श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्रीशुक उवाच - एवमादिश्य चाक्रूरं मन्त्रिणश्च विषृज्य सः । प्रविवेश गृहं कंसः तथाक्रूरः स्वमालयम्

श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे अक्रूराला आज्ञा देऊन आणि मंत्र्यांना सोडून, कंस आपल्या राजवाड्यात गेला आणि अक्रूरही आपल्या घरी परतला.

केशिवधः; नारदकृतं भगवतस्तवनं निलायन क्रीडायां व्योमासुरवधश्च श्रीशुक उवाच - ( मिश्र ) केशी तु कंसप्रहितः खुरैर्महीं महाहयो निर्जरयन्मनोजवः । सटावधूताभ्रविमानसङ्‌कुलं कुर्वन्नभो हेषितभीषिताखिलः

श्रीशुक म्हणाले: मग कंसाने पाठवलेला केशी नावाचा बलाढ्य घोडा, वाऱ्याच्या वेगाने धावणारा, आपल्या खुरांनी पृथ्वी तुडवत होता. त्याच्या अय्यरांनी आकाश हादरले आणि त्याच्या भीषण हिणकसाने सर्व लोक घाबरले.

विशालनेत्रो विकटास्यकोटरो बृहद्‌गलो नीलमहाम्बुदोपमः । दुराशयः कंसहितं चिकीर्षुः व्रजं स नम्दस्य जगाम कम्पयन्

त्याच्या मोठ्या डोळ्यांनी, भयानक तोंडाने, विशाल गळ्याने आणि गडद मेघासारख्या रंगाने, मनात वाईट हेतू धरून आणि कंसाची मदत करण्याच्या इच्छेने, तो नंदाच्या व्रजात गेला आणि व्रज थरथर कापू लागला.

तं त्रासयन्तं भगवान् स्वगोकुलं तद्धेषितैर्वालविघूर्णिताम्बुदम् । आत्मानमाजौ मृगयन्तमग्रणीः उपाह्वयत् स व्यनदन् मृगेन्द्रवत्

तो कृष्णाच्या गोकुळात भीती पसरवत होता, त्याच्या हिणकसाने आणि शेपटीने ढग हलवले जात होते. मग ग्वाळांचा प्रमुख असलेल्या भगवंताने त्याला लढाईसाठी हाक दिली आणि सिंहासारखा गर्जना केली.

स तं निशाम्याभिमुखो मखेन खं पिबन्निवाभ्यद्रवदत्यमर्षणः । जघान पद्‍भ्यामरविन्दलोचनं दुरासदश्चण्डजवो दुरत्ययः

तो यज्ञ करत असताना समोरून संतापाने जणू आकाशच गिळायला निघाला असावा, असा वेगाने धावला आणि कमळासारख्या डोळ्यांच्या त्याला पायांनी जबरदस्त मारला. त्याचा वेग इतका प्रचंड आणि सहन न होणारा होता.

तद् वञ्चयित्वा तमधोक्षजो रुषा प्रगृह्य दोर्भ्यां परिविध्य पादयोः । सावज्ञमुत्सृज्य धनुःशतान्तरे यथोरगं तार्क्ष्यसुतो व्यवस्थितः

पण अदृश्य परमेश्वराने रागाने त्याची फसवणूक केली, दोन्ही हातांनी त्याला पकडून पायांनी फिरवून, तिरस्काराने धनुष्याच्या शंभर अंतरावर फेकून दिलं, जसं गरुड सापाला उडवून टाकतो.

सः लब्धसंज्ञः पुनरुत्थितो रुषा व्यादाय केशी तरसाऽऽपतद्धरिम् । सोऽप्यस्य वक्त्रे भुजमुत्तरं स्मयन् प्रवेशयामास यथोरगं बिले

शुद्धीवर येऊन केशी पुन्हा रागाने उठला आणि वेगाने श्रीकृष्णावर तोंड उघडून झेपावला. पण कृष्णाने हसत-हसत आपला हात त्याच्या तोंडात घातला, जसा साप आपल्या बिलात जातो.

