श्रीमद्भागवतपुराणम्

प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणं विहरणं च ते ध्यानमङ्‌गलम् । रहसि संविदो या हृदि स्पृशः कुहक नो मनः क्षोभयन्ति हि

प्रिय, तुझे हास्य, प्रेमळ नजर, खेळ आणि तुझ्या ध्यानाने मंगल घडते. एकांतातील ज्या गप्पा हृदयाला भिडतात, हे मोहक, त्या आमचे मन अस्वस्थ करतात.

चलसि यद् व्रजाच्चारयन् पशून् नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम् । शिलतृणाङ्‌कुरैः सीदतीति नः कलिलतां मनः कान्त गच्छति

तू जेव्हा व्रजातून गायी हाकत फिरतोस, प्रभो, तुझे कमळासारखे पाय दगड, गवत आणि कोंबांवर पडतात; विरहाने व्याकुळ झालेले आमचे मन तुझ्यामागेच जाते, प्रिय.

दिनपरिक्षये नीलकुन्तलैः वनरुहाननं बिभ्रदावृतम् । घनरजस्वलं दर्शयन् मुहु र्मनसि नः स्मरं वीर यच्छसि

दिवसाच्या शेवटी, निळ्या केसांनी, फुलांनी सजलेले तुझे मुख, ढगांच्या धुळीने माखलेले, वारंवार आम्हाला दिसते; वीर, तू आमच्या हृदयात प्रेम जागवतोस.

प्रणतकामदं पद्मजार्चितं धरणिमण्डनं ध्येयमापदि । चरणपङ्‌कजं शन्तमं च ते रमण नः स्तनेष्वर्पयाधिहन्

नतमस्तक होणाऱ्यांच्या इच्छा पूर्ण करणारे, लक्ष्मीने पूजलेले, पृथ्वीचे भूषण, संकटात ध्यान करण्याजोगे आणि शांती देणारे तुझे कमळपद, प्रिय, आमच्या छातीवर ठेव आणि आमच्या वेदना दूर कर.

सुरतवर्धनं शोकनाशनं स्वरितवेणुना सुष्ठु चुम्बितम् । इतररागविस्मारणं नृणां वितर वीर नस्तेऽधरामृतम्

मधुर वेणूने स्पर्शलेले तुझे ओठ प्रेम वाढवतात, दुःख दूर करतात आणि इतर सर्व आसक्ती विसरायला लावतात; वीर, आम्हाला तुझ्या ओठांचे अमृत दे.

अटति यद् भवानह्नि काननं त्रुटिर्युगायते त्वामपश्यताम् । कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षतां पक्ष्मकृद् दृशाम्

तू जेव्हा दिवसा वनात फिरतोस, तेव्हा तुझ्या दर्शनावाचून एक क्षणही युगासारखा वाटतो; तुझे वळवलेले केस आणि सुंदर मुख, ज्यांच्या डोळ्यांवर पापण्या आहेत, त्यांना दिसत नाही.

पतिसुतान्वयभ्रातृबान्धवान् अतिविलङ्‌घ्य तेऽन्त्यच्युतागताः । गतिविदस्तवोद्‍गीतमोहिताः कितव योषितः कस्त्यजेन्निशि

पती, मुले, कुटुंब, भाऊ आणि नातेवाईक सगळ्यांना सोडून, आम्ही शेवटच्या म्हणून तुझ्याकडे आलो आहोत, अच्युत. तुझा मार्ग ओळखून, तुझ्या गाण्याने मोहून, कोणती स्त्री रात्री घरी परत जाईल?

रहसि संविदं हृच्छयोदयं प्रहसिताननं प्रेमवीक्षणम् । बृहदुरः श्रियो वीक्ष्य धाम ते मुहुरतिस्पृहा मुह्यते मनः

एकांतातील गप्पा, हृदयात उमटणारे प्रेम, तुझे हसरे मुख, प्रेमळ नजर आणि तुझ्या विशाल छातीचे तेज, हे लक्ष्मीचे निवासस्थान, वारंवार आमच्या मनात तीव्र इच्छा आणि गोंधळ निर्माण करतात.

