श्रीमद्भागवतपुराणम्

शरच्चन्द्रांशुसन्दोह ध्वस्तदोषातमः शिवम् । कृष्णाया हस्ततरला चितकोमलवालुकम्

त्या जागी शरदचंद्राच्या किरणांनी अंधार नाहीसा झाला होता. कृष्णाच्या चपळ हातांनी आणि उजळ, मऊ वाळूने ती जागा पवित्र वाटत होती.

( मिश्र ) तद्दर्शनाह्लादविधूतहृद्रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययुः । स्वैरुत्तरीयैः कुचकुङ्‌कुमाङ्‌कितैः अचीक्लृपन्नासनमात्मबन्धवे

त्याला पाहून त्यांच्या हृदयातील वेदना नाहीश्या झाल्या, जसे वेद आपल्या ध्येयाला पोहोचतात. त्यांनी आपल्या अंगावरच्या ओढण्या, ज्या कुंकवाने रंगलेल्या होत्या, त्याच्या आसनासाठी अर्पण केल्या.

तत्रोपविष्टो भगवान् स ईश्वरो योगेश्वरान्तर्हृदि कल्पितासनः । चकास गोपीपरिषद्‍गतोऽर्चितः त्रैलोक्यलक्ष्म्येकपदं वपुर्दधत्

तेथे भगवंत, सर्वांचा स्वामी, योग्यांच्या हृदयात असलेल्या आसनावर बसला. गोपिकांच्या सभेत, त्यांना वंदन करून, तो तिन्ही लोकांच्या लक्ष्मीचे एकमेव स्थान असलेले रूप धारण करून तेजस्वी दिसत होता.

सभाजयित्वा तमनङ्‌गदीपनं सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा । संस्पर्शनेनाङ्‌ककृताङ्‌घ्रिहस्तयोः संस्तुत्य ईषत्कुपिता बभाषिरे

त्यांनी त्याला, कामजागवणाऱ्या, हास्य, लाडिक कटाक्ष आणि भुवया हलवून सन्मान केला. त्याच्या मांडीवर हात ठेवून त्याचे पाय स्पर्श केले आणि थोडेसे खोटे राग दाखवत त्याचे स्तुती केली.

श्रीगोप्य ऊचुः - ( अनुष्टुप् ) भजतोऽनुभजन्त्येक एक एतद्विपर्ययम् । नोभयांश्च भजन्त्येक एतन्नो ब्रूहि साधु भोः

श्रीगोप्या म्हणाल्या – कोणी एकजण प्रेम करतो आणि त्याला एकच परत प्रेम करतो. दुसरा उलट वागतो. काही दोघांनाही प्रेम करत नाहीत. हे साजण्या, यातले योग्य काय ते आम्हाला सांग.

श्रीभगवानुवाच - मिथो भजन्ति ये सख्यः स्वार्थैकान्तोद्यमा हि ते । न तत्र सौहृदं धर्मः स्वार्थार्थं तद्धि नान्यथा

श्रीभगवान म्हणाले – जे एकमेकांशी फक्त आपल्या फायद्यासाठी मैत्री करतात, त्यात खरी मैत्री किंवा धर्म नसतो, कारण ते सगळे स्वार्थासाठीच असते.

भजन्त्यभजतो ये वै करुणाः पितरो यथा । धर्मो निरपवादोऽत्र सौहृदं च सुमध्यमाः

जे प्रेम न करणाऱ्यांवरही प्रेम करतात, जसे दयाळू आईवडील, त्यांचे वागणे निष्कलंक असते. येथे मैत्री आणि धर्म उत्तम असतात.

भजतोऽपि न वै केचिद् भजन्त्यभजतः कुतः । आत्मारामा ह्याप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुहः

काही जण प्रेम करणाऱ्यांवरही प्रेम करत नाहीत, मग प्रेम न करणाऱ्यांबद्दल तर बोलायलाच नको. कारण ते आत्मसंतुष्ट, आपल्या इच्छांनी पूर्ण, उपकार विसरणारे आणि वडीलधाऱ्यांचा अपमान करणारे असतात.

