श्रीमद्भागवतपुराणम्

रेमे तया चात्मरत आत्मारामोऽप्यखण्डितः । कामिनां दर्शयन् दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम् ॥ 10.30.

स्वतःमध्येच तृप्त असलेला आणि अखंड राहणारा तो तिच्यासोबत रमला, आणि प्रेम करणाऱ्यांची दीनता व स्त्रियांची चंचलता दाखवून दिली.

इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चेरुर्गोप्यो विचेतसः । यां गोपीमनयत्कृष्णो विहायान्याः स्त्रियो वने ॥ 10.30.

अशा प्रकारे त्या गोपिका हे सर्व सांगत असताना, त्या गोंधळलेल्या अवस्थेत इकडे तिकडे फिरू लागल्या; आणि ज्या गोपीला कृष्णाने इतर स्त्रियांना सोडून वनात नेले—

सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सर्वयोषिताम् । हित्वा गोपीः कामयाना मामसौ भजते प्रियः ॥ 10.30.

ती गोपी तेव्हा स्वतःला सगळ्या स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ समजू लागली—'इतर गोपिका ज्यांना कृष्णाची इच्छा आहे त्यांना सोडून, माझ्या प्रियाने आता मला निवडले आहे.' असे तिने मनात घेतले.

ततो गत्वा वनोद्देशं दृप्ता केशवमब्रवीत् । न पारयेऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मनः ॥ 10.30.

मग त्या दोघांनी वनातील एका ठिकाणी पोहोचल्यावर, अभिमानाने तिने केशवाला सांगितले, 'माझ्याने आता पुढे चालता येणार नाही; तू मला जिथे तुझ्या मनात आहे तिथे घेऊन जा.'

एवमुक्तः प्रियामाह स्कन्ध आरुह्यतामिति । ततश्चान्तर्दधे कृष्णः सा वधूरन्वतप्यत ॥ 10.30.

अशी विनंती ऐकून प्रियकर म्हणाला, 'माझ्या खांद्यावर चढ.' पण त्याच क्षणी कृष्ण अदृश्य झाला आणि ती नववधू शोक करू लागली.

हा नाथ रमण प्रेष्ठ क्वासि क्वासि महाभुज । दास्यास्ते कृपणाया मे सखे दर्शय सन्निधिम् ॥ 10.30.

'हाय नाथा, रमण, प्रिये, तू कुठे आहेस, कुठे आहेस, बलवान? हे सखा, या दीन दासीला तुझं दर्शन दे.'

श्रीशुक उवाच अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गं गोप्योऽविदूरितः । ददृशुः प्रियविश्लेषान्मोहितां दुःखितां सखीम् ॥ 10.30.

श्रीशुक म्हणाले: भगवंताचा मागोवा घेत असताना, गोपिका कुठे गेलेत हे न समजल्यामुळे, त्यांनी आपल्या सखीला पाहिलं, जी प्रियकराच्या विरहाने गोंधळलेली आणि दुःखी होती.

तया कथितमाकर्ण्य मानप्राप्तिं च माधवात् । अवमानं च दौरात्म्याद्विस्मयं परमं ययुः ॥ 10.30.

तिच्याकडून जे काही घडलं ते—तिचा अभिमान, माधवाचं उत्तर, आणि तिच्या दुर्दैवामुळे झालेली अपमान—हे ऐकून त्या गोपिका अत्यंत आश्चर्यचकित झाल्या.

ततोऽविशन् वनं चन्द्र ज्योत्स्ना यावद्विभाव्यते । तमः प्रविष्टमालक्ष्य ततो निववृतुः स्त्रियः ॥ 10.30.

मग त्या चंद्रप्रकाश दिसत असतानाच वनात शिरल्या; पण अंधार पडल्यावर त्या स्त्रिया परत फिरल्या.

तन्मनस्कास्तदलापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिकाः । तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मगाराणि सस्मरुः ॥ 10.30.