व्रजवनौकसां व्यक्तिरङ्‌ग ते वृजिनहन्त्र्यलं विश्वमङ्‌गलम् । त्यज मनाक् च नस्त्वत्स्पृहात्मनां स्वजनहृद्रुजां यन्निषूदनम्

व्रजातील लोकांसाठी तूच खऱ्या अर्थाने शुभतेचा मूर्तिमंत स्वरूप आहेस. तुझ्या केवळ उपस्थितीमुळे सर्व दुःख नाहीसे होते आणि संपूर्ण जगाला कल्याण मिळते. आमच्या मनात तुझ्या विरहाची जाणीव आहे, म्हणून कृपा करून आमच्यापासून थोडा जरी दूर राहिलास, तरी आमच्या हृदयातील वेदना कमी होईल.

( वसंततिलका ) यत्ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु । तेनाटवीमटसि तद् व्यथते न किं स्वित् कूर्पादिभिर्भ्रमति धीर्भवदायुषां नः

हे प्रिय कृष्णा, तुझे सुंदर कमळासारखे पाय आम्ही हळूवारपणे आमच्या उरावर ठेवतो, पण त्यांची कडकपणा वाटून आम्हाला भीती वाटते. म्हणूनच का तू वनात फिरतोस? तुझे पाय काटेरी दगडांवर चालताना दुखत नाहीत का? आमचे मन फक्त तुझ्यावरच आहे, तुझ्याशिवाय कुठेही जात नाही.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे रासक्रीडायां गोपीगीतं नामैकत्रिंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील पूर्वार्धातील रासक्रीडा वर्णन करणारा गोपीगीत नावाचा एकतीसावा अध्याय येथे संपला.

रामपत्न्यश्च तद्देहं उपगुह्याग्निमाविशन् । वसुदेवपत्‍न्यस्तद्‍गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरेः स्नुषाः । कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्निं रुक्मिण्याद्याः तदात्मिकाः

रामाच्या पत्नीांनी त्याचे शरीर मिठीत घेऊन अग्नित प्रवेश केला. वसुदेवाच्या पत्नी आणि हरिच्या सूनांनी, ज्यात प्रद्युम्नाच्या पत्नींचाही समावेश होता, तसेच केले. कृष्णाच्या पत्नी, रुक्मिणीपासून सुरू होऊन सर्वजणी, त्याच्याशी एकरूप होऊन अग्नित प्रवेश केल्या.

अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरहातुरः । आत्मानं सांत्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः

कृष्णाच्या विरहाने व्याकुळ झालेल्या अर्जुनाने, कृष्णाच्या गाण्यांनी आणि त्याच्या शहाण्या वचनांनी स्वतःला समजावले.

बंधूनां नष्टगोत्राणां अर्जुनः सांपरायिकम् । हतानां कारयामास यथावद् अनुपूर्वशः

ज्यांच्या कुळाचा नाश झाला अशा आप्तांचे अर्जुनाने योग्य पद्धतीने आणि क्रमाने अंत्यसंस्कार केले.

द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज श्रीमद् भगवदालयम्

हरीने सोडून दिल्यावर समुद्राने एका क्षणात द्वारका पाण्यात बुडवली, राजन, फक्त भगवंताचे पवित्र निवासस्थान सोडून.

नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदनः । स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम्

तेथे श्रीमधुसूदन कायम वास करतो, त्याचे स्मरण केल्याने सर्व अशुभ दूर होते आणि सर्वात मोठे मंगल साध्य होते.

स्त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जयः । इंद्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत्

धनंजयाने वाचलेल्या स्त्रिया, मुले आणि वृद्धांना घेऊन इंद्रप्रस्थात आणले आणि तिथे वज्राला राजा म्हणून अभिषेक केला.

श्रुत्वा सुहृद् वधं राजन् अर्जुनात्ते पितामहाः । त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मुः सर्वे महापथम्

राजन, आपले मित्र मारले गेल्याचे ऐकून अर्जुनाचे आजोबा, तुला वंशाचा धारक करून, सर्वजण मोठ्या मार्गाने निघून गेले.