दन्ता निपेतुर्भगवद्‍भुजस्पृशः ते केशिनस्तप्तमयस्पृशो यथा । बाहुश्च तद्देहगतो महात्मनो यथाऽऽमयः संववृधे उपेक्षितः

भगवंताचा हात त्याच्या दातांना लागल्यावर, ते गरम लोखंडासारखे तुटून पडले. त्या राक्षसाच्या शरीरात गेलेला तो महान हात, दुर्लक्षिलेल्या लोखंडाच्या कडेसारखा वाढत गेला.

समेधमानेन स कृष्णबाहुना निरुद्धवायुश्चरणांश्च विक्षिपन् । प्रस्विन्नगात्रः परिवृत्तलोचनः पपात लेण्डं विसृजन् क्षितौ व्यसुः

कृष्णाचा हात आत वाढत चालल्याने, त्याचा श्वास थांबला, हातपाय फडफडू लागले, अंग घामाघूम झाले, डोळे फिरू लागले आणि तो रक्त ओकता-ओकता प्राण सोडून जमिनीवर कोसळला.

तद्देहतः कर्कटिकाफलोपमाद् व्यसोरपाकृष्य भुजं महाभुजः । अविस्मितोऽयत्‍नहतारिरुत्स्मयैः प्रसूनवर्षैर्दिविषद्‌भिरीडितः

त्या केशीच्या शरीरातून, जणू करवंदाच्या फळासारखं, श्रीकृष्णाने आपला हात बाहेर काढला. शत्रू सहज मारला तरीही तो न विस्मित झाला, न गर्व केला. देवांनी फुलांची वृष्टी करून त्याचा सन्मान केला.

( अनुष्टुप् ) देवर्षिरुपसङ्‌गम्य भागवतप्रवरो नृप । कृष्णमक्लिष्टकर्माणं रहस्येतदभाषत

राजा, मग भक्तांमध्ये श्रेष्ठ असलेला दिव्य ऋषी तेथे आला आणि निष्कलंक कर्म करणाऱ्या कृष्णाला हे रहस्य सांगितले.

कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् योगेश जगदीश्वर । वासुदेवाखिलावास सात्वतां प्रवर प्रभो

कृष्णा, कृष्णा, अपरिमित आत्मा, योगाचा स्वामी, विश्वाचा अधिपती, वासुदेव, सर्वांचा आधार, सात्वतांमध्ये श्रेष्ठ, प्रभो!

त्वमात्मा सर्वभूतानां एको ज्योतिरिवैधसाम् । गूढो गुहाशयः साक्षी महापुरुष ईश्वरः

तू सर्व प्राण्यांचा आत्मा आहेस, ज्ञानी लोकांमध्ये एकमेव प्रकाश आहेस, हृदयाच्या गुहेत लपलेला साक्षीदार, महापुरुष आणि सर्वांचा स्वामी आहेस.

आत्मनाऽऽत्माश्रयः पूर्वं मायया ससृजे गुणान् । तैरिदं सत्यसङ्‌कल्पः सृजस्यत्स्यवसीश्वरः

तू स्वतःच स्वतःचा आधार आहेस. सुरुवातीला तू आपल्या मायेमुळे गुणांची निर्मिती केलीस. त्या गुणांनी, सत्यसंकल्प असलेला प्रभो, हे जग निर्माण करतोस, टिकवतोस आणि संहार करतोस.

स त्वं भूधरभूतानां दैत्यप्रमथरक्षसाम् । अवतीर्णो विनाशाय साधुनां रक्षणाय च

म्हणूनच, पृथ्वीवरील भार, दैत्य, त्रासदायक आणि राक्षसांचा नाश करण्यासाठी आणि सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठी तू अवतरला आहेस.

दिष्ट्या ते निहतो दैत्यो लीलयायं हयाकृतिः । यस्य हेषितसन्त्रस्ताः त्यजन्त्यनिमिषा दिवम्

भाग्यानेच हा घोड्यासारखा दैत्य तुझ्या लीलाखेळीत मारला गेला, ज्याच्या हिणकसाने देव घाबरून, झोप न लागणारेही स्वर्ग सोडून गेले.

चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो

उद्या किंवा परवा, प्रभो, मी तुझ्या हातून चाणूर, मुष्टिक, इतर मल्ल, हत्ती आणि कंस यांचा वध पाहीन.

