श्रीमद्भागवतपुराणम्

( अनुष्टुप् ) कृष्णविक्रीडितं वीक्ष्य मुमुहुः खेचरस्त्रियः । कामार्दिताः शशाङ्‌कश्च सगणो विस्मितोऽभवत्

श्रीकृष्णाच्या या खेळाकडे पाहून आकाशातील देवांगना गोंधळून गेल्या, कामभावनेने व्याकुळ झाल्या; अगदी चंद्रही आपल्या सोबत्यांसह आश्चर्यचकित झाला.

कृत्वा तावन्तमात्मानं यावतीर्गोपयोषितः । रेमे स भगवान् ताभिः आत्मारामोऽपि लीलया

जितक्या गोपिका तितक्या रूपांनी श्रीकृष्ण प्रकटला आणि स्वतःमध्ये पूर्ण असूनही, आपल्या इच्छेने सर्व गोपिकांबरोबर आनंदाने रमला.

तासां अतिविहारेण श्रान्तानां वदनानि सः । प्रामृजत् करुणः प्रेम्णा शन्तमेनाङ्‌ग पाणिना

खूप खेळून गोपिका थकल्या असता, श्रीकृष्णाने प्रेमाने आणि करुणेने, शांत हाताने त्यांचे तोंड अलगद पुसले, हे प्रिय.

( वसंततिलका ) गोप्यः स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तलत्विड् गण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणेन । मानं दधत्य ऋषभस्य जगुः कृतानि पुण्यानि तत्कररुहस्पर्शप्रमोदाः

गोपिकांच्या गालांवर सोन्याच्या कुंडलांचा आणि केसांचा प्रकाश झळकत होता; त्यांच्या गोड हास्याने आणि प्रेमळ नजरेने त्या श्रीकृष्णाच्या पुण्यकथा गात होत्या, त्याच्या कमलासारख्या हातांच्या स्पर्शाने त्या धन्य झाल्या.

ताभिर्युतः श्रममपोहितुमङ्‌गसङ्‌ग घृष्टस्रजः स कुचकुङ्‌कुमरञ्जितायाः । गन्धर्वपालिभिरनुद्रुत आविशद् वा श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिन्नसेतुः

त्या गंधाने भरलेल्या हारांनी आणि छातीवरच्या केशराने रंगलेल्या गोपिकांनी वेढलेल्या श्रीकृष्णाने, गंधर्वांच्या गाण्याच्या गजरात, जणू दमलेला हत्ती आपल्या स्त्रियांसह बंध फोडून पाण्यात शिरतो तसा, वनात प्रवेश केला.

सोऽम्भस्यलं युवतिभिः परिषिच्यमानः प्रेम्णेक्षितः प्रहसतीभिरितस्ततोऽङ्‌ग । वैमानिकैः कुसुमवर्षिभिरीड्यमानो रेमे स्वयं स्वरतिरत्र गजेन्द्रलीलः

त्या ठिकाणी, तरुण स्त्रियांकडून स्नान घालताना, प्रेमाने आणि हसत-खेळत त्याच्याकडे पाहिलं जात होतं; आकाशातील देवांनी फुलांचा वर्षाव केला, आणि स्वतःमध्ये आनंद मानणारा तो श्रीकृष्ण, गजेंद्रासारखा खेळत होता.

( मिश्र ) ततश्च कृष्णोपवने जलस्थल प्रसूनगन्धानिलजुष्टदिक्तटे । चचार भृङ्‌गप्रमदागणावृतो यथा मदच्युद् द्विरदः करेणुभिः

नंतर, कृष्णाच्या बागेत, जलाशयावर आणि जमिनीवर, फुलांच्या सुगंधाने भरलेल्या वाऱ्यात, श्रीकृष्ण आनंदी गोपिकांच्या झुंडीत जसा मदमस्त हत्ती आपल्या मादींसह फिरतो तसा विहरत होता.

एवं शशाङ्‌कांशुविराजिता निशाः स सत्यकामोऽनुरताबलागणः । सिषेव आत्मन्यवरुद्धसौरतः सर्वाः शरत्काव्यकथारसाश्रयाः

अशा प्रकारे, चंद्राच्या किरणांनी उजळलेल्या रात्रींमध्ये, सत्यवचन पाळणारा आणि प्रेमळ स्त्रियांनी वेढलेला श्रीकृष्ण, आपली आसक्ती स्वतःमध्ये ठेवून, शरद ऋतूच्या काव्यरसाचा आस्वाद घेत त्यांच्यात रमला.

