श्रीमद्भागवतपुराणम्

यज्ञात् गर्जति सप्ताहः सप्ताहो गर्जति व्रतात् । तपसो गर्जति प्रोच्चैः तीर्थान्नित्यं हि गर्जति

सात दिवसांचं श्रवण यज्ञापेक्षा मोठं आहे, व्रतांपेक्षा मोठं आहे, तपस्येपेक्षा मोठ्या आवाजात आहे, आणि तीर्थयात्रेपेक्षा नेहमीच श्रेष्ठ आहे.

योगात् गर्जति सप्ताहो ध्यानात् ज्ञानाच्च गर्जति । किं ब्रूमो गर्जनं तस्य रे रे गर्जति गर्जति

सात दिवसांचं श्रवण योगापेक्षा मोठं आहे, ध्यान आणि ज्ञानापेक्षाही श्रेष्ठ आहे; त्याची महती काय सांगावी? पुन्हा पुन्हा ते सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

शौनक उवाच - (इंद्रवंशा) साश्चर्यमेतत्कथितं कथानकं ज्ञानादिधर्मान् विगणय्य साम्प्रतम् । निःश्रेयसे भागवतं पुराणं जातं कुतो योगविदादिसूचकम्

शौनक म्हणाले: ही कथा खरंच अद्भुत आहे, कारण तिने ज्ञान व इतर धर्म बाजूला ठेवले आहेत; मग हे भागवत पुराण, जे सर्वोच्च कल्याण देतं आणि योगादी मार्ग दाखवतं, ते कसं प्रकट झालं?

सूत उवाच - (अनुष्टुप्) यदा कृष्णो धरां त्यक्त्वा स्वपदं गन्तुमुद्यतः । एकादशं परिश्रुत्यापि उद्धवो वाक्यमब्रवीत्

सूतम्हणाले: जेव्हा कृष्णाने पृथ्वी सोडून आपल्या धामात जाण्याचा निर्धार केला, तेव्हा त्याने अकरा प्रमुख भक्तांचं ऐकलं आणि उद्धवाने त्याला बोललं.

उद्धव उवाच - त्वं तु यास्यसि गोविन्द भक्तकार्यं विधाय च । मच्चित्ते महती चिन्ता तां श्रुत्वा सुखमावह

उद्धव म्हणाले: गोविंदा, तू भक्तांचं कार्य पूर्ण करून निघून जाणार आहेस; माझ्या मनातील ही मोठी चिंता ऐकून, कृपया मला दिलासा दे.

आगतोऽयं कलिर्घोरो भविष्यन्ति पुनः खलाः । तत्संगेनैव सन्तोऽपि गमिष्यन्ति उग्रतां यदा

आता हा भयंकर कलियुग आला आहे; पुन्हा दुष्ट लोक निर्माण होतील आणि त्यांच्या संगतीमुळे सज्जनही कठोर होतील.

तदा भारवती भूमिः गोरूपेयं कमाश्रयेत् । अन्यो न दृश्यते त्राता त्वत्तः कमललोचन

तेव्हा पृथ्वी, जड भाराने थकून, गायीच्या रूपात तुझ्याकडे आश्रय घेईल; कमललोचन, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही रक्षण करणारा दिसत नाही.

अतः सस्तु दयां कृत्वा भक्तवत्सल मा व्रज । भक्तार्थं सगुणो जातो निराकारोऽपि चिन्मयः

म्हणून, भक्तवत्सल, कृपा करून जाऊ नकोस; भक्तांच्या हितासाठी, तू निर्गुण असूनही सगुण रूप धारण केलं आहेस.

त्वद् वियोगेन ते भक्ताः कथं स्थास्यन्ति भूतले । निर्गुणोपासने कष्टं अतः किंचिद् विचारय

तुझ्या वियोगात तुझे भक्त पृथ्वीवर कसे राहतील? निर्गुणाची उपासना कठीण आहे; म्हणून काही तरी उपाय विचार कर.

इति उद्धववचः श्रुत्वा प्रभासेऽचिन्तयत् हरिः । भक्तावलम्बनार्थाय किं विधेयं मयेति च

उद्धवाचं बोलणं ऐकून, प्रभासक्षेत्रात हरिने मनात विचार केला — 'माझ्या भक्तांच्या आधारासाठी मी काय करावं?'

