श्रीमद्भागवतपुराणम्

योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन यः प्रवृत्तिनिवृत्तिमान्

योगाच्या विविध अंगांनी, भक्तियोगाने, आणि दोन्ही—कर्म आणि त्याग—यांनी युक्त धर्माने, जो दोन्ही मार्गांनी चालतो—

आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभिः सगुणो निर्गुणः स्वदृक्

स्वतःच्या स्वरूपाचं ज्ञान आणि दृढ वैराग्य यांच्या जोरावर, गुणांसह किंवा निर्गुण, असा भगवंत स्वतःच्या अनुभूतीने प्राप्त होतो.

प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाव्यक्तगतेः योऽन्तर्धावति जन्तुषु

मी तुला भक्तियोगाचं चार प्रकारचं स्वरूप सांगितलं, आणि काळ जेव्हा अव्यक्तात विलीन होतो, तेव्हा जे लय पावतो, तेही सांगितलं.

जीवस्य संसृतीर्बह्वीः अविद्याकर्म निर्मिताः । यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मनः

अज्ञान आणि कर्म यांनी निर्माण झालेल्या जीवाच्या असंख्य जन्ममरणाच्या फेऱ्यात, आत्मा प्रवेश करतो, पण स्वतःचा खरा मार्ग त्याला कळत नाही.

नैतत्खलायोपदिशेन् नाविनीताय कर्हिचित् । न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च

हे कधीच दुष्ट, अविनीत, अहंकारी, शत्रुत्व बाळगणाऱ्या किंवा केवळ बाहेरून धर्माचे आचरण करणाऱ्याला शिकवू नये.

न लोलुपायोपदिशेत् न गृहारूढचेतसे । नाभक्ताय च मे जातु न मद्‍भक्तद्विषामपि

हे लोभी, संसारात गुंतलेल्या, माझ्यावर श्रद्धा नसलेल्या किंवा माझ्या भक्तांचा द्वेष करणाऱ्यालाही शिकवू नये.

श्रद्दधानाय भक्ताय विनीताय अनसूयवे । भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च

पण जो श्रद्धावान, भक्त, विनम्र, द्वेषरहित, सर्व प्राण्यांशी मैत्री करणारा आणि सेवा करण्यात आनंद मानणारा आहे—

बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् । निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रियः

जो बाहेरून सर्व गोष्टींना विरक्त आहे, ज्याचं मन शांत आहे, जो द्वेषरहित आणि शुद्ध आहे आणि ज्यासाठी मी सर्वात प्रिय आहे, त्याला हे द्यावं.

य इदं श्रृणुयाद् अम्ब श्रद्धया पुरुषः सकृत् । यो वाभिधत्ते मच्चित्तः स ह्येति पदवीं च मे

आई, जो कोणी श्रद्धेने एकदाच हे ऐकतो किंवा ज्याचं मन माझ्यात गुंतलं आहे आणि तो हे उच्चारतो, तो नक्कीच माझ्या मार्गाला पोहोचतो.

महारासवर्णनं; परीक्षित्कृत शंकायाः शुकद्वारा समाधानं च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इत्थं भगवतो गोप्यः श्रुत्वा वाचः सुपेशलाः । जहुर्विरहजं तापं तदङ्‌गोपचिताशिषः

श्रीशुक म्हणाले: भगवंतांनी गोड शब्द बोलल्यावर, गोपिका त्यांच्या विरहाच्या वेदना विसरल्या आणि त्यांची सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यासारखी त्यांना समाधान मिळालं.

तत्रारभत गोविन्दो रासक्रीडामनुव्रतैः । स्त्रीरत्‍नैरन्वितः प्रीतैः अन्योन्याबद्धबाहुभिः

तेथे गोविंदाने भक्त आणि आनंदी अशा, स्त्रियांमध्ये रत्नासारख्या गोपिकांसोबत रासक्रीडा सुरू केली. त्या एकमेकींच्या हातात हात घालून नाचत होत्या.

रासोत्सवः सम्प्रवृत्तो गोपीमण्डलमण्डितः । योगेश्वरेण कृष्णेन तासां मध्ये द्वयोर्द्वयोः

रासोत्सव सुरू झाला, गोपिकांच्या वर्तुळाने तो शोभून गेला आणि योगेश्वर कृष्ण त्या सर्वांच्या मध्ये, प्रत्येक जोडीत उभा राहिला.

