श्रीमद्भागवतपुराणम्

ईश्वराणां वचः सत्यं तथैवाचरितं क्वचित् । तेषां यत् स्ववचोयुक्तं बुद्धिमांस्तत् समाचरेत्

ईश्वरांचे बोलणे खरे असते, आणि कधी कधी त्यांची कृत्येही; पण बुद्धिमानाने त्यांच्या वचनात आणि कृत्यात जे योग्य वाटते तेच अनुसरावे.

कुशलाचरितेनैषां इह स्वार्थो न विद्यते । विपर्ययेण वानर्थो निरहङ्‌कारिणां प्रभो

त्यांच्या कुशल वागण्यात त्यांना स्वतःचा काही स्वार्थ नसतो; आणि अहंकार नसलेल्या लोकांना उलट घडले तरी काही अपाय होत नाही, हे प्रभो.

किमुताखिलसत्त्वानां तिर्यङ्‌ मर्त्यदिवौकसाम् । ईशितुश्चेशितव्यानां कुशलाकुशलान्वयः

म्हणूनच, सर्व प्राणी — पशू, माणसे, देव — हे जे शासक आणि शासित आहेत, त्यांना चांगले आणि वाईट याचा संबंध लागू होतो.

( वसंततिलका ) यत्पादपङ्‌कजपरागनिषेवतृप्ता योगप्रभावविधुताखिलकर्मबन्धाः । स्वैरं चरन्ति मुनयोऽपि न नह्यमानाः तस्येच्छयाऽऽत्तवपुषः कुत एव बन्धः

ज्यांच्या पायांखालील धुळीची सेवा करून योगशक्तीने सर्व कर्मबंधन झटकून टाकली आहेत, असे ऋषीही, त्याच्या इच्छेने शरीर धारण करून, कुठेही मुक्तपणे वावरतात; मग त्याच्या इच्छेने घेतलेल्या या देहाला कसा बंधन लागू शकेल?

( अनुष्टुप् ) गोपीनां तत्पतीनां च सर्वेषामेव देहिनाम् । योऽन्तश्चरति सोऽध्यक्षः क्रीडनेनेह देहभाक्

तो सर्वांच्या — गोपी, त्यांचे पती आणि इतर सर्व जिवंत प्राण्यांच्या — अंतःकरणात वास करणारा, सर्व गोष्टी पाहणारा, आणि या देहात खेळ करणारा आहे.

अनुग्रहाय भूतानां मानुषं देहमास्थितः । भजते तादृशीः क्रीड याः श्रुत्वा तत्परो भवेत्

सर्व जीवांवर कृपा करण्यासाठी त्याने मानवी देह घेतला आणि अशी लीला केली की, जी ऐकून कोणीही त्याच्यात पूर्णपणे मन लावतो.

नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास्तस्य मायया । मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः

व्रजवासी, कृष्णाच्या मायेमुळे मोहात पडलेले, कृष्णावर कधीही मत्सर करत नव्हते; त्यांना वाटायचे की, त्यांच्या शेजारी असलेले त्यांचेच पती आहेत.

ब्रह्मरात्र उपावृत्ते वासुदेवानुमोदिताः । अनिच्छन्त्यो ययुर्गोप्यः स्वगृहान् भगवत्प्रियाः

ब्रह्मरात्री संपल्यावर, भगवंताच्या आवडत्या त्या गोपी, वसुदेवाच्या संमतीने, मनातून नकोसे वाटत असतानाही, आपल्या घरी परतल्या.

( वसंततिलका ) विक्रीडितं व्रजवधूभिरिदं च विष्णोः श्रद्धान्वितोऽनुश्रृणुयादथ वर्णयेद्यः । भक्तिं परां भगवति प्रतिलभ्य कामं हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीरः

जो कोणी श्रद्धेने विष्णूची व्रजवधूंशी केलेली ही लीला ऐकतो किंवा सांगतो, त्याला भगवंतावर श्रेष्ठ भक्ती प्राप्त होते आणि धीर धरून तो मनातील कामरोग लवकरच दूर करतो.

