःखात थोडाही आधार न देता, तो आमच्या सर्वात प्रिय मित्राला दूर घेऊन चाललाय.

अनार्द्रधीरेष समास्थितो रथं तमन्वमी च त्वरयन्ति दुर्मदाः । गोपा अनोभिः स्थविरैरुपेक्षितं दैवं च नोऽद्य प्रतिकूलमीहते

हा माणूस कठोर मनाने रथावर बसला आहे, आणि गर्विष्ठ लोक त्याला घाई करायला लावतात. गवळण आपापल्या गाड्यांसह मागे येतात, पण आज आमच्यावर नशीबच वाईट वागलं.

निवारयामः समुपेत्य माधवं किं नोऽकरिष्यन् कुलवृद्धबान्धवाः । मुकुन्दसङ्‌गान्निमिषार्धदुस्त्यजाद् दैवेन विध्वंसितदीनचेतसाम्

चला, आपण जाऊन माधवाला थांबवू! आपले वडीलधारे आणि नातेवाईक आपल्यासाठी काय करणार? कारण मुकुंदाच्या संगाविना, डोळ्यांची पापणीही मिटवणं सहन होत नाही, आणि आता नशिबाने आपली मनं तुटली आहेत.

( वसंततिलका ) यस्यानुरागललितस्मितवल्गुमन्त्र लीलावलोकपरिरम्भणरासगोष्ठाम् । नीताः स्म नः क्षणमिव क्षणदा विना तं गोप्यः कथं न्वतितरेम तमो दुरन्तम्

ज्याच्या प्रेमळ हास्याने, मोहक बोलांनी, खेळकर कटाक्षांनी, मिठीने आणि रासलीलेच्या आनंदाने आमची मनं वेधली गेली, अशा कृष्णाशिवाय एक क्षणही हा विरहाचा काळ आम्ही कसा सहन करू?

योऽह्नः क्षये व्रजमनन्तसखः परीतो गोपैर्विशन् खुररजश्छुरितालकस्रक् । वेणुं क्वणन् स्मितकटाक्षनिरीक्षणेन चित्तं क्षिणोत्यमुमृते नु कथं भवेम

दिवस संपता अनंताचा मित्र व्रजमध्ये परततो, गवळ्यांनी वेढलेला, त्यांच्या पावलांच्या धुळीने केस माखलेले, वेणू वाजवत, हास्यपूर्ण कटाक्ष टाकत; त्याच्याविना आपण कसे जगू?

श्रीशुक उवाच - ( मिश्र ) एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं व्रजस्त्रियः कृष्णविषक्तमानसाः । विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सुस्वरं गोविन्द दामोदर माधवेति

शुकदेव म्हणाले — अशा प्रकारे विरहाने व्याकुळ झालेल्या, कृष्णाच्या आठवणीत मग्न झालेल्या व्रजच्या स्त्रियांनी आपली लाज बाजूला ठेवली आणि मोठ्याने रडू लागल्या, 'गोविंदा! दामोदर! माधव!' असे हाक मारत.

( अनुष्टुप् ) स्त्रीणामेवं रुदन्तीनां उदिते सवितर्यथ । अक्रूरश्चोदयामास कृतमैत्रादिको रथम्

स्त्रिया अशा रडत असताना आणि सूर्य उगवत असताना, अक्रूराने आपली मैत्रीची कर्तव्ये पूर्ण करून रथ पुढे नेला.

गोपास्तमन्वसज्जन्त नन्दाद्याः शकटैस्ततः । आदायोपायनं भूरि कुम्भान् गोरससम्भृतान्

नंदादी गवळ्यांनी आपापल्या गाड्यांसह त्याचा पाठलाग केला, आणि गायींच्या दूध, दही, लोण्याने भरलेली भरपूर भांडी भेट म्हणून नेली.