श्रीमद्भागवतपुराणम्

स वीक्ष्य तावनुप्राप्तौ कालमृत्यू इवोद्विजन्। विसृज्य स्त्रीजनं मूढः प्राद्रवज्जीवितेच्छया

ते दोघे मृत्यू आणि काळासारखे जवळ येताना पाहून, त्या मूर्ख यक्षाने जीव वाचवण्यासाठी स्त्रियांना सोडून पळ काढला.

तमन्वधावद्गोविन्दो यत्र यत्र स धावति। जिहीर्षुस्तच्छिरोरत्नं तस्थौ रक्षन्स्त्रियो बलः

गोविंद त्याच्या मागे मागे जिथे जाई तिथे धावत राहिला, त्याच्या डोक्यावरील रत्न घेण्याच्या इच्छेने, आणि बळराम स्त्रियांना सुरक्षित ठेवण्यासाठी तिथेच थांबला.

अविदूर इवाभ्येत्य शिरस्तस्य दुरात्मनः। जहार मुष्टिनैवाङ्ग सहचूडमणिं विभुः

तो पराक्रमी जवळूनच त्या दुष्टाच्या डोक्यावर जोरात मुठ मारून त्याचा मुकुटातील रत्न आणि त्यासोबतच दुसरे रत्नही घेऊन गेला.

शङ्खचूडं निहत्यैवं मणिमादाय भास्वरम्। अग्रजायाददात्प्रीत्या पश्यन्तीनां च योषिताम्

शंखचूडाचा वध करून, तो तेजस्वी रत्न उचलून, प्रेमाने आपल्या मोठ्या भावाला दिले, आणि आजूबाजूच्या स्त्रिया हे सर्व पाहत होत्या.

युग्मगीतं; गोचारणाय वनं गतस्य भगवतो गोपीजनकृतं गुणगानम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) गोप्यः कृष्णे वनं याते तमनुद्रुतचेतसः । कृष्णलीलाः प्रगायन्त्यो निन्युर्दुःखेन वासरान्

श्रीशुक म्हणाले – कृष्ण वनात गायी चरायला गेला तेव्हा, गोपिका त्याच्या आठवणींत मग्न होऊन, कृष्णाच्या लीला गात, दुःखाने दिवस कंठू लागल्या.

श्रीगोप्य ऊचुः - ( स्वागता ) वामबाहुकृतवामकपोलो वल्गितभ्रुरधरार्पितवेणुम् । कोमलाङ्‌गुलिभिराश्रितमार्गं गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्दः

गोपिका म्हणाल्या – जिथे मुकुंद डाव्या हाताने बासरी धरून, डावे गाल डाव्या हाताला टेकवून, भुवया नाचवत, नाजूक बोटांनी बासरीचे सूर वाजवतो, तिथे तो आम्हाला बोलावतो.

व्योमयानवनिताः सह सिद्धैः विस्मितास्तदुपधार्य सलज्जाः । काममार्गणसमर्पितचित्ताः कश्मलं ययुरपस्मृतनीव्यः

स्वर्गातील स्त्रिया आणि सिद्धगण, त्याचे बासरीचे सूर ऐकून आश्चर्यचकित झाल्या; लाजेने त्यांचे मन प्रेमाच्या बाणांनी वेधले गेले आणि त्या आपल्या वस्त्रांचीही आठवण ठेवू शकल्या नाहीत.

हन्त चित्रमबलाः श्रृणुतेदं हारहास उरसि स्थिरविद्युत् । नन्दसूनुरयमार्तजनानां नर्मदो यर्हि कूजितवेणुः

अगं बायांनो, ऐका! नंदाचा हा सुंदर मुलगा, दुःखी लोकांना आनंद देणारा, जेव्हा बासरी वाजवतो, तेव्हा त्याच्या छातीवर हार आणि हास्य वीजेसारखे चमकत असते.

वृन्दशो व्रजवृषा मृगगावो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् । दन्तदष्टकवला धृतकर्णा निद्रिता लिखितचित्रमिवासन्

व्रजातील बैल, हरिण आणि गायी, बासरीच्या दूरवरून ऐकू येणाऱ्या सुरांनी मंत्रमुग्ध होऊन, तोंडात गवत धरून, कान टवकारून, जणू चित्रासारखे स्थिर आणि शांत बसतात.

बर्हिणस्तबकधातुपलाशैः बद्धमल्लपरिबर्हविडम्बः । कर्हिचित्सबल आलि स गोपैः गाः समाह्वयति यत्र मुकुन्दः

मोरपिसे, रंगीत माती आणि पानांनी सजून, कुस्तीगीरासारखा वेश घालून, कधी कधी मुकुंद आपल्या गोपमित्रांसह गायींना हाक मारतो.