प्रविष्टेन गृहीतानां कण्ठे स्वनिकटं स्त्रियः । यं मन्येरन् नभस्तावद् विमानशतसङ्‌कुलम्

कृष्णाने त्यांच्या गळ्यात हात घालून त्यांना जवळ घेतलं. हे दृश्य पाहणाऱ्यांना आकाशात शेकडो विमानांची गर्दी झाल्यासारखं वाटलं असतं.

दिवौकसां सदाराणां औत्सुक्यापहृतात्मनाम् । ततो दुन्दुभयो नेदुः निपेतुः पुष्पवृष्टयः । जगुर्गन्धर्वपतयः सस्त्रीकास्तद् यशोऽमलम्

देवतांनी त्यांच्या पत्नींसह, उत्कंठेने हे दृश्य पाहिलं. मग दुंदुभी वाजल्या, फुलांचा वर्षाव झाला आणि गंधर्वराजांनी त्यांच्या पत्नींसह कृष्णाचं निर्मळ यश गायलं.

वलयानां नूपुराणां किङ्‌किणीनां च योषिताम् । सप्रियाणामभूत् शब्दः तुमुलो रासमण्डले

रासमंडळात गोपिका आणि त्यांचे प्रिय यांच्या बांगड्या, पैंजण आणि घंटा यांचा गडगडणारा आवाज घुमू लागला.

तत्रातिशुशुभे ताभिः भगवान् देवकीसुतः । मध्ये मणीनां हैमानां महामरकतो यथा

त्या सर्व गोपिकांमध्ये देवकीपुत्र भगवंत फारच तेजस्वी दिसत होता, जणू सोन्याच्या दागिन्यांमध्ये मोठा पाचू चमकत आहे.

( शार्दूलविक्रीडित ) पादन्यासैर्भुजविधुतिभिः सस्मितैर्भ्रूविलासैः । भज्यन्मध्यैश्चलकुचपटैः कुण्डलैर्गण्डलोलैः । स्विद्यन्मुख्यः कवररसना ग्रन्थयः कृष्णवध्वो । गायन्त्यस्तं तडित इव ता मेघचक्रे विरेजुः

पायांची ठेका, हातांची हालचाल, हसरे कटाक्ष, भुवयांची लहरी, गालावर झुलणाऱ्या कुंडल्या, घामाने ओले केस, कृष्णाच्या पत्नी गात होत्या; त्या जणू मेघांच्या वर्तुळात चमकणाऱ्या वीजेसारख्या दिसत होत्या.

( अनुष्टुप् ) उच्चैर्जगुर्नृत्यमाना रक्तकण्ठ्यो रतिप्रियाः । कृष्णाभिमर्शमुदिता यद्‍गीतेनेदमावृतम्

त्या नाचत, मोठ्याने गात, प्रेमाने गदगदलेल्या कंठाने, कृष्णाच्या स्पर्शाने आनंदित होऊन, त्यांच्या गाण्याने सगळं वातावरण भरून गेलं.

काचित् समं मुकुन्देन स्वरजातीरमिश्रिताः । उन्निन्ये पूजिता तेन प्रीयता साधु साध्विति । तदेव ध्रुवमुन्निन्ये तस्यै मानं च बह्वदात्

एक गोपी मुकुंदासोबत गात होती, तिचं गाणं त्याच्या गाण्यात मिसळलं. कृष्णाने तिला प्रेमाने 'छान, छान' असं कौतुक केलं, म्हणून ती पुन्हा पुन्हा गात राहिली आणि त्याने तिला विशेष मान दिला.

काचिद् रासपरिश्रान्ता पार्श्वस्थस्य गदाभृतः । जग्राह बाहुना स्कन्धं श्लथद्वलयमल्लिका

एक गोपी रासात दमली होती, तिने तिचा सैल झालेला बांगडी आणि मल्लिका फुलांचा हार असलेला हात बाजूला उभ्या गदाधराच्या खांद्यावर ठेवला.

तत्रैकांसगतं बाहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् । चन्दनालिप्तमाघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह

एकीने कृष्णाचा निळ्या कमळाच्या सुगंधाने आणि चंदनाने माखलेला हात उचलून, आनंदाने रोमांचित होऊन त्याचा चुंबन घेतला.