स्वकीयं यद् भवेत् तेजः तच्च भागवतेऽदधात् । तिरोधाय प्रविष्टोऽयं श्रीमद् भागवतार्णवम्

आपल्या तेजाचा अंश भगवंताने या भागवतामध्ये ठेवला आणि स्वतःला लपवून श्रीमद्भागवताच्या पवित्र सागरात प्रवेश केला.

तेनेयं वाङ्‌मयी मूर्तिः प्रत्यक्षा वर्तते हरेः । सेवनात् श्रवणात् पाठात् दर्शनात् पापनाशिनी

म्हणूनच, या शब्दरूप भागवतामध्येच हरि प्रत्यक्ष प्रकट झाला आहे; त्याची सेवा, ऐकणे, वाचन किंवा दर्शन केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात.

सप्ताहश्रवणं तेन सर्वेभ्योऽप्यधिकं कृतम् । साधनानि तिरस्कृत्य कलौ धर्मोऽयमीरितः

म्हणूनच, सात दिवस भागवत ऐकणे हे इतर सर्व साधनांपेक्षा श्रेष्ठ ठरवले आहे; इतर साधना बाजूला ठेवून कलियुगासाठी हाच धर्म सांगितला आहे.

दुःखदारिद्र्य दौर्भाग्य पापप्रक्षालनाय च । कामक्रोध जयार्थं हि कलौ धर्मोऽयमीरितः

कलियुगात दुःख, दारिद्र्य, अपयश, पाप दूर करण्यासाठी आणि काम, क्रोध जिंकण्यासाठी हाच धर्म सांगितला आहे.

अन्यथा वैष्णवी माया देवैरपि सुदुस्त्यजा । कथं त्याज्या भवेत् पुम्भिः सप्ताहोऽतः प्रकीर्तितः

नाहीतर, वैष्णवी माया देवांनाही सोडता येत नाही; मग सामान्य माणसांनी ती कशी सोडावी? म्हणूनच सातदिवसीय पारायण सांगितले आहे.

सूत उवाच - (इंद्रवज्रा) एवं नगाहश्रवणोरुधर्मे प्रकाश्यमाने ऋषिभिः सभायाम् । आश्चर्यमेकं समभूत् तदानीं तदुच्यते संश्रृणु शौनको त्वम्

सूतमुनी म्हणाले: नागश्रवणाच्या सभेत ऋषी धर्म सांगत असताना, त्या क्षणी एक अद्भुत घटना घडली. हे शौनक, ती मी तुला सांगतो, ऐक.

भक्तिः सुतौ तौ तरुणौ गृहीत्वा प्रेमैकरूपा सहसाऽविरासीत् । श्रीकृष्ण गोविन्द हरे मुरारे नाथेति नामानि मुहुर्वदन्ती

भक्ती आपल्या दोन तरुण मुलांना हातात धरून, प्रेममय स्वरूपात अचानक प्रकट झाली आणि 'श्रीकृष्ण, गोविंद, हरे, मुरारी, नाथ' ही नावे वारंवार उच्चारू लागली.

तां चागतां भागवतार्थभूषां सुचारुवेषां ददृशुः सदस्याः । कथं प्रविष्टा कथमागतेयं मध्ये मुनीनामिति तर्कयन्तः

ती आली, भागवताच्या अर्थाने अलंकृत आणि सुंदर वस्त्रात सजलेली, हे पाहून सभेतील सर्वजण आश्चर्यचकित झाले. ही कशी आली आणि कुठून आली, हे ते एकमेकांना विचारू लागले.

ऊचुः कुमारा वचनं तदानीं कथार्थतो निश्पतिताधुनेयम् । एवं गिरः सा ससुता निशम्य सनत्कुमारं निजगाद नम्रा

त्या वेळी कुमारांनी सांगितले, 'ही कथा सांगताना तिच्या सारातून प्रकट झाली आहे.' हे ऐकून भक्ती आपल्या मुलांसह विनम्रपणे सनत्कुमारांना म्हणाली.

भक्तिरुवाच - (उपेंद्रवज्रा) भवद्‌भिः अद्यैव कृतास्मि पुष्टा कलिप्रणष्टापि कथारसेन । क्वाहं तु तिष्ठाम्यधुना ब्रुवन्तु ब्राह्मा इदं तां गिरमूचिरे ते

भक्ती म्हणाली: 'आज तुमच्यामुळे मी पोसली गेले, जरी कलियुगात हरवली होते, तरी या कथारसामुळे पुन्हा ताजीतवानी झाले. आता मी कुठे राहू? ब्राह्मणांनी मला सांगा.' असे ती म्हणाली.