श्रीपरीक्षिदुवाच - ( अनुष्टुप् ) संस्थापनाय धर्मस्य प्रशमायेतरस्य च । अवतीर्णो हि भगवानंन् अंशेन जगदीश्वरः

श्रीपरिक्षित म्हणाले — धर्माची स्थापना करण्यासाठी आणि अधर्माचा नाश करण्यासाठी, जगाचा स्वामी स्वतः अवतार घेतो.

स कथं धर्मसेतूनां वक्ता कर्ताभिरक्षिता । प्रतीपमाचरद् ब्रह्मन् परदाराभिमर्शनम्

मग, ब्रह्मन्, जो धर्माच्या मर्यादा सांगतो, करतो आणि राखतो, त्याने इतरांच्या स्त्रियांना स्पर्श करून धर्माच्या विरुद्ध कसे वागले?

आप्तकामो यदुपतिः कृतवान् वै जुगुप्सितम् । किमभिप्राय एतन्नः संशयं छिन्धि सुव्रत

स्वतःमध्ये पूर्ण असलेल्या यादवांचा स्वामी श्रीकृष्णाने हे निंदनीय कृत्य का केले? त्याचा हेतू काय होता? हे सन्मार्गी, आमचा हा संशय दूर करा.

श्रीशुक उवाच - धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट ईश्वराणां च साहसम् । तेजीयसां न दोषाय वह्नेः सर्वभुजो यथा

श्रीशुक म्हणाले — देवतांमध्ये धर्माचे उल्लंघन आणि धाडसी कृत्ये दिसतात; तेजस्वी लोकांना त्यात दोष लागत नाही, जसे अग्नी सर्व काही जाळतो.

नैतत्समाचरेज्जातु मनसापि ह्यनीश्वरः । विनश्यत्याचरन्मौढ्याद् यथारुद्रोऽब्धिजं विषम्

सामान्य माणसाने असे कधीच वागू नये, मनातही आणू नये; अज्ञानाने तसे केल्यास तो नष्ट होतो, जसे रुद्राने समुद्रातील विष प्यायल्यावर झाले.

ईश्वराणां वचः सत्यं तथैवाचरितं क्वचित् । तेषां यत् स्ववचोयुक्तं बुद्धिमांस्तत् समाचरेत्

ईश्वरांचे बोलणे खरे असते, आणि कधी कधी त्यांची कृत्येही; पण बुद्धिमानाने त्यांच्या वचनात आणि कृत्यात जे योग्य वाटते तेच अनुसरावे.

कुशलाचरितेनैषां इह स्वार्थो न विद्यते । विपर्ययेण वानर्थो निरहङ्‌कारिणां प्रभो

त्यांच्या कुशल वागण्यात त्यांना स्वतःचा काही स्वार्थ नसतो; आणि अहंकार नसलेल्या लोकांना उलट घडले तरी काही अपाय होत नाही, हे प्रभो.

किमुताखिलसत्त्वानां तिर्यङ्‌ मर्त्यदिवौकसाम् । ईशितुश्चेशितव्यानां कुशलाकुशलान्वयः

म्हणूनच, सर्व प्राणी — पशू, माणसे, देव — हे जे शासक आणि शासित आहेत, त्यांना चांगले आणि वाईट याचा संबंध लागू होतो.

( वसंततिलका ) यत्पादपङ्‌कजपरागनिषेवतृप्ता योगप्रभावविधुताखिलकर्मबन्धाः । स्वैरं चरन्ति मुनयोऽपि न नह्यमानाः तस्येच्छयाऽऽत्तवपुषः कुत एव बन्धः

ज्यांच्या पायांखालील धुळीची सेवा करून योगशक्तीने सर्व कर्मबंधन झटकून टाकली आहेत, असे ऋषीही, त्याच्या इच्छेने शरीर धारण करून, कुठेही मुक्तपणे वावरतात; मग त्याच्या इच्छेने घेतलेल्या या देहाला कसा बंधन लागू शकेल?

( अनुष्टुप् ) गोपीनां तत्पतीनां च सर्वेषामेव देहिनाम् । योऽन्तश्चरति सोऽध्यक्षः क्रीडनेनेह देहभाक्

तो सर्वांच्या — गोपी, त्यांचे पती आणि इतर सर्व जिवंत प्राण्यांच्या — अंतःकरणात वास करणारा, सर्व गोष्टी पाहणारा, आणि या देहात खेळ करणारा आहे.

