श्रीमद्भागवतपुराणम्

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे रासक्रीडायां गोपीगीतं नामैकत्रिंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील पूर्वार्धातील रासक्रीडा वर्णन करणारा गोपीगीत नावाचा एकतीसावा अध्याय येथे संपला.

रामपत्न्यश्च तद्देहं उपगुह्याग्निमाविशन् । वसुदेवपत्‍न्यस्तद्‍गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरेः स्नुषाः । कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्निं रुक्मिण्याद्याः तदात्मिकाः

रामाच्या पत्नीांनी त्याचे शरीर मिठीत घेऊन अग्नित प्रवेश केला. वसुदेवाच्या पत्नी आणि हरिच्या सूनांनी, ज्यात प्रद्युम्नाच्या पत्नींचाही समावेश होता, तसेच केले. कृष्णाच्या पत्नी, रुक्मिणीपासून सुरू होऊन सर्वजणी, त्याच्याशी एकरूप होऊन अग्नित प्रवेश केल्या.

अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरहातुरः । आत्मानं सांत्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः

कृष्णाच्या विरहाने व्याकुळ झालेल्या अर्जुनाने, कृष्णाच्या गाण्यांनी आणि त्याच्या शहाण्या वचनांनी स्वतःला समजावले.

बंधूनां नष्टगोत्राणां अर्जुनः सांपरायिकम् । हतानां कारयामास यथावद् अनुपूर्वशः

ज्यांच्या कुळाचा नाश झाला अशा आप्तांचे अर्जुनाने योग्य पद्धतीने आणि क्रमाने अंत्यसंस्कार केले.

द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज श्रीमद् भगवदालयम्

हरीने सोडून दिल्यावर समुद्राने एका क्षणात द्वारका पाण्यात बुडवली, राजन, फक्त भगवंताचे पवित्र निवासस्थान सोडून.

नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदनः । स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम्

तेथे श्रीमधुसूदन कायम वास करतो, त्याचे स्मरण केल्याने सर्व अशुभ दूर होते आणि सर्वात मोठे मंगल साध्य होते.

स्त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जयः । इंद्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत्

धनंजयाने वाचलेल्या स्त्रिया, मुले आणि वृद्धांना घेऊन इंद्रप्रस्थात आणले आणि तिथे वज्राला राजा म्हणून अभिषेक केला.

श्रुत्वा सुहृद् वधं राजन् अर्जुनात्ते पितामहाः । त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मुः सर्वे महापथम्

राजन, आपले मित्र मारले गेल्याचे ऐकून अर्जुनाचे आजोबा, तुला वंशाचा धारक करून, सर्वजण मोठ्या मार्गाने निघून गेले.

य एतद् देवदेवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च । कीर्तयेत् श्रद्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो कोणी श्रद्धेने देवदेवेश्वर विष्णूचे जन्म आणि कर्मांचे गायन करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

( वसंततिलका ) इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार वीर्याणि बालचरितानि च शंतमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत

या प्रकारे, हरिच्या सुंदर अवतारांची, पराक्रमांची आणि बाललीलांची कथा इथे किंवा कुठेही ऐकणारा आणि सांगणारा मनुष्य, श्रेष्ठ संन्यासींच्या मार्गावर सर्वोच्च भक्ती प्राप्त करतो.

सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना । करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मनः

शरीर, अभिमान, वाढता राग आणि इच्छा यांच्या जोरावर, वासनेने भरलेला मनुष्य दुसऱ्या वासनाग्रस्तांशी भांडण करतो आणि स्वतःचाच नाश करून घेतो.

भूतैः पञ्चभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् । अहं ममेत्यसद्‍ग्राहः करोति कुमतिर्मतिम्

पंचमहाभूतांनी बनलेल्या या शरीरात, अज्ञानी जीव वारंवार 'मी' आणि 'माझे' अशा खोट्या समजुतींना धरून राहतो आणि त्यामुळे त्याची बुद्धी वाईट मार्गाला लागते.

यद्यसद्‌भि पथि पुनः शिश्नोदरकृतोद्यमैः । आस्थितो रमते जन्तुः तमो विशति पूर्ववत्

जर एखादा जीव पुन्हा वाईट लोकांच्या मार्गावर, केवळ उदरभरण आणि इंद्रियसुखासाठी धडपडत राहिला, तर तो पुन्हा त्या अंधकारातच अडकतो.

सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिः श्रीर्ह्रीर्यशः क्षमा । शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्क्षयम्

सत्य, शुद्धता, दया, मौन, बुद्धी, लक्ष्मी, लाज, कीर्ती, क्षमा, मनःशांती, संयम आणि भाग्य — या सगळ्या गोष्टींचा अभाव असलेल्या लोकांच्या संगतीने या गुणांचा नाश होतो.

तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु । सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित् क्रीडामृगेषु च

जे अस्थिर, मूर्ख, खचलेले किंवा दुष्ट आहेत, तसेच जे दयनीय आहेत किंवा केवळ खेळण्यासारख्या स्त्रियांशी, त्यांच्याशी संग करू नये.

