श्रीमद्भागवतपुराणम्

देहेन जीवभूतेन लोकात् लोकमनुव्रजन् । भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान्

जीव असलेल्या देहाने मनुष्य एक जग सोडून दुसऱ्या जगात जातो, आणि अखंडपणे कर्म करतो व त्याचे फळ भोगतो.

जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमयः । तन्निरोधोऽस्य मरणं आविर्भावस्तु सम्भवः

जीवाचा देह, जो पंचमहाभूत, इंद्रिये आणि मन यांनी बनलेला आहे, त्याच्या मागे जातो; त्याचा नाश म्हणजे मृत्यू, आणि त्याचा प्रादुर्भाव म्हणजे जन्म.

द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वं अहंमानाद् उत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम्

ज्या वेळी वस्तू पाहण्याची साधने आणि पाहण्याची क्षमता संपते, तेव्हा ती अवस्था विलय मानली जाते; 'मी' अशी भावना वस्तू दिसू लागल्यावर येते, आणि तीच जन्म आहे.

यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयव दर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुः द्रष्टृत्वायोग्यतानयोः

जशी डोळे किंवा त्यांचे अवयव पाहण्यास असमर्थ झाले, की पाहणाऱ्याची दृष्टी संपते, तसेच दोन्ही अयोग्य झाले की दर्शन थांबते.

तस्मान्न कार्यः सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रमः । बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह

म्हणून भीती, दया किंवा गोंधळ करू नये; जीवाचा प्रवास जाणून, जो ज्ञानी आहे आणि आसक्तीपासून मुक्त आहे, त्याने या जगात तसेच वागावे.

सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया । मायाविरचिते लोके चरेन्न्यस्य कलेवरम्

सम्यक्‌दृष्टी असलेल्या, योग व वैराग्याने युक्त बुद्धीने, या मायेमुळे निर्माण झालेल्या जगात, शरीराची चिंता न करता वावरावे.

भगवतः प्रादुर्भावः गोपीनां आश्वासनं च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इति गोप्यः प्रगायन्त्यः प्रलपन्त्यश्च चित्रधा । रुरुदुः सुस्वरं राजन् कृष्णदर्शनलालसाः

शुकदेव म्हणाले: अशा प्रकारे गोपिका विविध रीतीने गात आणि बोलत होत्या, आणि कृष्णदर्शनाच्या ओढीने, राजन्, त्या मोठ्याने रडू लागल्या.

तासामाविरभूच्छौरिः स्मयमानमुखाम्बुजः । पीताम्बरधरः स्रग्वी साक्षान्मन्मथमन्मथः

मग हरि त्यांच्या समोर प्रकट झाला, त्याचे कमळासारखे तोंड हसत होते, पिवळे वस्त्र घातले होते, हार घातलेला होता, आणि तो कामदेवालाही मोहवणारा होता.

तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्युत्फुल्लदृशोऽबलाः । उत्तस्थुर्युगपत् सर्वाः तन्वः प्राणमिवागतम्

आपला प्रियतम परत आला हे पाहून, सर्व गोपिकांच्या डोळ्यांत आनंद फुलला; त्या सर्व एकाच वेळी उठल्या, जणू प्राणच पुन्हा शरीरात आला.

काचित् कराम्बुजं शौरेः जगृहेऽञ्जलिना मुदा । काचिद् दधार तद्‍बाहुं अंसे चन्दनरूषितम्

काहींनी आनंदाने शौरिकृष्णाचे कमळासारखे हात जोडून धरले; काहींनी त्याचा चंदन लावलेला हात आपल्या खांद्यावर ठेवला.

काचिद् अञ्जलिनागृह्णात् तन्वी ताम्बूलचर्वितम् । एका तदङ्‌घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोरधात्

एका सडपातळ गोपिकेने त्याने चघळलेला तांबूल आनंदाने दोन्ही हातांनी घेतला; दुसरी, विरहाने व्याकुळ, त्याचे कमळासारखे पाऊल आपल्या उरावर ठेवते.

