श्रीमद्भागवतपुराणम्

ब्रह्मरात्र उपावृत्ते वासुदेवानुमोदिताः । अनिच्छन्त्यो ययुर्गोप्यः स्वगृहान् भगवत्प्रियाः

ब्रह्मरात्री संपल्यावर, भगवंताच्या आवडत्या त्या गोपी, वसुदेवाच्या संमतीने, मनातून नकोसे वाटत असतानाही, आपल्या घरी परतल्या.

( वसंततिलका ) विक्रीडितं व्रजवधूभिरिदं च विष्णोः श्रद्धान्वितोऽनुश्रृणुयादथ वर्णयेद्यः । भक्तिं परां भगवति प्रतिलभ्य कामं हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीरः

जो कोणी श्रद्धेने विष्णूची व्रजवधूंशी केलेली ही लीला ऐकतो किंवा सांगतो, त्याला भगवंतावर श्रेष्ठ भक्ती प्राप्त होते आणि धीर धरून तो मनातील कामरोग लवकरच दूर करतो.

अजगरमुखात् अनन्दस्य मोचनम्,अजगरस्य पूर्वविद्याधरप्राप्ति; शंखचूड वधः । श्रीशुक उवाच। एकदा देवयात्रायां गोपाला जातकौतुकाः। अनोभिरनडुद्युक्तैः प्रययुस्तेऽम्बिकावनम्

श्रीशुक म्हणाले — एकदा देवयात्रेच्या वेळी, गवळ्यांना मोठा उत्साह आला आणि त्यांनी आपल्या बैलांनी गाड्या जुळवून अंबिकावनात जायला सुरुवात केली.

तत्र स्नात्वा सरस्वत्यां देवं पशुपतिं विभुम्। आनर्चुरर्हणैर्भक्त्या देवीं च णृपतेऽम्बिकाम्

तेथे सरस्वतीत स्नान करून, त्यांनी मोठ्या भक्तीने देव — पशुपती — आणि देवी अंबिका यांची पूजा केली.

गावो हिरण्यं वासांसि मधु मध्वन्नमादृताः। ब्राह्मणेभ्यो ददुः सर्वे देवो नः प्रीयतामिति

त्यांनी आदराने गायी, सोने, वस्त्रे, मध, मधुर अन्न ब्राह्मणांना दिले आणि 'देव आमच्यावर प्रसन्न होवो' असे म्हणाले.

ऊषुः सरस्वतीतीरे जलं प्राश्य यतव्रताः। रजनीं तां महाभागा नन्दसुनन्दकादयः

सरस्वतीच्या काठी, पाणी पिऊन आणि व्रत पाळून, नंद, सुनंद व इतर पुण्यवानांनी ती रात्र तेथे घालवली.

कश्चिन्महानहिस्तस्मिन्विपिनेऽतिबुभुक्षितः। यदृच्छयागतो नन्दं शयानमुरगोऽग्रसीत्

त्या जंगलात, एक मोठा आणि भुकेला साप योगायोगाने आला आणि झोपलेल्या नंदाला गिळू लागला.

स चुक्रोशाहिना ग्रस्तः कृष्ण कृष्ण महानयम्। सर्पो मां ग्रसते तात प्रपन्नं परिमोचय

सापाने पकडल्यावर नंद मोठ्याने ओरडला — 'कृष्णा, कृष्णा, हे फार भयंकर आहे! बाबा, साप मला गिळतोय, मी तुझ्या आश्रयाला आलोय, वाचव.'

तस्य चाक्रन्दितं श्रुत्वा गोपालाः सहसोत्थिताः। ग्रस्तं च दृष्ट्वा विभ्रान्ताः सर्पं विव्यधुरुल्मुकैः

त्याचा आक्रोश ऐकून गवळ्यांनी पटकन उठून, नंदाला सापाने पकडलेले पाहून गोंधळले आणि काठ्यांनी सापावर मारू लागले.

अलातैर्दह्यमानोऽपि नामुञ्चत्तमुरङ्गमः। तमस्पृशत्पदाभ्येत्य भगवान्सात्वतां पतिः

अग्नीच्या कांड्यांनी जळत असतानाही तो साप नंदाला सोडत नव्हता; मग सत्त्वतांचा स्वामी भगवंत जवळ गेला आणि आपल्या पायांनी त्याला स्पर्श केला.

