श्रीमद्भागवतपुराणम्

न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषापि वः । या माभजन् दुर्जरगेहशृङ्‌खलाः संवृश्च्य तद् वः प्रतियातु साधुना

तुमच्या निष्कलंक भक्तीचे फळ मी देवांच्याही आयुष्यात फेडू शकत नाही. ज्या जणींनी घराच्या कठीण साखळ्या तोडून माझ्यावर प्रेम केले, त्यांचे पुण्य हेच तुमचे फळ होवो.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे रासक्रीडायां गोपीसान्त्वनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील, पूर्वार्धातील, रासक्रीडेतील 'गोप्यांचे सांत्वन' नावाचा बत्तीसावा अध्याय संपला.

वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्‍ब्रह्मदर्शनम्

वासुदेव या भगवंतावर जेव्हा भक्तियोग मनापासून केला जातो, तेव्हा तो लवकरच मनात वैराग्य आणि असं ज्ञान निर्माण करतो, ज्यामुळे ब्रह्माचं प्रत्यक्ष ज्ञान होतं.

यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभिः । न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियं अप्रियमित्युत

जेव्हा एखाद्याचं मन इंद्रियांच्या व्यवहारातून कोणत्याही वस्तूमध्ये फरक करत नाही—ती गोष्ट आवडती असो किंवा नावडती—

स तदैवात्मनात्मानं निःसङ्गं समदर्शनम् । हेयोपादेयरहितं आरूढं पदमीक्षते

तेव्हाच तो मनुष्य स्वतःला स्वतःच्या स्वरूपात, कोणत्याही आसक्तीपासून मुक्त, सर्वांना समदृष्टीने पाहणारा, काहीही स्वीकार किंवा नाकार न करता, उच्च अवस्थेत स्थिर झालेला अनुभवतो.

ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वरः पुमान् । दृश्यादिभिः पृथग्भावैः भगवान् एक ईयते

शुद्ध ज्ञान हेच परब्रह्म, परमात्मा, ईश्वर आणि पुरुष आहे; भगवंत एकच आहेत, जरी ते विविध वस्तू आणि अनुभवांमधून वेगळे भासत असले तरी.

एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिनः । युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यद् असङ्गस्तु कृत्स्नशः

पूर्ण योगाच्या साधनेने योगीला इथे जे हवं ते साध्य होतं—म्हणजेच सर्व गोष्टींपासून पूर्णपणे अलिप्तता.

ज्ञानमेकं पराचीनैः इन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा

एकच ज्ञान, जेव्हा इंद्रिये बाहेरच्या वस्तूंमध्ये गुंततात, तेव्हा भ्रमामुळे तेच निर्गुण ब्रह्म शब्द वगैरे गुणधर्म असलेल्या वस्तूंच्या रूपात प्रकट होतं.

यथा महान् अहंरूपः त्रिवृत् पञ्चविधः स्वराट् । एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यतः

जसं महत्त्वाचं तत्त्व, अहंकाराच्या रूपात, तीन आणि पाच प्रकारांनी, स्वयंपूर्ण होतं आणि त्याचं अकरा प्रकारचं रूप म्हणजे अंड, ज्यातून हे जग निर्माण होतं—

एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यशः । समाहितात्मा निःसङ्गो विरक्त्या परिपश्यति

हे सर्व श्रद्धा आणि भक्तीने, नेहमी योगाभ्यास करणाऱ्या, मन एकाग्र असलेल्या, आसक्ती न ठेवणाऱ्या आणि वैराग्याने पाहणाऱ्या माणसाला स्पष्टपणे दिसतं.

इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्‍ब्रह्मदर्शनम् । येन अनुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृतेः पुरुषस्य च

असं हे गूढ ज्ञान सांगितलं आहे, जे ब्रह्माचं प्रत्यक्ष दर्शन घडवतं, ज्यामुळे प्रकृती आणि पुरुष यांचं सत्य ओळखता येतं.

यथेन्द्रियैः पृथग्द्वारैः अर्थो बहुगुणाश्रयः । एको नानेयते तद्वद् भगवान् शास्त्रवर्त्मभिः

जसं एखादी वस्तू अनेक गुणांनी युक्त असली तरी, वेगवेगळ्या इंद्रियांच्या द्वारे जाणली गेली तरी, ती वस्तू एकच असते; तसंच भगवंतही, वेगवेगळ्या शास्त्रमार्गांनी जरी शोधले तरी, एकच आहेत.

क्रियया क्रतुभिर्दानैः तपःस्वाध्यायमर्शनैः । आत्मेन्द्रियजयेनापि सन्न्यासेन च कर्मणाम्

कृतीने, यज्ञांनी, दानांनी, तपश्चर्येने, स्वाध्यायाने, मन आणि इंद्रियांच्या संयमाने, आणि कर्मांचा त्याग करून—

योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन यः प्रवृत्तिनिवृत्तिमान्

योगाच्या विविध अंगांनी, भक्तियोगाने, आणि दोन्ही—कर्म आणि त्याग—यांनी युक्त धर्माने, जो दोन्ही मार्गांनी चालतो—

आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभिः सगुणो निर्गुणः स्वदृक्

स्वतःच्या स्वरूपाचं ज्ञान आणि दृढ वैराग्य यांच्या जोरावर, गुणांसह किंवा निर्गुण, असा भगवंत स्वतःच्या अनुभूतीने प्राप्त होतो.