य एतद् देवदेवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च । कीर्तयेत् श्रद्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो कोणी श्रद्धेने देवदेवेश्वर विष्णूचे जन्म आणि कर्मांचे गायन करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

( वसंततिलका ) इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार वीर्याणि बालचरितानि च शंतमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत

या प्रकारे, हरिच्या सुंदर अवतारांची, पराक्रमांची आणि बाललीलांची कथा इथे किंवा कुठेही ऐकणारा आणि सांगणारा मनुष्य, श्रेष्ठ संन्यासींच्या मार्गावर सर्वोच्च भक्ती प्राप्त करतो.

सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना । करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मनः

शरीर, अभिमान, वाढता राग आणि इच्छा यांच्या जोरावर, वासनेने भरलेला मनुष्य दुसऱ्या वासनाग्रस्तांशी भांडण करतो आणि स्वतःचाच नाश करून घेतो.

भूतैः पञ्चभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् । अहं ममेत्यसद्‍ग्राहः करोति कुमतिर्मतिम्

पंचमहाभूतांनी बनलेल्या या शरीरात, अज्ञानी जीव वारंवार 'मी' आणि 'माझे' अशा खोट्या समजुतींना धरून राहतो आणि त्यामुळे त्याची बुद्धी वाईट मार्गाला लागते.

यद्यसद्‌भि पथि पुनः शिश्नोदरकृतोद्यमैः । आस्थितो रमते जन्तुः तमो विशति पूर्ववत्

जर एखादा जीव पुन्हा वाईट लोकांच्या मार्गावर, केवळ उदरभरण आणि इंद्रियसुखासाठी धडपडत राहिला, तर तो पुन्हा त्या अंधकारातच अडकतो.

सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिः श्रीर्ह्रीर्यशः क्षमा । शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्क्षयम्

सत्य, शुद्धता, दया, मौन, बुद्धी, लक्ष्मी, लाज, कीर्ती, क्षमा, मनःशांती, संयम आणि भाग्य — या सगळ्या गोष्टींचा अभाव असलेल्या लोकांच्या संगतीने या गुणांचा नाश होतो.

तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु । सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित् क्रीडामृगेषु च

जे अस्थिर, मूर्ख, खचलेले किंवा दुष्ट आहेत, तसेच जे दयनीय आहेत किंवा केवळ खेळण्यासारख्या स्त्रियांशी, त्यांच्याशी संग करू नये.

न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः । योषित्सङ्गात् यथा पुंसो यथा तत्सङ्‌गिसङ्गतः

इतर कुणाच्या संगतीपेक्षा स्त्रियांच्या संगतीने आणि अशा स्त्रियांना आसक्त असलेल्या लोकांच्या संगतीने, माणसाला मोह आणि बंधन अधिक जडते.

प्रजापतिः स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद् रूपधर्षितः । रोहिद्‍भूतां सोऽन्वधावद् ऋक्षरूपी हतत्रपः

सृष्टीचे अधिपती आपल्या स्वतःच्या मुलीला पाहून तिच्या सौंदर्याने मोहित झाले; ती हरिणीच्या रूपात होती, आणि तो, लाजून, मृगाच्या रूपात तिच्या मागे धावू लागला.

तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधीः पुमान् । ऋषिं नारायणमृते योषिन् मय्येह मायया

या पुन्हा पुन्हा निर्माण होणाऱ्या सृष्टीत माझ्यासारख्या स्त्रीला, जी माया आहे, माझ्याशिवाय आणि नारायण ऋषीशिवाय, ज्यांचे मन कधीही विचलित होत नाही, कोण रोखू शकतो?

बलं मे पश्य मायायाः स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् । या करोति पदाक्रान्तान् भ्रूविजृम्भेण केवलम्

माझ्या मायेमध्ये स्त्रीरूप असलेल्या शक्तीचे बळ पाहा; ज्या सर्व दिशांना जिंकणाऱ्यांनाही ती फक्त भुवया उंचावून वश करते.