स वै भगवतः श्रीमत्पादस्पर्शहताशुभः। भेजे सर्पवपुर्हित्वा रूपं विद्याधरार्चितम्

भगवंताच्या पवित्र पायांच्या स्पर्शाने त्याचे सगळे दोष नाहीसे झाले; सापाचे रूप सोडून त्याने विद्याधरांनी पूजलेले सुंदर रूप धारण केले.

तमपृच्छद्धृषीकेशः प्रणतं समवस्थितम्। दीप्यमानेन वपुषा पुरुषं हेममालिनम्

तेव्हा हृषीकेश त्या नम्रपणे उभ्या असलेल्या, तेजस्वी, सुवर्णमाळ घातलेल्या पुरुषाला विचारू लागले.

को भवान्परया लक्ष्म्या रोचतेऽद्भुतदर्शनः। कथं जुगुप्सितामेतां गतिं वा प्रापितोऽवशः

तू कोण आहेस, जो इतक्या दिव्य तेजाने उजळून निघालायस? आणि तुला या निंद्य अवस्थेत कसा पडावं लागलं?

सर्प उवाच। अहं विद्याधरः कश्चित्सुदर्शन इति श्रुतः। श्रिया स्वरूपसम्पत्त्या विमानेनाचरन्दिशः

साप म्हणाला — मी एक विद्याधर आहे, माझं नाव सुदर्शन आहे. मी सौंदर्य आणि संपत्तीने प्रसिद्ध असून, विमानातून सर्व दिशांना फिरायचो.

ऋषीन्विरूपाङ्गिरसः प्राहसं रूपदर्पितः। तैरिमां प्रापितो योनिं प्रलब्धैः स्वेन पाप्मना

विरूप आणि अङ्गिरस या ऋषींनी त्यांच्या रूपाचा गर्व करून माझी हसत खिल्ली उडवली. त्यांच्या शापामुळे, आणि माझ्या स्वतःच्या पापामुळे, मला या जन्मात यावं लागलं.

शापो मेऽनुग्रहायैव कृतस्तैः करुणात्मभिः। यदहं लोकगुरुणा पदा स्पृष्टो हताशुभः

त्या दयाळू ऋषींनी दिलेला शाप माझ्या कल्याणासाठीच होता; कारण जेव्हा मला लोकांचे गुरु असलेल्या परमेश्वराच्या पायाचा स्पर्श झाला, तेव्हा माझं सर्व अशुभ नष्ट झालं.

तं त्वाहं भवभीतानां प्रपन्नानां भयापहम्। आपृच्छे शापनिर्मुक्तः पादस्पर्शादमीवहन्

आता मी शापातून मुक्त झालो आहे. जे लोक संसाराच्या भीतीने घाबरले आहेत आणि शरण आले आहेत, त्यांची भीती दूर करणाऱ्या प्रभू, मी तुमच्या पायाचा स्पर्श मिळवून, तुमची परवानगी मागतो की मला आता जाऊ द्या.

प्रपन्नोऽस्मि महायोगिन्महापुरुष सत्पते। अनुजानीहि मां देव सर्वलोकेश्वरेश्वर

महान योगी, श्रेष्ठ पुरुष, सज्जनांचा स्वामी, मी तुमच्या चरणी शरण आलो आहे. सर्व लोकांचे आणि त्यांच्या स्वाम्यांचे प्रभो, मला परवानगी द्या.

ब्रह्मदण्डाद्विमुक्तोऽहं सद्यस्तेऽच्युत दर्शनात्। यन्नाम गृह्णन्नखिलान्श्रोतॄनात्मानमेव च। सद्यः पुनाति किं भूयस्तस्य स्पृष्टः पदा हि ते

अच्युत, तुमचं दर्शन होताच मी ब्रह्मदेवाच्या शापातून लगेच मुक्त झालो. तुमचं नाव उच्चारलं की सर्व ऐकणाऱ्यांचं आणि स्वतःचं मन लगेच पवित्र होतं, मग तुमच्या पायाचा स्पर्श मिळाल्यावर तर किती अधिक पुण्य होत असेल!

इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं परिक्रम्याभिवन्द्य च। सुदर्शनो दिवं यातः कृच्छ्रान्नन्दश्च मोचितः

दाशार्ह वंशजाची परवानगी घेऊन, त्यांची प्रदक्षिणा करून आणि नमस्कार करून, सुदर्शन स्वर्गात गेला आणि नंद संकटातून मुक्त झाला.

निशाम्य कृष्णस्य तदात्मवैभवं। व्रजौकसो विस्मितचेतसस्ततः। समाप्य तस्मिन्नियमं पुनर्व्रजं। नृपाययुस्तत्कथयन्त आदृताः

कृष्णाचं अद्भुत सामर्थ्य पाहून, व्रजवासी मनापासून आश्चर्यचकित झाले. तिथलं व्रत पूर्ण करून, ते आनंदाने त्या घडलेल्या गोष्टी सांगत पुन्हा व्रजात परतले.

कदाचिदथ गोविन्दो रामश्चाद्भुतविक्रमः। विजह्रतुर्वने रात्र्यां मध्यगौ व्रजयोषिताम्

एकदा गोविंद आणि अद्भुत पराक्रम असलेला राम, व्रजच्या स्त्रियांच्या मध्ये, रात्रीच्या वेळी वनात आनंदाने विहार करत होते.

उपगीयमानौ ललितं स्त्रीजनैर्बद्धसौहृदैः। स्वलङ्कृतानुलिप्ताङ्गौ स्रग्विनौ विरजोऽम्बरौ

ते दोघे सुंदर अलंकारांनी आणि सुगंधी उटणं लावून, हार घालून आणि स्वच्छ वस्त्र परिधान करून, मैत्रीने बांधलेल्या व्रजस्त्रियांकडून गोड गाणं ऐकत होते.

निशामुखं मानयन्तावुदितोडुपतारकम्। मल्लिकागन्धमत्तालि जुष्टं कुमुदवायुना

रात्रीची सुरुवात होताच, चंद्र आणि तारे उगवले. कमळाच्या वाऱ्यावरून मल्लिकेचा सुगंध आणि मदमस्त भुंगे हवेत भरून गेले होते.

जगतुः सर्वभूतानां मनःश्रवणमङ्गलम्। तौ कल्पयन्तौ युगपत्स्वरमण्डलमूर्च्छितम्

ते दोघे एकत्र गात होते, त्यांच्या गाण्याने सर्व जीवांच्या मनाला आणि कानांना आनंद मिळत होता. त्यांनी एकाच वेळी सुंदर स्वरांची गुंफण केली.

गोप्यस्तद्गीतमाकर्ण्य मूर्च्छिता नाविदन्नृप। स्रंसद्दुकूलमात्मानं स्रस्तकेशस्रजं ततः

गोपींनी ते गाणं ऐकलं आणि त्या इतक्या हरखल्या की त्यांना भान राहिलं नाही; त्यांची वस्त्रं सैल झाली, केस आणि हार सुटले.

एवं विक्रीडतोः स्वैरं गायतोः सम्प्रमत्तवत्। शङ्खचूड इति ख्यातो धनदानुचरोऽभ्यगात्

अशा प्रकारे कृष्ण आणि राम मोकळेपणाने खेळत आणि गात असताना, कुबेराचा सेवक म्हणून प्रसिद्ध असलेला शंखचूड तिथे आला.

तयोर्निरीक्षतो राजंस्तन्नाथं प्रमदाजनम्। क्रोशन्तं कालयामास दिश्युदीच्यामशङ्कितः

कृष्ण आणि राम पाहत असताना, त्या राजाने स्त्रियांना एकत्र पाहून आणि त्यांना रडताना ऐकून, कोणतीही भीती न बाळगता त्यांना उत्तर दिशेला घेऊन जाऊ लागला.

क्रोशन्तं कृष्ण रामेति विलोक्य स्वपरिग्रहम्। यथा गा दस्युना ग्रस्ता भ्रातरावन्वधावताम्

स्त्रिया 'कृष्णा! रामा!' असं ओरडू लागल्या आणि आपलेच साथीदार पकडले गेलेले पाहून, कृष्ण आणि राम दोघे जण जशी गायी चोरून नेणाऱ्या चोरामागे धावतात तशी धावत गेले.