श्रीमद्भागवतपुराणम्

निशाम्य कृष्णस्य तदात्मवैभवं। व्रजौकसो विस्मितचेतसस्ततः। समाप्य तस्मिन्नियमं पुनर्व्रजं। नृपाययुस्तत्कथयन्त आदृताः

कृष्णाचं अद्भुत सामर्थ्य पाहून, व्रजवासी मनापासून आश्चर्यचकित झाले. तिथलं व्रत पूर्ण करून, ते आनंदाने त्या घडलेल्या गोष्टी सांगत पुन्हा व्रजात परतले.

कदाचिदथ गोविन्दो रामश्चाद्भुतविक्रमः। विजह्रतुर्वने रात्र्यां मध्यगौ व्रजयोषिताम्

एकदा गोविंद आणि अद्भुत पराक्रम असलेला राम, व्रजच्या स्त्रियांच्या मध्ये, रात्रीच्या वेळी वनात आनंदाने विहार करत होते.

उपगीयमानौ ललितं स्त्रीजनैर्बद्धसौहृदैः। स्वलङ्कृतानुलिप्ताङ्गौ स्रग्विनौ विरजोऽम्बरौ

ते दोघे सुंदर अलंकारांनी आणि सुगंधी उटणं लावून, हार घालून आणि स्वच्छ वस्त्र परिधान करून, मैत्रीने बांधलेल्या व्रजस्त्रियांकडून गोड गाणं ऐकत होते.

निशामुखं मानयन्तावुदितोडुपतारकम्। मल्लिकागन्धमत्तालि जुष्टं कुमुदवायुना

रात्रीची सुरुवात होताच, चंद्र आणि तारे उगवले. कमळाच्या वाऱ्यावरून मल्लिकेचा सुगंध आणि मदमस्त भुंगे हवेत भरून गेले होते.

जगतुः सर्वभूतानां मनःश्रवणमङ्गलम्। तौ कल्पयन्तौ युगपत्स्वरमण्डलमूर्च्छितम्

ते दोघे एकत्र गात होते, त्यांच्या गाण्याने सर्व जीवांच्या मनाला आणि कानांना आनंद मिळत होता. त्यांनी एकाच वेळी सुंदर स्वरांची गुंफण केली.

गोप्यस्तद्गीतमाकर्ण्य मूर्च्छिता नाविदन्नृप। स्रंसद्दुकूलमात्मानं स्रस्तकेशस्रजं ततः

गोपींनी ते गाणं ऐकलं आणि त्या इतक्या हरखल्या की त्यांना भान राहिलं नाही; त्यांची वस्त्रं सैल झाली, केस आणि हार सुटले.

एवं विक्रीडतोः स्वैरं गायतोः सम्प्रमत्तवत्। शङ्खचूड इति ख्यातो धनदानुचरोऽभ्यगात्

अशा प्रकारे कृष्ण आणि राम मोकळेपणाने खेळत आणि गात असताना, कुबेराचा सेवक म्हणून प्रसिद्ध असलेला शंखचूड तिथे आला.

तयोर्निरीक्षतो राजंस्तन्नाथं प्रमदाजनम्। क्रोशन्तं कालयामास दिश्युदीच्यामशङ्कितः

कृष्ण आणि राम पाहत असताना, त्या राजाने स्त्रियांना एकत्र पाहून आणि त्यांना रडताना ऐकून, कोणतीही भीती न बाळगता त्यांना उत्तर दिशेला घेऊन जाऊ लागला.

क्रोशन्तं कृष्ण रामेति विलोक्य स्वपरिग्रहम्। यथा गा दस्युना ग्रस्ता भ्रातरावन्वधावताम्

स्त्रिया 'कृष्णा! रामा!' असं ओरडू लागल्या आणि आपलेच साथीदार पकडले गेलेले पाहून, कृष्ण आणि राम दोघे जण जशी गायी चोरून नेणाऱ्या चोरामागे धावतात तशी धावत गेले.

मा भैष्टेत्यभयारावौ शालहस्तौ तरस्विनौ। आसेदतुस्तं तरसा त्वरितं गुह्यकाधमम्

‘घाबरू नका!’ असं आश्वासक आवाजात सांगत, दोन्ही बलवान भाऊ गदा घेऊन वेगाने त्या दुष्ट यक्षाच्या मागे धावले.