तस्यानु शङ्‌खयवन मुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणं इन्द्रस्य च पराजयम्

त्यानंतर शंख, यवन, मुर, नरक यांचा पराभव, पारिजात वृक्षाची चोरी आणि इंद्राचा पराभव.

उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद् द्वारकायां जगत्पते

तुझ्या पराक्रमाने जिंकलेल्या वीर कन्यांशी विवाह, आणि द्वारकेत नृग राजाला शापातून मुक्त करणे, हे जगाच्या स्वामी.

स्यमन्तकस्य च मणेः आदानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामतः

स्यामंतक मणी मिळवणे, पत्नीसमवेत, आणि मृत पुत्राला ब्राह्मणाला परत देणे, तुझ्या धामातून.

पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ

पौंड्रकाचा वध, काशी नगरीचे दहन, दंतवक्राचा नाश आणि महायज्ञात शिशुपालाचा मृत्यू.

यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन् भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि

आणि द्वारकेत राहून तू जी इतर शौर्यकृत्ये करशील, ती मी पाहीन. ती पृथ्वीवर कवींनी गायली जातात.

अथ ते कालरूपस्य क्षपयिष्णोरमुष्य वै । अक्षौहिणीनां निधनं द्रक्ष्याम्यर्जुनसारथेः

आता अर्जुनाच्या रथावर बसलेल्या, काळाचं मूर्तिमंत रूप असलेल्या त्या परमेश्वराकडून या सर्व सैन्यांचं विनाश मी प्रत्यक्ष पाहणार आहे.

( मिश्र ) विशुद्धविज्ञानघनं स्वसंस्थया समाप्तसर्वार्थममोघवाञ्छितम् । स्वतेजसा नित्यनिवृत्तमाया गुणप्रवाहं भगवन्तमीमहि

आपण त्या भगवंताचे चिंतन करतो, जे शुद्ध ज्ञानाने भरलेले आहेत, स्वतःच्या स्वरूपात स्थित आहेत, ज्यांची सर्व उद्दिष्टे पूर्ण झालेली आहेत, ज्यांच्या इच्छा कधीच अपूर्ण राहत नाहीत, ज्यांच्या तेजामुळे त्यांना माया कधीच स्पर्श करत नाही, आणि जे सर्व गुणांचा स्रोत आहेत.

त्वामीश्वरं स्वाश्रयमात्ममायया विनिर्मिताशेषविशेषकल्पनम् । क्रीडार्थमद्यात्तमनुष्यविग्रहं नतोऽस्मि धुर्यं यदुवृष्णिसात्वताम्

मी त्या सर्वांचा आधार असलेल्या ईश्वराला नमस्कार करतो, ज्यांनी आपल्या मायेमुळे सर्व भेद निर्माण केले, आणि केवळ लीलेसाठी मानवाचा अवतार घेतला, जे यदु, वृष्णि आणि सात्वतांचा प्रमुख आहेत.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) एवं यदुपतिं कृष्णं भागवतप्रवरो मुनिः । प्रणिपत्याभ्यनुज्ञातो ययौ तद्दर्शनोत्सवः

श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे यदुपती कृष्णाला वंदन करून, त्या भक्तश्रेष्ठ ऋषीने त्यांची परवानगी घेऊन, त्या दर्शनाचा आनंद घेत निघून गेला.

भगवानपि गोविन्दो हत्वा केशिनमाहवे । पशूनपालयत् पालैः प्रीतैर्व्रजसुखावहः

भगवान गोविंदाने युद्धात केशिनाचा वध केला आणि मग आनंदी गवाल्यांसोबत गायी राखत व्रजवासीयांना सुख दिलं.

एकदा ते पशून् पालाःन् चारयन्तोऽद्रिसानुषु । चक्रुर्निलायनक्रीडाः चोरपालापदेशतः

एकदा गवळ्यांनी डोंगराच्या उतारावर गायी चारताना, त्यांनी चोर आणि राखणदार अशा दोन गटांत विभागून लपाछपीचा खेळ खेळला.

तत्रासन्कतिचिच्चोराः पालाश्च कतिचिन्नृप । मेषायिताश्च तत्रैके विजह्रुरकुतोभयाः

त्या खेळात काही जण चोर झाले, काही गवळे, तर काही मेंढ्या बनले; सगळे मिळून निर्धास्तपणे आनंदाने खेळू लागले.