श्रीमद्भागवतपुराणम्

तं प्रजासर्गरक्षायां अनादिरभिषिच्य च । युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन्

ज्याचा आरंभ नाही, अशा त्या परमेश्वराने सृष्टीची निर्मिती आणि रक्षण यासाठी त्याला राज्याभिषेक केला आणि त्याला व इतरांना सर्व प्रजांचा अधिपती नेमले.

गोपीगीतं - विरहार्त गोपीनां भगवदुपस्थानाय प्रार्थनम् - गोप्य ऊचुः - ( शुद्धकामदा ) जयति तेऽधिकं जन्मना व्रजः श्रयत इन्दिरा शश्वदत्र हि । दयित दृश्यतां दिक्षु तावका स्त्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्वते

गोपींनी म्हटले — तुझ्या जन्मामुळे व्रजभूमीला खरा मान मिळाला आहे; लक्ष्मी नेहमी इथेच वास करते. प्रिय, तुझ्यावर जीव टाकणारे सर्वजण तुझ्या दर्शनासाठी सर्व दिशांना शोध घेत आहेत; आमचे प्राण तुझ्यावरच अवलंबून आहेत.

शरदुदाशये साधुजातसत् सरसिजोदरश्रीमुषा दृशा । सुरतनाथ तेऽशुल्कदासिका वरद निघ्नतो नेह किं वधः

हे सज्जन, शरद ऋतूच्या रात्री तुझ्या नजरेने कमळाच्या आतली शोभा देखील हरवते. प्रेमस्वरूपा, आम्ही तुझे काहीही न मागणारे सेवक आहोत; वरद, आम्हाला इथे मारणे तुला शोभते का?

विषजलाप्ययाद् व्यालराक्षसाद् वर्षमारुताद् वैद्युतानलात् । वृषमयात्मजाद् विश्वतो भयाद् ऋषभ ते वयं रक्षिता मुहुः

पाण्यातील विष, सर्परूपी राक्षस, वादळ, वीज, अग्नी, पर्जन्यपुत्र आणि सर्व बाजूंनी असलेल्या संकटांपासून, हे श्रेष्ठ, तू आम्हाला वारंवार वाचवले आहेस.

न खलु गोपीकानन्दनो भवान् अखिलदेहिनां अन्तरात्मदृक् । विखनसार्थितो विश्वगुप्तये सख उदेयिवान् सात्वतां कुले

तू केवळ गोपींचा आनंद नाहीस, तर सर्व देहधारींच्या अंतःकरणात वास करणारा आहेस. ब्रह्मदेवाने विश्वाच्या रक्षणासाठी तुला विनंती केली आणि मित्रा, तू सात्वत कुळात अवतरला आहेस.

विरचिताभयं वृष्णिधूर्य ते चरणमीयुषां संसृतेर्भयात् । करसरोरुहं कान्त कामदं शिरसि धेहि नः श्रीकरग्रहम्

वृष्णिकुळातील श्रेष्ठा, तुझ्या पायांनी संसाराच्या भीतीतून आश्रय घेतलेल्या सर्वांना तू निर्भय केले आहेस. प्रिय, इच्छा पूर्ण करणाऱ्या तुझ्या कमळासारख्या हातांचा स्पर्श आमच्या डोक्यावर होऊ दे.

व्रजजनार्तिहन् वीर योषितां निजजनस्मयध्वंसनस्मित । भज सखे भवत् किङ्‌करीः स्म नो जलरुहाननं चारु दर्शय

व्रजवासीयांच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या, आपल्या लोकांचा गर्व हास्याने मोडणाऱ्या, मित्रा, आम्हाला तुझ्या सेवेत घे आणि तुझे कमळासारखे सुंदर मुख दाखव.

प्रणतदेहिनां पापकर्षणं तृणचरानुगं श्रीनिकेतनम् । फणिफणार्पितं ते पदाम्बुजं कृणु कुचेषु नः कृन्धि हृच्छयम्

नतमस्तक होणाऱ्यांचे पाप दूर करणारा, गायींमागे फिरणारा, लक्ष्मीचा निवास, तुझे पाय कमळ फणावर ठेवले गेले; ते आमच्या छातीवर ठेव आणि आमच्या हृदयातील वेदना दूर कर.

मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण । विधिकरीरिमा वीर मुह्यती रधरसीधुनाप्याययस्व नः

मधुर वाणी, गोड शब्द आणि मनाला आनंद देणारे तुझे बोलणे, हे कमळनयन, आम्हाला वेड लावते; वीर, तुझ्या ओठांच्या अमृताने आम्हाला तृप्त कर.