एका भ्रुकुटिमाबध्य प्रेमसंरम्भविह्वला । घ्नन्तीवैक्षत् कटाक्षेपैः सन्दष्टदशनच्छदा

एकीने, प्रेमाच्या भरात, कपाळावर आठी घालून, ओठांखाली दात घट्ट आवळले होते. तिच्या कटाक्षांनी जणू ती कुणाला मारते आहे, असे वाटत होते.

अपरानिमिषद् दृग्भ्यां जुषाणा तन्मुखाम्बुजम् । आपीतमपि नातृप्यत् सन्तस्तच्चरणं यथा

दुसरी एक, डोळे न मिटता, त्याच्या कमळासारख्या चेहऱ्याकडे पाहत होती. तिने त्याचे दर्शन कितीही घेतले, तरी तिला कधीच समाधान वाटले नाही, जसे ज्ञानी लोक त्याच्या पायांना कधीच पुरेसे मानत नाहीत.

तं काचिन्नेत्ररन्ध्रेण हृदिकृत्य निमील्य च । पुलकाङ्‌ग्युपगुह्यास्ते योगीवानन्दसम्प्लुता

तिसरी एक, डोळ्यांतून त्याला हृदयात घेत, डोळे मिटून, अंगावर रोमांच उभे राहिलेले असताना त्याला मिठी मारली आणि योग्यांना मिळणाऱ्या आनंदात तृप्त झाली.

सर्वास्ताः केशवालोक परमोत्सवनिर्वृताः । जहुर्विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जनाः

सर्वजणींना केशवाचे दर्शन हा परम आनंदाचा उत्सव वाटला. त्या सगळ्या विरहाचा त्रास विसरून गेल्या, जसे लोक ज्ञान मिळाल्यावर दुःख विसरतात.

ताभिर्विधूतशोकाभिः भगवानच्युतो वृतः । व्यरोचताधिकं तात पुरुषः शक्तिभिर्यथा

त्या सगळ्या दुःखमुक्त स्त्रियांनी वेढलेला भगवंत अच्युत अधिकच तेजस्वी दिसू लागला, जसा एखादा पुरुष आपल्या शक्तींनी अधिक उजळतो.

ताः समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभुः । विकसत्कुन्दमन्दार सुरभ्यनिलषट्पदम्

भगवंताने त्या सर्वांना घेऊन, कळ्यांनी, मंदारांनी, सुगंधी वाऱ्यांनी आणि गूंजणाऱ्या मधमाशांनी भरलेल्या यमुनाच्या वाळवंटावर प्रवेश केला.

शरच्चन्द्रांशुसन्दोह ध्वस्तदोषातमः शिवम् । कृष्णाया हस्ततरला चितकोमलवालुकम्

त्या जागी शरदचंद्राच्या किरणांनी अंधार नाहीसा झाला होता. कृष्णाच्या चपळ हातांनी आणि उजळ, मऊ वाळूने ती जागा पवित्र वाटत होती.

( मिश्र ) तद्दर्शनाह्लादविधूतहृद्रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययुः । स्वैरुत्तरीयैः कुचकुङ्‌कुमाङ्‌कितैः अचीक्लृपन्नासनमात्मबन्धवे

त्याला पाहून त्यांच्या हृदयातील वेदना नाहीश्या झाल्या, जसे वेद आपल्या ध्येयाला पोहोचतात. त्यांनी आपल्या अंगावरच्या ओढण्या, ज्या कुंकवाने रंगलेल्या होत्या, त्याच्या आसनासाठी अर्पण केल्या.

तत्रोपविष्टो भगवान् स ईश्वरो योगेश्वरान्तर्हृदि कल्पितासनः । चकास गोपीपरिषद्‍गतोऽर्चितः त्रैलोक्यलक्ष्म्येकपदं वपुर्दधत्

तेथे भगवंत, सर्वांचा स्वामी, योग्यांच्या हृदयात असलेल्या आसनावर बसला. गोपिकांच्या सभेत, त्यांना वंदन करून, तो तिन्ही लोकांच्या लक्ष्मीचे एकमेव स्थान असलेले रूप धारण करून तेजस्वी दिसत होता.