(इंद्रवज्रा) भक्तेषु गोविन्दसरूपकर्त्री प्रेमैकधर्त्री भवरोगहन्त्री । सा त्वं च तिष्ठस्व सुधैर्यसंश्रया निरंतरं वैष्णवमानसानि

'हे भक्ती, भक्तांमध्ये तू गोविंदाचे स्वरूप निर्माण करतेस, प्रेम टिकवतेस आणि संसाररूपी रोग नष्ट करतेस. म्हणून तू नेहमी दृढ निश्चयाने वैष्णवांच्या हृदयात राहा.'

(उपेंद्रवज्रा) ततोऽपि दोषाः कलिजा इमे त्वां द्रष्टुं न शक्ताः प्रभवोऽपि लोके । एवं तदाज्ञावसरेऽपि भक्तिः तदा निषण्णा हरिदासचित्ते

म्हणूनच, कलियुगातील दोष तुला पाहू शकत नाहीत, त्यांच्या शक्तीला जगात वाव नाही; म्हणून ऋषींच्या आज्ञेने भक्ती हरिदासांच्या हृदयात स्थिर झाली.

(मालिनी) सकलभुवनमध्ये निर्धनास्तेऽपि धन्या निवसति हृदि येषां श्रीहरेर्भक्तिरेका । हरिरपि निजलोकं सर्वथातो विहाय प्रविशति हृदि तेषां भक्तिसूत्रोपनद्धः

सर्व जगात जरी कोणी गरीब असला, तरी ज्याच्या हृदयात श्रीहरिप्रती भक्ती आहे तो खरा धन्य; कारण हरि देखील आपला लोक सोडून, भक्तीच्या दोऱ्याने बांधला जाऊन, त्यांच्या हृदयात प्रवेश करतो.

(वसंततिलका) ब्रूमोऽद्य ते किमधिकं महमानमेवं ब्रह्मात्मकस्य भुवि भागवताभिधस्य । यत्संश्रयात् निगदिते लभते सुवक्ता श्रोतापि कृष्णसमतामलमन्यधर्मैः

आज भागवत म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, पृथ्वीवरील ब्रह्मस्वरूप अशा महात्म्याचे अधिक काय वर्णन करावे? त्याच्या आश्रयाने, त्याच्या शब्दांचा वक्ता आणि श्रोता दोघेही कृष्णासमान निर्मळता मिळवतात, जी इतर कोणत्याही धर्माने मिळत नाही.

श्रीमद्‌भागवतमाहात्म्यम् - चतुर्थोऽध्यायः सप्ताहकथायां भगवतः प्रादुर्भावः, गोकर्णोपाख्यानारम्भश्च सूत उवाच - (अनुष्टुप्) अथ वैष्णवचित्तेषु दृष्ट्वा भक्तिं अलौकिकीम् । निजलोकं परित्यज्य भगवान् भक्तवत्सलः

सूता म्हणाले: वैष्णवांच्या हृदयात असलेली अद्भुत भक्ती पाहून, भक्तवत्सल भगवान आपला लोक सोडून आले.

वनमाली घनश्यामः पीतवासा मनोहरः । काञ्चीकलापरुचिरो लसन् मुकुटकुण्डलः

त्यांच्या गळ्यात वनफुलांची माळ होती, ते घनश्याम, पिवळ्या वस्त्रात, मोहक रूपाचे, सोन्याच्या कमरपट्ट्याने शोभिवंत, तेजस्वी मुकुट आणि कुंडले घातलेले होते.

त्रिभङ्‌गललितश्चारु कौस्तुभेन विराजितः । कोटिमन्मथलावण्यो हरिचन्दनचर्चितः

तीन वाकलेल्या सुंदर मुद्रेत, कौस्तुभमणीने शोभलेले, कोट्यावधी मदनांपेक्षा देखणे, आणि हरिचंदनाचा सुगंध लावलेले होते.

परमानन्द चिन्मूर्तिः मधुरो मुरलीधरः । आविवेश स्वभक्तानां हृदयानि अमलानि च

परम आनंदमय आणि चैतन्यस्वरूप, मधुर, मुरलीधर असे ते भगवंत आपल्या भक्तांच्या निर्मळ हृदयात प्रवेशले.

वैकुण्ठवासिनो ये च वैष्णवा उद्धवादयः । तत्कथाश्रवणार्थं ते गूढरूपेण संस्थिताः

वैकुण्ठात आलेले जे वैष्णव, उध्दव वगैरे, या कथा ऐकण्यासाठी इथे गुप्त रूपात आहेत.