श्रीमद्भागवतपुराणम्

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे गोपिकायुगलगीतं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पूर्वार्धातील 'गोपिकायुगलगीतम्' नावाचा पंचत्रिंश अध्याय समाप्त.

अरिष्टासुरवधः, कंसस्य अक्रूरं प्रति नन्दगोकुल गमनायादेशश्च - श्री शुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) अथ तर्ह्यागतो गोष्ठं अरिष्टो वृषभासुरः । महीं महाककुत्कायः कम्पयन् खुरविक्षताम्

श्री शुक म्हणाले — नंतर, त्या वेळी, गोकुळात मोठ्या गाठीचा, पृथ्वी हादरवणारा, खुरांनी जमीन फाडणारा, वृषभासुर नावाचा अरिष्टा आला.

रम्भमाणः खरतरं पदा च विलिखन् महीम् । उद्यम्य पुच्छं वप्राणि विषाणाग्रेण चोद्धरन्

तो मोठ्याने हंबरणारा, पायांनी जमीन कुरतडणारा, शेपूट उंचावून, शिंगांच्या टोकाने टेकाडे उडवणारा होता.

किञ्चित्किञ्चित् शकृन् मुञ्चन् मूत्रयन् स्तब्धलोचनः । यस्य निर्ह्रादितेनाङ्‌ग निष्ठुरेण गवां नृणाम्

थोडे थोडे शेण टाकत, मुतत, स्थिर डोळ्यांनी पाहणारा, त्याचा भीषण आणि कठोर आवाज गायींना आणि माणसांना घाबरवणारा होता.

पतन्त्यकालतो गर्भाः स्रवन्ति स्म भयेन वै । निर्विशन्ति घना यस्य ककुद्यचलशङ्‌कया

त्याच्या भीतीने, गरोदर स्त्रियांना अकाली गर्भपात झाला, आणि ढगांनी त्याच्या गाठीला डोंगर समजून दूर पळ काढला.

तं तीक्ष्णशृङ्‌गमुद्वीक्ष्य गोप्यो गोपाश्च तत्रसुः । पशवो दुद्रुवुर्भीता राजन् संत्यज्य गोकुलम्

त्याची तीक्ष्ण शिंगे पाहून, गोपी आणि गवळे घाबरून गेले; गायी घाबरून गोकुळ सोडून पळून गेल्या.

कृष्ण कृष्णेति ते सर्वे गोविन्दं शरणं ययुः । भगवानपि तद्वीक्ष्य गोकुलं भयविद्रुतम्

सर्वांनी 'कृष्णा! कृष्णा!' असे हाक मारून, गोविंदाच्या आश्रयाला धाव घेतली; गोकुळ भयाने गोंधळलेले पाहून, भगवंतही ते लक्षात घेतात.

मा भैष्टेति गिराश्वास्य वृषासुरमुपाह्वयत् । गोपालैः पशुभिर्मन्द त्रासितैः किमसत्तम

तो सर्वांना 'घाबरू नका' असे सांगून धीर देतो, आणि वृषभासुराला हाक मारतो; गवळे आणि गायी घाबरून थरथरत पाहत असतात — 'अरे दुष्ट, हे काय करत आहेस?'

बलदर्पहाहं दुष्टानां त्वद्विधानां दुरात्मनाम् । इत्यास्फोट्याच्युतोऽरिष्टं तलशब्देन कोपयन्

अच्युताने आपल्या तळहाताने जमिनीवर जोरात आपटले आणि त्या आवाजाने अरिष्टाला चिडवले. मग तो म्हणाला, 'अरे दुष्ट, तुझ्यासारख्या वाईट मनाच्या लोकांचा गर्व मी मोडतो.'

सख्युरंसे भुजाभोगं प्रसार्यावस्थितो हरिः । सोऽप्येवं कोपितोऽरिष्टः खुरेणावनिमुल्लिखन् । उद्यत्पुच्छभ्रमन्मेघः क्रुद्धः कृष्णमुपाद्रवत्

हरी आपल्या मित्राच्या खांद्यावर हात ठेवून उभा राहिला. तेव्हा अरिष्टाने रागाने आपल्या खुराने जमीन कुरतडली, शेपूट आकाशात उंच फेकून वाऱ्यासारखे फिरवले आणि संतापाने कृष्णावर झेपावला.