सभाजयित्वा तमनङ्‌गदीपनं सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा । संस्पर्शनेनाङ्‌ककृताङ्‌घ्रिहस्तयोः संस्तुत्य ईषत्कुपिता बभाषिरे

त्यांनी त्याला, कामजागवणाऱ्या, हास्य, लाडिक कटाक्ष आणि भुवया हलवून सन्मान केला. त्याच्या मांडीवर हात ठेवून त्याचे पाय स्पर्श केले आणि थोडेसे खोटे राग दाखवत त्याचे स्तुती केली.

श्रीगोप्य ऊचुः - ( अनुष्टुप् ) भजतोऽनुभजन्त्येक एक एतद्विपर्ययम् । नोभयांश्च भजन्त्येक एतन्नो ब्रूहि साधु भोः

श्रीगोप्या म्हणाल्या – कोणी एकजण प्रेम करतो आणि त्याला एकच परत प्रेम करतो. दुसरा उलट वागतो. काही दोघांनाही प्रेम करत नाहीत. हे साजण्या, यातले योग्य काय ते आम्हाला सांग.

श्रीभगवानुवाच - मिथो भजन्ति ये सख्यः स्वार्थैकान्तोद्यमा हि ते । न तत्र सौहृदं धर्मः स्वार्थार्थं तद्धि नान्यथा

श्रीभगवान म्हणाले – जे एकमेकांशी फक्त आपल्या फायद्यासाठी मैत्री करतात, त्यात खरी मैत्री किंवा धर्म नसतो, कारण ते सगळे स्वार्थासाठीच असते.

भजन्त्यभजतो ये वै करुणाः पितरो यथा । धर्मो निरपवादोऽत्र सौहृदं च सुमध्यमाः

जे प्रेम न करणाऱ्यांवरही प्रेम करतात, जसे दयाळू आईवडील, त्यांचे वागणे निष्कलंक असते. येथे मैत्री आणि धर्म उत्तम असतात.

भजतोऽपि न वै केचिद् भजन्त्यभजतः कुतः । आत्मारामा ह्याप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुहः

काही जण प्रेम करणाऱ्यांवरही प्रेम करत नाहीत, मग प्रेम न करणाऱ्यांबद्दल तर बोलायलाच नको. कारण ते आत्मसंतुष्ट, आपल्या इच्छांनी पूर्ण, उपकार विसरणारे आणि वडीलधाऱ्यांचा अपमान करणारे असतात.

( मिश्र ) नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून् भजाम्यमीषामनुवृत्तिवृत्तये । यथाधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेद

पण मी, सख्यांनो, माझ्यावर प्रेम करणाऱ्यांवरही प्रेम करत नाही, त्यांच्या भक्तीसाठी. जसा एखादा गरीब माणूस धन मिळवून ते हरवतो आणि त्याच्या आठवणीतच मग्न राहतो, तसे मीही करतो.

एवं मदर्थोज्झितलोकवेद स्वानां हि वो मय्यनुवृत्तयेऽबलाः । मयापरोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रियाः

म्हणूनच, तुम्ही माझ्यासाठी आपले घर, कुटुंब आणि धर्म सोडलेत. तुम्ही माझी सेवा करता, म्हणून मी तुमच्यासमोर असूनही अदृश्य होतो. हे प्रिये, याचा राग धरू नका.

न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषापि वः । या माभजन् दुर्जरगेहशृङ्‌खलाः संवृश्च्य तद् वः प्रतियातु साधुना

तुमच्या निष्कलंक भक्तीचे फळ मी देवांच्याही आयुष्यात फेडू शकत नाही. ज्या जणींनी घराच्या कठीण साखळ्या तोडून माझ्यावर प्रेम केले, त्यांचे पुण्य हेच तुमचे फळ होवो.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे रासक्रीडायां गोपीसान्त्वनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील, पूर्वार्धातील, रासक्रीडेतील 'गोप्यांचे सांत्वन' नावाचा बत्तीसावा अध्याय संपला.