अनुग्रहाय भूतानां मानुषं देहमास्थितः । भजते तादृशीः क्रीड याः श्रुत्वा तत्परो भवेत्

सर्व जीवांवर कृपा करण्यासाठी त्याने मानवी देह घेतला आणि अशी लीला केली की, जी ऐकून कोणीही त्याच्यात पूर्णपणे मन लावतो.

नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास्तस्य मायया । मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः

व्रजवासी, कृष्णाच्या मायेमुळे मोहात पडलेले, कृष्णावर कधीही मत्सर करत नव्हते; त्यांना वाटायचे की, त्यांच्या शेजारी असलेले त्यांचेच पती आहेत.

ब्रह्मरात्र उपावृत्ते वासुदेवानुमोदिताः । अनिच्छन्त्यो ययुर्गोप्यः स्वगृहान् भगवत्प्रियाः

ब्रह्मरात्री संपल्यावर, भगवंताच्या आवडत्या त्या गोपी, वसुदेवाच्या संमतीने, मनातून नकोसे वाटत असतानाही, आपल्या घरी परतल्या.

( वसंततिलका ) विक्रीडितं व्रजवधूभिरिदं च विष्णोः श्रद्धान्वितोऽनुश्रृणुयादथ वर्णयेद्यः । भक्तिं परां भगवति प्रतिलभ्य कामं हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीरः

जो कोणी श्रद्धेने विष्णूची व्रजवधूंशी केलेली ही लीला ऐकतो किंवा सांगतो, त्याला भगवंतावर श्रेष्ठ भक्ती प्राप्त होते आणि धीर धरून तो मनातील कामरोग लवकरच दूर करतो.

अजगरमुखात् अनन्दस्य मोचनम्,अजगरस्य पूर्वविद्याधरप्राप्ति; शंखचूड वधः । श्रीशुक उवाच। एकदा देवयात्रायां गोपाला जातकौतुकाः। अनोभिरनडुद्युक्तैः प्रययुस्तेऽम्बिकावनम्

श्रीशुक म्हणाले — एकदा देवयात्रेच्या वेळी, गवळ्यांना मोठा उत्साह आला आणि त्यांनी आपल्या बैलांनी गाड्या जुळवून अंबिकावनात जायला सुरुवात केली.

तत्र स्नात्वा सरस्वत्यां देवं पशुपतिं विभुम्। आनर्चुरर्हणैर्भक्त्या देवीं च णृपतेऽम्बिकाम्

तेथे सरस्वतीत स्नान करून, त्यांनी मोठ्या भक्तीने देव — पशुपती — आणि देवी अंबिका यांची पूजा केली.

गावो हिरण्यं वासांसि मधु मध्वन्नमादृताः। ब्राह्मणेभ्यो ददुः सर्वे देवो नः प्रीयतामिति

त्यांनी आदराने गायी, सोने, वस्त्रे, मध, मधुर अन्न ब्राह्मणांना दिले आणि 'देव आमच्यावर प्रसन्न होवो' असे म्हणाले.

ऊषुः सरस्वतीतीरे जलं प्राश्य यतव्रताः। रजनीं तां महाभागा नन्दसुनन्दकादयः

सरस्वतीच्या काठी, पाणी पिऊन आणि व्रत पाळून, नंद, सुनंद व इतर पुण्यवानांनी ती रात्र तेथे घालवली.

कश्चिन्महानहिस्तस्मिन्विपिनेऽतिबुभुक्षितः। यदृच्छयागतो नन्दं शयानमुरगोऽग्रसीत्

त्या जंगलात, एक मोठा आणि भुकेला साप योगायोगाने आला आणि झोपलेल्या नंदाला गिळू लागला.

स चुक्रोशाहिना ग्रस्तः कृष्ण कृष्ण महानयम्। सर्पो मां ग्रसते तात प्रपन्नं परिमोचय

सापाने पकडल्यावर नंद मोठ्याने ओरडला — 'कृष्णा, कृष्णा, हे फार भयंकर आहे! बाबा, साप मला गिळतोय, मी तुझ्या आश्रयाला आलोय, वाचव.'

तस्य चाक्रन्दितं श्रुत्वा गोपालाः सहसोत्थिताः। ग्रस्तं च दृष्ट्वा विभ्रान्ताः सर्पं विव्यधुरुल्मुकैः

त्याचा आक्रोश ऐकून गवळ्यांनी पटकन उठून, नंदाला सापाने पकडलेले पाहून गोंधळले आणि काठ्यांनी सापावर मारू लागले.