स वीक्ष्य तावनुप्राप्तौ कालमृत्यू इवोद्विजन्। विसृज्य स्त्रीजनं मूढः प्राद्रवज्जीवितेच्छया

ते दोघे मृत्यू आणि काळासारखे जवळ येताना पाहून, त्या मूर्ख यक्षाने जीव वाचवण्यासाठी स्त्रियांना सोडून पळ काढला.

तमन्वधावद्गोविन्दो यत्र यत्र स धावति। जिहीर्षुस्तच्छिरोरत्नं तस्थौ रक्षन्स्त्रियो बलः

गोविंद त्याच्या मागे मागे जिथे जाई तिथे धावत राहिला, त्याच्या डोक्यावरील रत्न घेण्याच्या इच्छेने, आणि बळराम स्त्रियांना सुरक्षित ठेवण्यासाठी तिथेच थांबला.

अविदूर इवाभ्येत्य शिरस्तस्य दुरात्मनः। जहार मुष्टिनैवाङ्ग सहचूडमणिं विभुः

तो पराक्रमी जवळूनच त्या दुष्टाच्या डोक्यावर जोरात मुठ मारून त्याचा मुकुटातील रत्न आणि त्यासोबतच दुसरे रत्नही घेऊन गेला.

शङ्खचूडं निहत्यैवं मणिमादाय भास्वरम्। अग्रजायाददात्प्रीत्या पश्यन्तीनां च योषिताम्

शंखचूडाचा वध करून, तो तेजस्वी रत्न उचलून, प्रेमाने आपल्या मोठ्या भावाला दिले, आणि आजूबाजूच्या स्त्रिया हे सर्व पाहत होत्या.

युग्मगीतं; गोचारणाय वनं गतस्य भगवतो गोपीजनकृतं गुणगानम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) गोप्यः कृष्णे वनं याते तमनुद्रुतचेतसः । कृष्णलीलाः प्रगायन्त्यो निन्युर्दुःखेन वासरान्

श्रीशुक म्हणाले – कृष्ण वनात गायी चरायला गेला तेव्हा, गोपिका त्याच्या आठवणींत मग्न होऊन, कृष्णाच्या लीला गात, दुःखाने दिवस कंठू लागल्या.

श्रीगोप्य ऊचुः - ( स्वागता ) वामबाहुकृतवामकपोलो वल्गितभ्रुरधरार्पितवेणुम् । कोमलाङ्‌गुलिभिराश्रितमार्गं गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्दः

गोपिका म्हणाल्या – जिथे मुकुंद डाव्या हाताने बासरी धरून, डावे गाल डाव्या हाताला टेकवून, भुवया नाचवत, नाजूक बोटांनी बासरीचे सूर वाजवतो, तिथे तो आम्हाला बोलावतो.

व्योमयानवनिताः सह सिद्धैः विस्मितास्तदुपधार्य सलज्जाः । काममार्गणसमर्पितचित्ताः कश्मलं ययुरपस्मृतनीव्यः

स्वर्गातील स्त्रिया आणि सिद्धगण, त्याचे बासरीचे सूर ऐकून आश्चर्यचकित झाल्या; लाजेने त्यांचे मन प्रेमाच्या बाणांनी वेधले गेले आणि त्या आपल्या वस्त्रांचीही आठवण ठेवू शकल्या नाहीत.

हन्त चित्रमबलाः श्रृणुतेदं हारहास उरसि स्थिरविद्युत् । नन्दसूनुरयमार्तजनानां नर्मदो यर्हि कूजितवेणुः

अगं बायांनो, ऐका! नंदाचा हा सुंदर मुलगा, दुःखी लोकांना आनंद देणारा, जेव्हा बासरी वाजवतो, तेव्हा त्याच्या छातीवर हार आणि हास्य वीजेसारखे चमकत असते.

वृन्दशो व्रजवृषा मृगगावो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् । दन्तदष्टकवला धृतकर्णा निद्रिता लिखितचित्रमिवासन्

व्रजातील बैल, हरिण आणि गायी, बासरीच्या दूरवरून ऐकू येणाऱ्या सुरांनी मंत्रमुग्ध होऊन, तोंडात गवत धरून, कान टवकारून, जणू चित्रासारखे स्थिर आणि शांत बसतात.