( मिश्र ) नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून् भजाम्यमीषामनुवृत्तिवृत्तये । यथाधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेद

पण मी, सख्यांनो, माझ्यावर प्रेम करणाऱ्यांवरही प्रेम करत नाही, त्यांच्या भक्तीसाठी. जसा एखादा गरीब माणूस धन मिळवून ते हरवतो आणि त्याच्या आठवणीतच मग्न राहतो, तसे मीही करतो.

एवं मदर्थोज्झितलोकवेद स्वानां हि वो मय्यनुवृत्तयेऽबलाः । मयापरोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रियाः

म्हणूनच, तुम्ही माझ्यासाठी आपले घर, कुटुंब आणि धर्म सोडलेत. तुम्ही माझी सेवा करता, म्हणून मी तुमच्यासमोर असूनही अदृश्य होतो. हे प्रिये, याचा राग धरू नका.

न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषापि वः । या माभजन् दुर्जरगेहशृङ्‌खलाः संवृश्च्य तद् वः प्रतियातु साधुना

तुमच्या निष्कलंक भक्तीचे फळ मी देवांच्याही आयुष्यात फेडू शकत नाही. ज्या जणींनी घराच्या कठीण साखळ्या तोडून माझ्यावर प्रेम केले, त्यांचे पुण्य हेच तुमचे फळ होवो.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे रासक्रीडायां गोपीसान्त्वनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील, पूर्वार्धातील, रासक्रीडेतील 'गोप्यांचे सांत्वन' नावाचा बत्तीसावा अध्याय संपला.

वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्‍ब्रह्मदर्शनम्

वासुदेव या भगवंतावर जेव्हा भक्तियोग मनापासून केला जातो, तेव्हा तो लवकरच मनात वैराग्य आणि असं ज्ञान निर्माण करतो, ज्यामुळे ब्रह्माचं प्रत्यक्ष ज्ञान होतं.

यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभिः । न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियं अप्रियमित्युत

जेव्हा एखाद्याचं मन इंद्रियांच्या व्यवहारातून कोणत्याही वस्तूमध्ये फरक करत नाही—ती गोष्ट आवडती असो किंवा नावडती—

स तदैवात्मनात्मानं निःसङ्गं समदर्शनम् । हेयोपादेयरहितं आरूढं पदमीक्षते

तेव्हाच तो मनुष्य स्वतःला स्वतःच्या स्वरूपात, कोणत्याही आसक्तीपासून मुक्त, सर्वांना समदृष्टीने पाहणारा, काहीही स्वीकार किंवा नाकार न करता, उच्च अवस्थेत स्थिर झालेला अनुभवतो.

ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वरः पुमान् । दृश्यादिभिः पृथग्भावैः भगवान् एक ईयते

शुद्ध ज्ञान हेच परब्रह्म, परमात्मा, ईश्वर आणि पुरुष आहे; भगवंत एकच आहेत, जरी ते विविध वस्तू आणि अनुभवांमधून वेगळे भासत असले तरी.

एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिनः । युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यद् असङ्गस्तु कृत्स्नशः

पूर्ण योगाच्या साधनेने योगीला इथे जे हवं ते साध्य होतं—म्हणजेच सर्व गोष्टींपासून पूर्णपणे अलिप्तता.

ज्ञानमेकं पराचीनैः इन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा

एकच ज्ञान, जेव्हा इंद्रिये बाहेरच्या वस्तूंमध्ये गुंततात, तेव्हा भ्रमामुळे तेच निर्गुण ब्रह्म शब्द वगैरे गुणधर्म असलेल्या वस्तूंच्या रूपात प्रकट होतं.