अग्रन्यस्तविषाणाग्रः स्तब्धासृग् लोचनोऽच्युतम् । कटाक्षिप्याद्रवत् तूर्ण् इन्द्रमुक्तोऽशनिर्यथा

अरिष्टाने आपले तीक्ष्ण शिंग पुढे करून, डोळे रक्ताळलेले आणि रोखून पाहत, कृष्णाकडे वाकडी नजर टाकली आणि वज्रासारखा वेगाने झेपावला.

गृहीत्वा शृङ्‌गयोस्तं वा अष्टादश पदानि सः । प्रत्यपोवाह भगवान् गजः प्रतिगजं यथा

भगवानाने त्याला शिंगांनी पकडले, अठरा पावले मागे ओढले आणि जसा हत्ती दुसऱ्या हत्तीला मागे खेचतो तसा त्याला दूर नेले.

सोऽपविद्धो भगवता पुनरुत्थाय सत्वरम् । आपतत् स्विन्नसर्वाङ्‌गो निःश्वसन् क्रोधमूर्च्छितः

भगवानाने दूर फेकल्यावर अरिष्ट पुन्हा पटकन उठला, संपूर्ण शरीर घामाने ओले झाले, जोरजोराने श्वास घेत रागाने भरून पुन्हा झेपावला.

( मिश्र ) तं आपतन्तं स निगृह्य शृङ्‌गयोः पदा समाक्रम्य निपात्य भूतले । निष्पीडयामास यथाऽऽर्द्रमम्बरं कृत्वा विषाणेन जघान सोऽपतत्

तो पुन्हा धावत येताच कृष्णाने त्याला शिंगांनी पकडले, पायाने दाबून जमिनीवर आदळले, ओले कपडे पिळावेत तसे त्याला पिळले आणि मग शिंगाने मारले. त्यामुळे अरिष्ट खाली कोसळला.

असृग् वमन् मूत्रशकृत् समुत्सृजन् क्षिपंश्च पादाननवस्थितेक्षणः । जगाम कृच्छ्रं निर्‌ऋतेरथ क्षयं पुष्पैः किरन्तो हरिमीडिरे सुराः

अरिष्टाने तोंडातून रक्त, लघवी आणि मल सोडले, पाय झाडू लागला, डोळे स्थिर राहिले नाहीत. तो फार यातना भोगून अखेर मृत्युमुखी पडला. देवांनी कृष्णावर फुलांचा वर्षाव केला आणि त्याचे स्तुती केली.

( अनुष्टुप् ) एवं कुकुद्मिनं हत्वा स्तूयमानः द्विजातिभिः । विवेश गोष्ठं सबलो गोपीनां नयनोत्सवः

अशा प्रकारे कुकुद्मिन राक्षसाचा वध करून, द्विजांच्या स्तुतीने कृष्ण आणि बलराम गोठ्यात आले. गोपींच्या डोळ्यांसाठी तो मोठा आनंदाचा क्षण होता.

अरिष्टे निहते दैत्ये कृष्णेनाद्‍भुतकर्मणा । कंसायाथाह भगवान् नारदो देवदर्शनः

कृष्णाने अद्भुत पराक्रम करून अरिष्ट दैत्याचा वध केला तेव्हा देवदर्शी नारद भगवंत कंसाजवळ गेले.

यशोदायाः सुतां कन्यां देवक्याः कृष्णमेव च । रामं च रोहिणीपुत्रं वसुदेवेन बिभ्यता

त्यांनी कंसाला सांगितले की, यशोदेची कन्या, देवकीचा कृष्ण आणि रोहिणीचा पुत्र राम, हे सर्व घाबरलेल्या वसुदेवाने सांभाळायला दिले आहेत.

न्यस्तौ स्वमित्रे नन्दे वै याभ्यां ते पुरुषा हताः । निशम्य तद्‍भोजपतिः कोपात् प्रचलितेन्द्रियः

वसुदेवाने हे दोघे नंदाच्या स्वाधीन केले, ज्यांच्यामुळे तुझे लोक मारले गेले. हे ऐकून भोजराज कंस रागाने संतापला.