अजगरमुखात् अनन्दस्य मोचनम्,अजगरस्य पूर्वविद्याधरप्राप्ति; शंखचूड वधः । श्रीशुक उवाच। एकदा देवयात्रायां गोपाला जातकौतुकाः। अनोभिरनडुद्युक्तैः प्रययुस्तेऽम्बिकावनम्

श्रीशुक म्हणाले — एकदा देवयात्रेच्या वेळी, गवळ्यांना मोठा उत्साह आला आणि त्यांनी आपल्या बैलांनी गाड्या जुळवून अंबिकावनात जायला सुरुवात केली.

तत्र स्नात्वा सरस्वत्यां देवं पशुपतिं विभुम्। आनर्चुरर्हणैर्भक्त्या देवीं च णृपतेऽम्बिकाम्

तेथे सरस्वतीत स्नान करून, त्यांनी मोठ्या भक्तीने देव — पशुपती — आणि देवी अंबिका यांची पूजा केली.

गावो हिरण्यं वासांसि मधु मध्वन्नमादृताः। ब्राह्मणेभ्यो ददुः सर्वे देवो नः प्रीयतामिति

त्यांनी आदराने गायी, सोने, वस्त्रे, मध, मधुर अन्न ब्राह्मणांना दिले आणि 'देव आमच्यावर प्रसन्न होवो' असे म्हणाले.

ऊषुः सरस्वतीतीरे जलं प्राश्य यतव्रताः। रजनीं तां महाभागा नन्दसुनन्दकादयः

सरस्वतीच्या काठी, पाणी पिऊन आणि व्रत पाळून, नंद, सुनंद व इतर पुण्यवानांनी ती रात्र तेथे घालवली.

कश्चिन्महानहिस्तस्मिन्विपिनेऽतिबुभुक्षितः। यदृच्छयागतो नन्दं शयानमुरगोऽग्रसीत्

त्या जंगलात, एक मोठा आणि भुकेला साप योगायोगाने आला आणि झोपलेल्या नंदाला गिळू लागला.

स चुक्रोशाहिना ग्रस्तः कृष्ण कृष्ण महानयम्। सर्पो मां ग्रसते तात प्रपन्नं परिमोचय

सापाने पकडल्यावर नंद मोठ्याने ओरडला — 'कृष्णा, कृष्णा, हे फार भयंकर आहे! बाबा, साप मला गिळतोय, मी तुझ्या आश्रयाला आलोय, वाचव.'

तस्य चाक्रन्दितं श्रुत्वा गोपालाः सहसोत्थिताः। ग्रस्तं च दृष्ट्वा विभ्रान्ताः सर्पं विव्यधुरुल्मुकैः

त्याचा आक्रोश ऐकून गवळ्यांनी पटकन उठून, नंदाला सापाने पकडलेले पाहून गोंधळले आणि काठ्यांनी सापावर मारू लागले.

अलातैर्दह्यमानोऽपि नामुञ्चत्तमुरङ्गमः। तमस्पृशत्पदाभ्येत्य भगवान्सात्वतां पतिः

अग्नीच्या कांड्यांनी जळत असतानाही तो साप नंदाला सोडत नव्हता; मग सत्त्वतांचा स्वामी भगवंत जवळ गेला आणि आपल्या पायांनी त्याला स्पर्श केला.

स वै भगवतः श्रीमत्पादस्पर्शहताशुभः। भेजे सर्पवपुर्हित्वा रूपं विद्याधरार्चितम्

भगवंताच्या पवित्र पायांच्या स्पर्शाने त्याचे सगळे दोष नाहीसे झाले; सापाचे रूप सोडून त्याने विद्याधरांनी पूजलेले सुंदर रूप धारण केले.

तमपृच्छद्धृषीकेशः प्रणतं समवस्थितम्। दीप्यमानेन वपुषा पुरुषं हेममालिनम्

तेव्हा हृषीकेश त्या नम्रपणे उभ्या असलेल्या, तेजस्वी, सुवर्णमाळ घातलेल्या पुरुषाला विचारू लागले.

को भवान्परया लक्ष्म्या रोचतेऽद्भुतदर्शनः। कथं जुगुप्सितामेतां गतिं वा प्रापितोऽवशः

तू कोण आहेस, जो इतक्या दिव्य तेजाने उजळून निघालायस? आणि तुला या निंद्य अवस्थेत कसा पडावं लागलं?