बर्हिणस्तबकधातुपलाशैः बद्धमल्लपरिबर्हविडम्बः । कर्हिचित्सबल आलि स गोपैः गाः समाह्वयति यत्र मुकुन्दः

मोरपिसे, रंगीत माती आणि पानांनी सजून, कुस्तीगीरासारखा वेश घालून, कधी कधी मुकुंद आपल्या गोपमित्रांसह गायींना हाक मारतो.

तर्हि भग्नगतयः सरितो वै तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम् । स्पृहयतीर्वयमिवाबहुपुण्याः प्रेमवेपितभुजाः स्तिमितापः

त्या वेळी, कृष्णाच्या पायांच्या धुळीने भरलेल्या वाऱ्यामुळे, नद्यांचे प्रवाह विस्कळीत होतात आणि त्या आमच्यासारख्या, भाग्यवान, प्रेमाने थरथर कापणाऱ्या हातांनी, स्थिर होऊन त्याची आतुरतेने वाट पाहतात.

( मिश्र ) अनुचरैः समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूतिः । वनचरो गिरितटेषु चरन्तीः वेणुनाह्वयति गाः स यदा हि

तो आदिपुरुष, पर्वतराजासारखा, आपल्या शौर्याचे मित्रांकडून कौतुक ऐकत, वनात फिरताना, डोंगराच्या कड्यावर बासरी वाजवून गायींना बोलावतो.

वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्याः । प्रणतभारविटपा मधुधाराः प्रेमहृष्टतनवः ससृजुः स्म

वनातील वेलींना आणि झाडांना फुलाफळांनी भरून, जणू त्यांनी आपल्या अंगात विष्णूचे दर्शन घडवले आहे; त्यांच्या फांद्या मधाच्या धारांनी झुकतात, प्रेमाने पुलकित होऊन फुले फुलवतात.

दर्शनीयतिलको वनमाला दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तैः । अलिकुलैरलघु गीतामभीष्टं आद्रियन् यर्हि सन्धितवेणुः

सुंदर तिलक, वनफुलांची माळ, दिव्य सुवास आणि मधाने ओतप्रोत तुळशीने सजलेला तो, जेव्हा बासरी वाजवतो, तेव्हा मधमाशा त्याच्या सन्मानार्थ, आपल्याला हवे तसे गाणे गातात.

सरसि सारसहंसविहङ्‌गाः चारुगीतहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौनाः

तळ्यात, बगळे, हंस आणि इतर पक्षी, त्याच्या सुंदर गाण्याने मंत्रमुग्ध होऊन, हरिपाशी येतात, मन एकाग्र करून, डोळे मिटून, शांतपणे त्याची पूजा करतात.

सहबलः स्रगवतंसविलासः सानुषु क्षितिभृतो व्रजदेव्यः । हर्षयन् यर्हि वेणुरवेण जातहर्ष उपरम्भति विश्वम्

मित्रांसह, फुलांच्या माळा आणि अलंकारांनी सजलेला तो, डोंगराच्या उतारावर, जेव्हा बासरीच्या सुरांनी गोपिकांना आनंदित करतो, तेव्हा साऱ्या जगात आनंद पसरतो.

महदतिक्रमणशङ्‌कितचेता मन्दमन्दमनुगर्जति मेघः । सुहृदमभ्यवर्षत् सुमनोभिः छायया च विदधत्प्रतपत्रम्

मेघ, आपली मर्यादा ओलांडू नये म्हणून सावधपणे हळूहळू गडगडतो, आणि मित्रासारखा, फुलांचा वर्षाव करतो, छाया देतो, जणू त्याच्यासाठी छत्र धरतो.

विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षाः । तव सुतः सति यदाधरबिम्बे दत्तवेणुरनयत् स्वरजातीः

विविध गायींची देखभाल करण्यात कुशल आणि बासरी वाजवण्यात पटाईत असलेला तुझा मुलगा, जेव्हा बासरी ओठांवर ठेवतो, तेव्हा त्याच्या स्वतःच्या सुरांनी नवीन गाणी निर्माण करतो.

सवनशस्तदुपधार्य सुरेशाः शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगाः । कवय आनतकन्धरचित्ताः कश्मलं ययुरनिश्चिततत्त्वाः

हे ऐकून, इंद्र, शंकर, ब्रह्मा आणि इतर देवता, तसेच ऋषी, मान झुकवून, मन एकाग्र करून, सत्य काय हेच समजेनासे होऊन गोंधळून जातात.