तर्हि भग्नगतयः सरितो वै तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम् । स्पृहयतीर्वयमिवाबहुपुण्याः प्रेमवेपितभुजाः स्तिमितापः

त्या वेळी, कृष्णाच्या पायांच्या धुळीने भरलेल्या वाऱ्यामुळे, नद्यांचे प्रवाह विस्कळीत होतात आणि त्या आमच्यासारख्या, भाग्यवान, प्रेमाने थरथर कापणाऱ्या हातांनी, स्थिर होऊन त्याची आतुरतेने वाट पाहतात.

( मिश्र ) अनुचरैः समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूतिः । वनचरो गिरितटेषु चरन्तीः वेणुनाह्वयति गाः स यदा हि

तो आदिपुरुष, पर्वतराजासारखा, आपल्या शौर्याचे मित्रांकडून कौतुक ऐकत, वनात फिरताना, डोंगराच्या कड्यावर बासरी वाजवून गायींना बोलावतो.

वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्याः । प्रणतभारविटपा मधुधाराः प्रेमहृष्टतनवः ससृजुः स्म

वनातील वेलींना आणि झाडांना फुलाफळांनी भरून, जणू त्यांनी आपल्या अंगात विष्णूचे दर्शन घडवले आहे; त्यांच्या फांद्या मधाच्या धारांनी झुकतात, प्रेमाने पुलकित होऊन फुले फुलवतात.

दर्शनीयतिलको वनमाला दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तैः । अलिकुलैरलघु गीतामभीष्टं आद्रियन् यर्हि सन्धितवेणुः

सुंदर तिलक, वनफुलांची माळ, दिव्य सुवास आणि मधाने ओतप्रोत तुळशीने सजलेला तो, जेव्हा बासरी वाजवतो, तेव्हा मधमाशा त्याच्या सन्मानार्थ, आपल्याला हवे तसे गाणे गातात.

सरसि सारसहंसविहङ्‌गाः चारुगीतहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौनाः

तळ्यात, बगळे, हंस आणि इतर पक्षी, त्याच्या सुंदर गाण्याने मंत्रमुग्ध होऊन, हरिपाशी येतात, मन एकाग्र करून, डोळे मिटून, शांतपणे त्याची पूजा करतात.

सहबलः स्रगवतंसविलासः सानुषु क्षितिभृतो व्रजदेव्यः । हर्षयन् यर्हि वेणुरवेण जातहर्ष उपरम्भति विश्वम्

मित्रांसह, फुलांच्या माळा आणि अलंकारांनी सजलेला तो, डोंगराच्या उतारावर, जेव्हा बासरीच्या सुरांनी गोपिकांना आनंदित करतो, तेव्हा साऱ्या जगात आनंद पसरतो.

महदतिक्रमणशङ्‌कितचेता मन्दमन्दमनुगर्जति मेघः । सुहृदमभ्यवर्षत् सुमनोभिः छायया च विदधत्प्रतपत्रम्

मेघ, आपली मर्यादा ओलांडू नये म्हणून सावधपणे हळूहळू गडगडतो, आणि मित्रासारखा, फुलांचा वर्षाव करतो, छाया देतो, जणू त्याच्यासाठी छत्र धरतो.

विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षाः । तव सुतः सति यदाधरबिम्बे दत्तवेणुरनयत् स्वरजातीः

विविध गायींची देखभाल करण्यात कुशल आणि बासरी वाजवण्यात पटाईत असलेला तुझा मुलगा, जेव्हा बासरी ओठांवर ठेवतो, तेव्हा त्याच्या स्वतःच्या सुरांनी नवीन गाणी निर्माण करतो.

सवनशस्तदुपधार्य सुरेशाः शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगाः । कवय आनतकन्धरचित्ताः कश्मलं ययुरनिश्चिततत्त्वाः

हे ऐकून, इंद्र, शंकर, ब्रह्मा आणि इतर देवता, तसेच ऋषी, मान झुकवून, मन एकाग्र करून, सत्य काय हेच समजेनासे होऊन गोंधळून जातात.

निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्र नीरजाङ्‌कुशविचित्रललामैः । व्रजभुवः शमयन् खुरतोदं वर्ष्मधुर्यगतिरीडितवेणुः

ध्वज, वज्र, कमळ आणि अंकुश यांचे चिन्ह असलेल्या त्यांच्या खुरांनी, गायी बासरीच्या आनंदाने, व्रजभूमीवरील खुरांचे ओरखडे भरून, पृथ्वीला शांत करतात.