न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः । योषित्सङ्गात् यथा पुंसो यथा तत्सङ्‌गिसङ्गतः

इतर कुणाच्या संगतीपेक्षा स्त्रियांच्या संगतीने आणि अशा स्त्रियांना आसक्त असलेल्या लोकांच्या संगतीने, माणसाला मोह आणि बंधन अधिक जडते.

प्रजापतिः स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद् रूपधर्षितः । रोहिद्‍भूतां सोऽन्वधावद् ऋक्षरूपी हतत्रपः

सृष्टीचे अधिपती आपल्या स्वतःच्या मुलीला पाहून तिच्या सौंदर्याने मोहित झाले; ती हरिणीच्या रूपात होती, आणि तो, लाजून, मृगाच्या रूपात तिच्या मागे धावू लागला.

तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधीः पुमान् । ऋषिं नारायणमृते योषिन् मय्येह मायया

या पुन्हा पुन्हा निर्माण होणाऱ्या सृष्टीत माझ्यासारख्या स्त्रीला, जी माया आहे, माझ्याशिवाय आणि नारायण ऋषीशिवाय, ज्यांचे मन कधीही विचलित होत नाही, कोण रोखू शकतो?

बलं मे पश्य मायायाः स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् । या करोति पदाक्रान्तान् भ्रूविजृम्भेण केवलम्

माझ्या मायेमध्ये स्त्रीरूप असलेल्या शक्तीचे बळ पाहा; ज्या सर्व दिशांना जिंकणाऱ्यांनाही ती फक्त भुवया उंचावून वश करते.

सङ्गं न कुर्यात्प्रमदासु जातु योगस्य पारं परमारुरुक्षुः । मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो वदन्ति या निरयद्वारमस्य

जो योगाच्या सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचू इच्छितो, त्याने कधीही स्त्रियांच्या संगतीत राहू नये; माझी सेवा करून ज्यांना आत्मज्ञान मिळाले आहे, ते सांगतात की अशी संगती नरकाचे दार आहे.

योपयाति शनैर्माया योषिद् देवविनिर्मिता । तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणैः कूपमिवावृतम्

देवतांनी निर्माण केलेली स्त्रीरूप माया हळूहळू जवळ येते; तिला आपल्यासाठी मृत्यू समजावे, जशी गवताने झाकलेली विहीर असते.

यां मन्यते पतिं मोहान् मन्मायामृषभायतीम् । स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गतः प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम्

मोहाने एखादा पुरुष तिला आपली पत्नी समजतो, पण ती माझी माया असून गायीच्या रूपात आहे; स्त्रियांच्या संगतीने तो स्त्रीत्वात जातो आणि धन, मुले, घर यांच्यात अडकतो.

तां आत्मनो विजानीयात् पत्यपत्यगृहात्मकम् । दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर्गायनं यथा

ती जी पती, मुले आणि घर यांचे रूप आहे, तिला नशिबाने आलेला मृत्यू समजावा, जशी शिकाऱ्याची गाणी हरिणासाठी मृत्यू ठरतात.

देहेन जीवभूतेन लोकात् लोकमनुव्रजन् । भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान्

जीव असलेल्या देहाने मनुष्य एक जग सोडून दुसऱ्या जगात जातो, आणि अखंडपणे कर्म करतो व त्याचे फळ भोगतो.

जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमयः । तन्निरोधोऽस्य मरणं आविर्भावस्तु सम्भवः

जीवाचा देह, जो पंचमहाभूत, इंद्रिये आणि मन यांनी बनलेला आहे, त्याच्या मागे जातो; त्याचा नाश म्हणजे मृत्यू, आणि त्याचा प्रादुर्भाव म्हणजे जन्म.

द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वं अहंमानाद् उत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम्

ज्या वेळी वस्तू पाहण्याची साधने आणि पाहण्याची क्षमता संपते, तेव्हा ती अवस्था विलय मानली जाते; 'मी' अशी भावना वस्तू दिसू लागल्यावर येते, आणि तीच जन्म आहे.

यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयव दर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुः द्रष्टृत्वायोग्यतानयोः

जशी डोळे किंवा त्यांचे अवयव पाहण्यास असमर्थ झाले, की पाहणाऱ्याची दृष्टी संपते, तसेच दोन्ही अयोग्य झाले की दर्शन थांबते.

तस्मान्न कार्यः सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रमः । बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह

म्हणून भीती, दया किंवा गोंधळ करू नये; जीवाचा प्रवास जाणून, जो ज्ञानी आहे आणि आसक्तीपासून मुक्त आहे, त्याने या जगात तसेच वागावे.

सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया । मायाविरचिते लोके चरेन्न्यस्य कलेवरम्

सम्यक्‌दृष्टी असलेल्या, योग व वैराग्याने युक्त बुद्धीने, या मायेमुळे निर्माण झालेल्या जगात, शरीराची चिंता न करता वावरावे.