सर्प उवाच। अहं विद्याधरः कश्चित्सुदर्शन इति श्रुतः। श्रिया स्वरूपसम्पत्त्या विमानेनाचरन्दिशः

साप म्हणाला — मी एक विद्याधर आहे, माझं नाव सुदर्शन आहे. मी सौंदर्य आणि संपत्तीने प्रसिद्ध असून, विमानातून सर्व दिशांना फिरायचो.

ऋषीन्विरूपाङ्गिरसः प्राहसं रूपदर्पितः। तैरिमां प्रापितो योनिं प्रलब्धैः स्वेन पाप्मना

विरूप आणि अङ्गिरस या ऋषींनी त्यांच्या रूपाचा गर्व करून माझी हसत खिल्ली उडवली. त्यांच्या शापामुळे, आणि माझ्या स्वतःच्या पापामुळे, मला या जन्मात यावं लागलं.

शापो मेऽनुग्रहायैव कृतस्तैः करुणात्मभिः। यदहं लोकगुरुणा पदा स्पृष्टो हताशुभः

त्या दयाळू ऋषींनी दिलेला शाप माझ्या कल्याणासाठीच होता; कारण जेव्हा मला लोकांचे गुरु असलेल्या परमेश्वराच्या पायाचा स्पर्श झाला, तेव्हा माझं सर्व अशुभ नष्ट झालं.

तं त्वाहं भवभीतानां प्रपन्नानां भयापहम्। आपृच्छे शापनिर्मुक्तः पादस्पर्शादमीवहन्

आता मी शापातून मुक्त झालो आहे. जे लोक संसाराच्या भीतीने घाबरले आहेत आणि शरण आले आहेत, त्यांची भीती दूर करणाऱ्या प्रभू, मी तुमच्या पायाचा स्पर्श मिळवून, तुमची परवानगी मागतो की मला आता जाऊ द्या.

प्रपन्नोऽस्मि महायोगिन्महापुरुष सत्पते। अनुजानीहि मां देव सर्वलोकेश्वरेश्वर

महान योगी, श्रेष्ठ पुरुष, सज्जनांचा स्वामी, मी तुमच्या चरणी शरण आलो आहे. सर्व लोकांचे आणि त्यांच्या स्वाम्यांचे प्रभो, मला परवानगी द्या.

ब्रह्मदण्डाद्विमुक्तोऽहं सद्यस्तेऽच्युत दर्शनात्। यन्नाम गृह्णन्नखिलान्श्रोतॄनात्मानमेव च। सद्यः पुनाति किं भूयस्तस्य स्पृष्टः पदा हि ते

अच्युत, तुमचं दर्शन होताच मी ब्रह्मदेवाच्या शापातून लगेच मुक्त झालो. तुमचं नाव उच्चारलं की सर्व ऐकणाऱ्यांचं आणि स्वतःचं मन लगेच पवित्र होतं, मग तुमच्या पायाचा स्पर्श मिळाल्यावर तर किती अधिक पुण्य होत असेल!

इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं परिक्रम्याभिवन्द्य च। सुदर्शनो दिवं यातः कृच्छ्रान्नन्दश्च मोचितः

दाशार्ह वंशजाची परवानगी घेऊन, त्यांची प्रदक्षिणा करून आणि नमस्कार करून, सुदर्शन स्वर्गात गेला आणि नंद संकटातून मुक्त झाला.

निशाम्य कृष्णस्य तदात्मवैभवं। व्रजौकसो विस्मितचेतसस्ततः। समाप्य तस्मिन्नियमं पुनर्व्रजं। नृपाययुस्तत्कथयन्त आदृताः

कृष्णाचं अद्भुत सामर्थ्य पाहून, व्रजवासी मनापासून आश्चर्यचकित झाले. तिथलं व्रत पूर्ण करून, ते आनंदाने त्या घडलेल्या गोष्टी सांगत पुन्हा व्रजात परतले.

कदाचिदथ गोविन्दो रामश्चाद्भुतविक्रमः। विजह्रतुर्वने रात्र्यां मध्यगौ व्रजयोषिताम्

एकदा गोविंद आणि अद्भुत पराक्रम असलेला राम, व्रजच्या स्त्रियांच्या मध्ये, रात्रीच्या वेळी वनात आनंदाने विहार करत होते.