प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाव्यक्तगतेः योऽन्तर्धावति जन्तुषु

मी तुला भक्तियोगाचं चार प्रकारचं स्वरूप सांगितलं, आणि काळ जेव्हा अव्यक्तात विलीन होतो, तेव्हा जे लय पावतो, तेही सांगितलं.

जीवस्य संसृतीर्बह्वीः अविद्याकर्म निर्मिताः । यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मनः

अज्ञान आणि कर्म यांनी निर्माण झालेल्या जीवाच्या असंख्य जन्ममरणाच्या फेऱ्यात, आत्मा प्रवेश करतो, पण स्वतःचा खरा मार्ग त्याला कळत नाही.

नैतत्खलायोपदिशेन् नाविनीताय कर्हिचित् । न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च

हे कधीच दुष्ट, अविनीत, अहंकारी, शत्रुत्व बाळगणाऱ्या किंवा केवळ बाहेरून धर्माचे आचरण करणाऱ्याला शिकवू नये.

न लोलुपायोपदिशेत् न गृहारूढचेतसे । नाभक्ताय च मे जातु न मद्‍भक्तद्विषामपि

हे लोभी, संसारात गुंतलेल्या, माझ्यावर श्रद्धा नसलेल्या किंवा माझ्या भक्तांचा द्वेष करणाऱ्यालाही शिकवू नये.

श्रद्दधानाय भक्ताय विनीताय अनसूयवे । भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च

पण जो श्रद्धावान, भक्त, विनम्र, द्वेषरहित, सर्व प्राण्यांशी मैत्री करणारा आणि सेवा करण्यात आनंद मानणारा आहे—

बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् । निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रियः

जो बाहेरून सर्व गोष्टींना विरक्त आहे, ज्याचं मन शांत आहे, जो द्वेषरहित आणि शुद्ध आहे आणि ज्यासाठी मी सर्वात प्रिय आहे, त्याला हे द्यावं.

य इदं श्रृणुयाद् अम्ब श्रद्धया पुरुषः सकृत् । यो वाभिधत्ते मच्चित्तः स ह्येति पदवीं च मे

आई, जो कोणी श्रद्धेने एकदाच हे ऐकतो किंवा ज्याचं मन माझ्यात गुंतलं आहे आणि तो हे उच्चारतो, तो नक्कीच माझ्या मार्गाला पोहोचतो.

महारासवर्णनं; परीक्षित्कृत शंकायाः शुकद्वारा समाधानं च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इत्थं भगवतो गोप्यः श्रुत्वा वाचः सुपेशलाः । जहुर्विरहजं तापं तदङ्‌गोपचिताशिषः

श्रीशुक म्हणाले: भगवंतांनी गोड शब्द बोलल्यावर, गोपिका त्यांच्या विरहाच्या वेदना विसरल्या आणि त्यांची सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यासारखी त्यांना समाधान मिळालं.

तत्रारभत गोविन्दो रासक्रीडामनुव्रतैः । स्त्रीरत्‍नैरन्वितः प्रीतैः अन्योन्याबद्धबाहुभिः

तेथे गोविंदाने भक्त आणि आनंदी अशा, स्त्रियांमध्ये रत्नासारख्या गोपिकांसोबत रासक्रीडा सुरू केली. त्या एकमेकींच्या हातात हात घालून नाचत होत्या.

रासोत्सवः सम्प्रवृत्तो गोपीमण्डलमण्डितः । योगेश्वरेण कृष्णेन तासां मध्ये द्वयोर्द्वयोः

रासोत्सव सुरू झाला, गोपिकांच्या वर्तुळाने तो शोभून गेला आणि योगेश्वर कृष्ण त्या सर्वांच्या मध्ये, प्रत्येक जोडीत उभा राहिला.

प्रविष्टेन गृहीतानां कण्ठे स्वनिकटं स्त्रियः । यं मन्येरन् नभस्तावद् विमानशतसङ्‌कुलम्

कृष्णाने त्यांच्या गळ्यात हात घालून त्यांना जवळ घेतलं. हे दृश्य पाहणाऱ्यांना आकाशात शेकडो विमानांची गर्दी झाल्यासारखं वाटलं असतं.

दिवौकसां सदाराणां औत्सुक्यापहृतात्मनाम् । ततो दुन्दुभयो नेदुः निपेतुः पुष्पवृष्टयः । जगुर्गन्धर्वपतयः सस्त्रीकास्तद् यशोऽमलम्

देवतांनी त्यांच्या पत्नींसह, उत्कंठेने हे दृश्य पाहिलं. मग दुंदुभी वाजल्या, फुलांचा वर्षाव झाला आणि गंधर्वराजांनी त्यांच्या पत्नींसह कृष्णाचं निर्मळ यश गायलं.

वलयानां नूपुराणां किङ्‌किणीनां च योषिताम् । सप्रियाणामभूत् शब्दः तुमुलो रासमण्डले

रासमंडळात गोपिका आणि त्यांचे प्रिय यांच्या बांगड्या, पैंजण आणि घंटा यांचा गडगडणारा आवाज घुमू लागला.

तत्रातिशुशुभे ताभिः भगवान् देवकीसुतः । मध्ये मणीनां हैमानां महामरकतो यथा

त्या सर्व गोपिकांमध्ये देवकीपुत्र भगवंत फारच तेजस्वी दिसत होता, जणू सोन्याच्या दागिन्यांमध्ये मोठा पाचू चमकत आहे.