यथा महान् अहंरूपः त्रिवृत् पञ्चविधः स्वराट् । एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यतः

जसं महत्त्वाचं तत्त्व, अहंकाराच्या रूपात, तीन आणि पाच प्रकारांनी, स्वयंपूर्ण होतं आणि त्याचं अकरा प्रकारचं रूप म्हणजे अंड, ज्यातून हे जग निर्माण होतं—

एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यशः । समाहितात्मा निःसङ्गो विरक्त्या परिपश्यति

हे सर्व श्रद्धा आणि भक्तीने, नेहमी योगाभ्यास करणाऱ्या, मन एकाग्र असलेल्या, आसक्ती न ठेवणाऱ्या आणि वैराग्याने पाहणाऱ्या माणसाला स्पष्टपणे दिसतं.

इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्‍ब्रह्मदर्शनम् । येन अनुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृतेः पुरुषस्य च

असं हे गूढ ज्ञान सांगितलं आहे, जे ब्रह्माचं प्रत्यक्ष दर्शन घडवतं, ज्यामुळे प्रकृती आणि पुरुष यांचं सत्य ओळखता येतं.

यथेन्द्रियैः पृथग्द्वारैः अर्थो बहुगुणाश्रयः । एको नानेयते तद्वद् भगवान् शास्त्रवर्त्मभिः

जसं एखादी वस्तू अनेक गुणांनी युक्त असली तरी, वेगवेगळ्या इंद्रियांच्या द्वारे जाणली गेली तरी, ती वस्तू एकच असते; तसंच भगवंतही, वेगवेगळ्या शास्त्रमार्गांनी जरी शोधले तरी, एकच आहेत.

क्रियया क्रतुभिर्दानैः तपःस्वाध्यायमर्शनैः । आत्मेन्द्रियजयेनापि सन्न्यासेन च कर्मणाम्

कृतीने, यज्ञांनी, दानांनी, तपश्चर्येने, स्वाध्यायाने, मन आणि इंद्रियांच्या संयमाने, आणि कर्मांचा त्याग करून—

योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन यः प्रवृत्तिनिवृत्तिमान्

योगाच्या विविध अंगांनी, भक्तियोगाने, आणि दोन्ही—कर्म आणि त्याग—यांनी युक्त धर्माने, जो दोन्ही मार्गांनी चालतो—

आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभिः सगुणो निर्गुणः स्वदृक्

स्वतःच्या स्वरूपाचं ज्ञान आणि दृढ वैराग्य यांच्या जोरावर, गुणांसह किंवा निर्गुण, असा भगवंत स्वतःच्या अनुभूतीने प्राप्त होतो.

प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाव्यक्तगतेः योऽन्तर्धावति जन्तुषु

मी तुला भक्तियोगाचं चार प्रकारचं स्वरूप सांगितलं, आणि काळ जेव्हा अव्यक्तात विलीन होतो, तेव्हा जे लय पावतो, तेही सांगितलं.

जीवस्य संसृतीर्बह्वीः अविद्याकर्म निर्मिताः । यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मनः

अज्ञान आणि कर्म यांनी निर्माण झालेल्या जीवाच्या असंख्य जन्ममरणाच्या फेऱ्यात, आत्मा प्रवेश करतो, पण स्वतःचा खरा मार्ग त्याला कळत नाही.

नैतत्खलायोपदिशेन् नाविनीताय कर्हिचित् । न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च

हे कधीच दुष्ट, अविनीत, अहंकारी, शत्रुत्व बाळगणाऱ्या किंवा केवळ बाहेरून धर्माचे आचरण करणाऱ्याला शिकवू नये.

न लोलुपायोपदिशेत् न गृहारूढचेतसे । नाभक्ताय च मे जातु न मद्‍भक्तद्विषामपि

हे लोभी, संसारात गुंतलेल्या, माझ्यावर श्रद्धा नसलेल्या किंवा माझ्या भक्तांचा द्वेष करणाऱ्यालाही शिकवू नये.