तव कथामृतं तप्तजीवनं कविभिरीडितं कल्मषापहम् । श्रवणमङ्‌गलं श्रीमदाततं भुवि गृणन्ति ये भूरिदा जनाः

तुझ्या कथा हे दुःखी जीवांचे जीवन आहेत; कवींनी त्यांचे गुणगान केले आहे, त्या पाप दूर करतात. त्या ऐकणे शुभ आणि ऐश्वर्य देणारे आहे; ज्या लोकांनी त्या पृथ्वीवर पसरवल्या, ते खरे उदार आहेत.

प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणं विहरणं च ते ध्यानमङ्‌गलम् । रहसि संविदो या हृदि स्पृशः कुहक नो मनः क्षोभयन्ति हि

प्रिय, तुझे हास्य, प्रेमळ नजर, खेळ आणि तुझ्या ध्यानाने मंगल घडते. एकांतातील ज्या गप्पा हृदयाला भिडतात, हे मोहक, त्या आमचे मन अस्वस्थ करतात.

चलसि यद् व्रजाच्चारयन् पशून् नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम् । शिलतृणाङ्‌कुरैः सीदतीति नः कलिलतां मनः कान्त गच्छति

तू जेव्हा व्रजातून गायी हाकत फिरतोस, प्रभो, तुझे कमळासारखे पाय दगड, गवत आणि कोंबांवर पडतात; विरहाने व्याकुळ झालेले आमचे मन तुझ्यामागेच जाते, प्रिय.

दिनपरिक्षये नीलकुन्तलैः वनरुहाननं बिभ्रदावृतम् । घनरजस्वलं दर्शयन् मुहु र्मनसि नः स्मरं वीर यच्छसि

दिवसाच्या शेवटी, निळ्या केसांनी, फुलांनी सजलेले तुझे मुख, ढगांच्या धुळीने माखलेले, वारंवार आम्हाला दिसते; वीर, तू आमच्या हृदयात प्रेम जागवतोस.

प्रणतकामदं पद्मजार्चितं धरणिमण्डनं ध्येयमापदि । चरणपङ्‌कजं शन्तमं च ते रमण नः स्तनेष्वर्पयाधिहन्

नतमस्तक होणाऱ्यांच्या इच्छा पूर्ण करणारे, लक्ष्मीने पूजलेले, पृथ्वीचे भूषण, संकटात ध्यान करण्याजोगे आणि शांती देणारे तुझे कमळपद, प्रिय, आमच्या छातीवर ठेव आणि आमच्या वेदना दूर कर.

सुरतवर्धनं शोकनाशनं स्वरितवेणुना सुष्ठु चुम्बितम् । इतररागविस्मारणं नृणां वितर वीर नस्तेऽधरामृतम्

मधुर वेणूने स्पर्शलेले तुझे ओठ प्रेम वाढवतात, दुःख दूर करतात आणि इतर सर्व आसक्ती विसरायला लावतात; वीर, आम्हाला तुझ्या ओठांचे अमृत दे.

अटति यद् भवानह्नि काननं त्रुटिर्युगायते त्वामपश्यताम् । कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षतां पक्ष्मकृद् दृशाम्

तू जेव्हा दिवसा वनात फिरतोस, तेव्हा तुझ्या दर्शनावाचून एक क्षणही युगासारखा वाटतो; तुझे वळवलेले केस आणि सुंदर मुख, ज्यांच्या डोळ्यांवर पापण्या आहेत, त्यांना दिसत नाही.

पतिसुतान्वयभ्रातृबान्धवान् अतिविलङ्‌घ्य तेऽन्त्यच्युतागताः । गतिविदस्तवोद्‍गीतमोहिताः कितव योषितः कस्त्यजेन्निशि

पती, मुले, कुटुंब, भाऊ आणि नातेवाईक सगळ्यांना सोडून, आम्ही शेवटच्या म्हणून तुझ्याकडे आलो आहोत, अच्युत. तुझा मार्ग ओळखून, तुझ्या गाण्याने मोहून, कोणती स्त्री रात्री घरी परत जाईल?

रहसि संविदं हृच्छयोदयं प्रहसिताननं प्रेमवीक्षणम् । बृहदुरः श्रियो वीक्ष्य धाम ते मुहुरतिस्पृहा मुह्यते मनः

एकांतातील गप्पा, हृदयात उमटणारे प्रेम, तुझे हसरे मुख, प्रेमळ नजर आणि तुझ्या विशाल छातीचे तेज, हे लक्ष्मीचे निवासस्थान, वारंवार आमच्या मनात तीव्र इच्छा आणि गोंधळ निर्माण करतात.