कस्याश्चित् नाट्यविक्षिप्त कुण्डलत्विषमण्डितम् । गण्डं गण्डे सन्दधत्याः अदात्ताम्बूलचर्वितम्

दुसरी, नृत्यात हलणाऱ्या कुंडल्यांच्या चमकदार प्रकाशाने शोभलेल्या गालाने, तिचा गाल कृष्णाच्या गालाशी लावून, तिने चघळलेलं तांबूल त्याला दिलं.

नृत्यती गायती काचित् कूजन् नूपुरमेखला । पार्श्वस्थाच्युतहस्ताब्जं श्रान्ताधात् स्तनयोः शिवम्

एक गोपी नाचत आणि गात होती, तिच्या पैंजण आणि कंबरपट्ट्याचा आवाज घुमत होता. ती दमली आणि तिच्या शेजारी उभ्या अच्युताचा कमळासारखा हात आपल्या उरावर ठेवला.

गोप्यो लब्ध्वाच्युतं कान्तं श्रिय एकान्तवल्लभम् । गृहीतकण्ठ्यस्तद्दोर्भ्यां गायन्त्यस्तं विजह्रिरे

गोपिकांना अच्युत हा प्रियकर मिळाला, जो श्री लक्ष्मीचा एकमेव आवडता आहे. त्यांनी त्याच्या गळ्यात हात घालून, गात गात त्याच्यासोबत आनंद लुटला.

( वसंततिलका ) कर्णोत्पलालकविटङ्‌ककपोलघर्म वक्त्रश्रियो वलयनूपुरघोषवाद्यैः । गोप्यः समं भगवता ननृतुः स्वकेश स्रस्तस्रजो भ्रमरगायकरासगोष्ठ्याम्

कमळाच्या कुंडल्या, केसांचे वेण्या, घामाने चमकणारे गाल, तेजस्वी चेहरे, बांगड्या-पैंजणांचा संगीत, केसात सैल झालेल्या फुलांच्या माळा आणि गायींच्या वाड्यात भुंगे गात असताना, गोपिका भगवंतासोबत नाचत होत्या.

( मिश्र ) एवं परिष्वङ्‌गकराभिमर्श स्निग्धेक्षणोद्दामविलासहासैः । रेमे रमेशो व्रजसुन्दरीभिः यथार्भकः स्वप्रतिबिम्बविभ्रमः

लक्ष्मीपती श्रीकृष्ण गोकुळातील सुंदर युवतींना मिठ्या मारून, हातांनी स्पर्श करून, प्रेमळ नजरा टाकून, हसतखेळत त्यांच्यात रमला, जणू एखादं लहान मूल आपल्या सावलीत आनंद मानतं तसं.

तदङ्‌गसङ्‌गप्रमुदाकुलेन्द्रियाः केशान् दूकूलं कुचपट्टिकां वा । नाञ्जः प्रतिव्योढुमलं व्रजस्त्रियो विस्रस्तमालाभरणाः कुरूद्वह

त्याच्या अंगस्पर्शाने आनंदाने भारावलेल्या गोकुळातील स्त्रियांना, केस, वस्त्र किंवा छातीवरील पट्टा सैल झाला तरी, गळलेली फुले आणि दागिने नीट गोळा करता येईनात, हे कुरुवंशातील श्रेष्ठा.

( अनुष्टुप् ) कृष्णविक्रीडितं वीक्ष्य मुमुहुः खेचरस्त्रियः । कामार्दिताः शशाङ्‌कश्च सगणो विस्मितोऽभवत्

श्रीकृष्णाच्या या खेळाकडे पाहून आकाशातील देवांगना गोंधळून गेल्या, कामभावनेने व्याकुळ झाल्या; अगदी चंद्रही आपल्या सोबत्यांसह आश्चर्यचकित झाला.

कृत्वा तावन्तमात्मानं यावतीर्गोपयोषितः । रेमे स भगवान् ताभिः आत्मारामोऽपि लीलया

जितक्या गोपिका तितक्या रूपांनी श्रीकृष्ण प्रकटला आणि स्वतःमध्ये पूर्ण असूनही, आपल्या इच्छेने सर्व गोपिकांबरोबर आनंदाने रमला.