व्रजति तेन वयं सविलास वीक्षणार्पितमनोभववेगाः । कुजगतिं गमिता न विदामः कश्मलेन कवरं वसनं वा

तो जाताना, त्याच्या खेळकर नजरेने आमच्या मनात उमटणाऱ्या ओढीने आम्ही इतक्या भारावून जातो की, आम्ही कुठे फिरतो, आमचे केस किंवा वस्त्र कसे आहेत, काहीच कळत नाही. आम्ही पूर्णपणे हरवून जातो.

मणिधरः क्वचिदागणयन् गा मालया दयितगन्धतुलस्याः । प्रणयिनोऽनुचरस्य कदांसे प्रक्षिपन् भुजमगायत यत्र

कधी कधी, तुळशीच्या सुवासिक हाराने सजलेला तो गायींची मोजणी करतो, आणि आपल्या प्रिय मित्राच्या खांद्यावर हात ठेवून, तो चालता चालता गात असतो.

क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ताः कृष्णमन्वसत कृष्णगृहिण्यः । गुणगणार्णमनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्तगृहाशाः

त्याच्या वेणूच्या गोड आवाजाने मोहून, कृष्णाच्या पत्नींचे मन पूर्णपणे त्याच्यामध्ये गुंतते. त्याच्या गुणांच्या सागरामागे, हरिणीसुद्धा गोपिकांसारख्या, घराची आस सोडून, त्याच्या मागे जातात.

( स्वागता ) कुन्ददामकृतकौतुकवेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम् । नन्दसूनुरनघे तव वत्सो नर्मदः प्रणयिणां विजहार

कुंदाच्या हारांनी आणि रंगीबेरंगी पोशाखांनी स्वागत झालेला, गवळ्यांनी आणि गायींनी वेढलेला, यमुनाकाठी, अकलंक एक, नंदाचा मुलगा, तुझा वासरू, आपल्या मित्रांना हसत-खेळत आनंद देतो.

मन्दवायुरुपवात्यनकूलं मानयन् मलयजस्पर्शेन । वन्दिनस्तमुपदेवगणा ये वाद्यगीतबलिभिः परिवव्रुः

मंद वारा, चंदनाच्या सुवासाने भरलेला, त्याच्या सन्मानासाठी वाहतो; देवगायनांचे समूह, वाद्य, गाणे आणि नैवेद्यांनी त्याच्याभोवती फिरून त्याचे गुणगान करतात.

वत्सलो व्रजगवां यदगध्रो वन्द्यमानचरणः पथि वृद्धैः । कृत्स्नगोधनमुपोह्य दिनान्ते गीतवेणुरनुगेडितकीर्तिः

व्रजातील गायींवर प्रेम करणारा, वाटेवर वडीलधाऱ्यांकडून वंदनीय, तो दिवसाच्या शेवटी सर्व गोधन घरी नेत असतो, आणि त्याच्या वेणूच्या गाण्याने त्याची कीर्ती सर्वत्र पसरते.

उत्सवं श्रमरुचापि दृशीनां उन्नय खुररजश्छुरितस्रक् । दित्सयैति सुहृदासिष एष देवकीजठरभूरुडुराजः

त्याच्या चेहऱ्यावर श्रमाने आलेला तेज, खुरांनी उडालेल्या धुळीने माळा माखलेली, तो आपल्या मित्रांना आशीर्वाद द्यायला येतो — देवकीच्या पोटी जन्मलेला हा राजा.

( मिश्र ) मदविघूर्णितलोचन ईषन् मानदः स्वसुहृदां वनमाली । बदरपाण्डुवदनो मृदुगण्डं मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्म्या

आनंदाने डोलणाऱ्या डोळ्यांनी, आपल्या मित्रांना मान देणारा, वनमाळा घातलेला, बोरासारखे फिकट ओठ, आणि मऊ गालांवर सोन्याच्या कुंडलांची शोभा असलेला तो.

यदुपतिर्द्विरदराजविहारो यामिनीपतिरिवैष दिनान्ते । मुदितवक्त्र उपयाति दुरन्तं मोचयन् व्रजगवां दिनतापम्

यदूंचा स्वामी, हत्तींच्या राजासोबत खेळणारा, दिवसाच्या शेवटी जणू रात्रिचा स्वामीच गावाकडे येतो; आनंदी चेहरा घेऊन, तो व्रजातील गायींचा दिवसभराचा त्रास दूर करतो.