व्रजवनौकसां व्यक्तिरङ्‌ग ते वृजिनहन्त्र्यलं विश्वमङ्‌गलम् । त्यज मनाक् च नस्त्वत्स्पृहात्मनां स्वजनहृद्रुजां यन्निषूदनम्

व्रजातील लोकांसाठी तूच खऱ्या अर्थाने शुभतेचा मूर्तिमंत स्वरूप आहेस. तुझ्या केवळ उपस्थितीमुळे सर्व दुःख नाहीसे होते आणि संपूर्ण जगाला कल्याण मिळते. आमच्या मनात तुझ्या विरहाची जाणीव आहे, म्हणून कृपा करून आमच्यापासून थोडा जरी दूर राहिलास, तरी आमच्या हृदयातील वेदना कमी होईल.

( वसंततिलका ) यत्ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु । तेनाटवीमटसि तद् व्यथते न किं स्वित् कूर्पादिभिर्भ्रमति धीर्भवदायुषां नः

हे प्रिय कृष्णा, तुझे सुंदर कमळासारखे पाय आम्ही हळूवारपणे आमच्या उरावर ठेवतो, पण त्यांची कडकपणा वाटून आम्हाला भीती वाटते. म्हणूनच का तू वनात फिरतोस? तुझे पाय काटेरी दगडांवर चालताना दुखत नाहीत का? आमचे मन फक्त तुझ्यावरच आहे, तुझ्याशिवाय कुठेही जात नाही.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे रासक्रीडायां गोपीगीतं नामैकत्रिंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील पूर्वार्धातील रासक्रीडा वर्णन करणारा गोपीगीत नावाचा एकतीसावा अध्याय येथे संपला.

रामपत्न्यश्च तद्देहं उपगुह्याग्निमाविशन् । वसुदेवपत्‍न्यस्तद्‍गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरेः स्नुषाः । कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्निं रुक्मिण्याद्याः तदात्मिकाः

रामाच्या पत्नीांनी त्याचे शरीर मिठीत घेऊन अग्नित प्रवेश केला. वसुदेवाच्या पत्नी आणि हरिच्या सूनांनी, ज्यात प्रद्युम्नाच्या पत्नींचाही समावेश होता, तसेच केले. कृष्णाच्या पत्नी, रुक्मिणीपासून सुरू होऊन सर्वजणी, त्याच्याशी एकरूप होऊन अग्नित प्रवेश केल्या.

अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरहातुरः । आत्मानं सांत्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः

कृष्णाच्या विरहाने व्याकुळ झालेल्या अर्जुनाने, कृष्णाच्या गाण्यांनी आणि त्याच्या शहाण्या वचनांनी स्वतःला समजावले.

बंधूनां नष्टगोत्राणां अर्जुनः सांपरायिकम् । हतानां कारयामास यथावद् अनुपूर्वशः

ज्यांच्या कुळाचा नाश झाला अशा आप्तांचे अर्जुनाने योग्य पद्धतीने आणि क्रमाने अंत्यसंस्कार केले.

द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज श्रीमद् भगवदालयम्

हरीने सोडून दिल्यावर समुद्राने एका क्षणात द्वारका पाण्यात बुडवली, राजन, फक्त भगवंताचे पवित्र निवासस्थान सोडून.

नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदनः । स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम्

तेथे श्रीमधुसूदन कायम वास करतो, त्याचे स्मरण केल्याने सर्व अशुभ दूर होते आणि सर्वात मोठे मंगल साध्य होते.

स्त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जयः । इंद्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत्

धनंजयाने वाचलेल्या स्त्रिया, मुले आणि वृद्धांना घेऊन इंद्रप्रस्थात आणले आणि तिथे वज्राला राजा म्हणून अभिषेक केला.

श्रुत्वा सुहृद् वधं राजन् अर्जुनात्ते पितामहाः । त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मुः सर्वे महापथम्

राजन, आपले मित्र मारले गेल्याचे ऐकून अर्जुनाचे आजोबा, तुला वंशाचा धारक करून, सर्वजण मोठ्या मार्गाने निघून गेले.

य एतद् देवदेवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च । कीर्तयेत् श्रद्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो कोणी श्रद्धेने देवदेवेश्वर विष्णूचे जन्म आणि कर्मांचे गायन करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.