निशातमसिमादत्त वसुदेवजिघांसया निवारितो नारदेन तत्सुतौ मृत्युमात्मनः

कंसाने वसुदेवाचा वध करण्यासाठी तीक्ष्ण तलवार उचलली, पण नारदाने त्याला थांबवले आणि सांगितले की हे दोघेच त्याच्या मृत्यूचे कारण आहेत.

ज्ञात्वा लोहमयैः पाशैः बबन्ध सह भार्यया । प्रतियाते तु देवर्षौ कंस आभाष्य केशिनम्

हे समजताच कंसाने वसुदेव आणि त्याच्या पत्नीला लोखंडी साखळ्यांनी बांधले. देवर्षी निघून गेल्यावर कंसाने केशिनाला बोलावले.

प्रेषयामास हन्येतां भवता रामकेशवौ । ततो मुष्टिकचाणूर शलतोशलकादिकान्

त्याने सांगितले, 'तू जाऊन राम आणि केशवाचा वध कर. मग मुश्टिक, चाणूर, शल, तोशल आणि इतरांना पाठव.'

अमात्यान् हस्तिपांश्चैव समाहूयाह भोजराट् । भो भो निशम्यतामेतद् वीरचाणूरमुष्टिकौ

भोजराजाने आपल्या मंत्र्यांना आणि हस्तिपालांना बोलावून सांगितले, 'हे ऐका, हे वीर चाणूर आणि मुश्टिक आहेत.'

नन्दव्रजे किलासाते सुतावानकदुन्दुभेः । रामकृष्णौ ततो मह्यं मृत्युः किल निदर्शितः

'नंदाच्या व्रजामध्ये आनकदुंदुभीचे दोन पुत्र, राम आणि कृष्ण राहतात. म्हणूनच माझा मृत्यू त्यांच्या हातून होईल असे सांगितले आहे.'

भवद्‍भ्यामिह सम्प्राप्तौ हन्येतां मल्ललीलया । मञ्चाः क्रियन्तां विविधा मल्लरङ्‌गपरिश्रिताः । पौरा जानपदाः सर्वे पश्यन्तु स्वैरसंयुगम्

'तुम्ही दोघांनी येथे कुस्तीच्या खेळात त्यांचा वध करावा. विविध मंच तयार करा, सभोवती कुस्तीचे मैदान असू द्या, जेणेकरून सर्व नगरवासी आणि गावकरी हे युद्ध पाहू शकतील.'

महामात्र त्वया भद्र रङ्‌गद्वार्युपनीयताम् । द्विपः कुवलयापीडो जहि तेन ममाहितौ

'महामात्रा, तू कुस्तीच्या दरवाज्यावर कुबलयापीड हत्ती आण. तो माझ्या शत्रूंना तेथे ठार करो.'

आरभ्यतां धनुर्यागः चतुर्दश्यां यथाविधि । विशसन्तु पशून् मेध्यान् भूतराजाय मीढुषे

चौदाव्या दिवशी योग्य पद्धतीने धनुष्ययज्ञ सुरू करा. शुद्ध जनावरे आणा, ती सर्व प्राण्यांच्या अधिपती आणि कल्याण करणाऱ्या देवतेसाठी यज्ञात समर्पित करा.

इत्याज्ञाप्यार्थतन्त्रज्ञ आहूय यदुपुङ्‌गवम् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं ततोऽक्रूरमुवाच ह

अशी आज्ञा दिल्यावर, व्यवहारात कुशल असलेल्या व्यक्तीस बोलावून, यादवांमधील श्रेष्ठ अक्रूर यांना जवळ घेतले आणि त्यांचा हात हातात धरून त्यांच्याशी बोलू लागले.

भो भो दानपते मह्यं क्रियतां मैत्रमादृतः । नान्यस्त्वत्तो हिततमो विद्यते भोजवृष्णिषु

अहो दानशूर, कृपया माझ्याशी आदराने मैत्री करा. भोज आणि वृष्णी या कुळांमध्ये तुझ्यासारखा हितचिंतक दुसरा कोणी नाही.