त्यांचे मन त्याच्यात गुंतले होते, बोलणे त्याच्याबद्दल होते, वागणे त्याचे अनुकरण करणारे होते, आणि स्वतःचं अस्तित्वही त्याच्यात विलीन झालं होतं; त्याच्या गुणांचीच गाणी गात, त्यांना आपली घरं आठवतही नव्हती.

पुनः पुलिनमागत्य कालिन्द्याः कृष्णभावनाः । समवेता जगुः कृष्णं तदागमनकाङ्क्षिताः ॥ 10.30.

पुन्हा एकदा त्या यमुनाच्या काठी आल्या, मनात कृष्णाचाच विचार करत, एकत्र जमून, त्याच्या येण्याची आतुरतेने वाट पाहत, कृष्णाचं गाणं करू लागल्या.

ततोऽग्निमारुतौ राजन् अमुञ्चन्मुखतो रुषा । महीं निर्वीरुधं कर्तुं संवर्तक इवात्यये

मग, राजन, त्या रागाने आपल्या तोंडातून अग्नी आणि वारा सोडू लागल्या, जणू पृथ्वीला ओसाड करण्यासाठी, जसा संहारक काळाच्या शेवटी करतो.

भस्मसात् क्रियमाणान् तान् द्रुमान् वीक्ष्य पितामहः । आगतः शमयामास पुत्रान् बर्हिष्मतो नयैः

झाडं राख होताना पाहून, ब्रह्मा तेथे आला आणि बार्हिष्मताचे पुत्रांना समजावून शांत केलं.

तत्रावशिष्टा ये वृक्षा भीता दुहितरं तदा । उज्जह्रुस्ते प्रचेतोभ्य उपदिष्टाः स्वयम्भुवा

तेव्हा उरलेली झाडं, घाबरून, स्वयंभूच्या सांगण्यावरून आपली कन्या प्रचेतांना दिली.

ते च ब्रह्मण आदेशान् मारिषामुपयेमिरे । यस्यां महदवज्ञानाद् अजन्यजनयोनिजः

आणि ब्रह्माच्या आज्ञेने, त्यांनी मारीषेला पत्नी म्हणून स्वीकारले, जिने एका मोठ्या अपराधामुळे सर्व सृष्टीच्या उत्पत्तीचा आधारभूत पुत्र जन्माला घातला.

चाक्षुषे त्वन्तरे प्राप्ते प्राक्सर्गे कालविद्रुते । यः ससर्ज प्रजा इष्टाः स दक्षो दैवचोदितः

चाक्षुष मन्वंतराच्या काळात, सृष्टीच्या प्रारंभाला, काळ पुढे जात असताना, दैवाच्या प्रेरणेने दक्षाने इच्छित प्रजांचा निर्माण केला.

यो जायमानः सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा । स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कर्मणां दक्षमब्रुवन्

ज्याच्या जन्माने तो सर्व तेजस्वींपेक्षा उजळून निघाला, आणि स्वतःच्या कौशल्यामुळे, त्याच्या कर्तृत्वामुळे त्याला दक्ष असं नाव पडलं.

तं प्रजासर्गरक्षायां अनादिरभिषिच्य च । युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन्

ज्याचा आरंभ नाही, अशा त्या परमेश्वराने सृष्टीची निर्मिती आणि रक्षण यासाठी त्याला राज्याभिषेक केला आणि त्याला व इतरांना सर्व प्रजांचा अधिपती नेमले.

गोपीगीतं - विरहार्त गोपीनां भगवदुपस्थानाय प्रार्थनम् - गोप्य ऊचुः - ( शुद्धकामदा ) जयति तेऽधिकं जन्मना व्रजः श्रयत इन्दिरा शश्वदत्र हि । दयित दृश्यतां दिक्षु तावका स्त्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्वते

गोपींनी म्हटले — तुझ्या जन्मामुळे व्रजभूमीला खरा मान मिळाला आहे; लक्ष्मी नेहमी इथेच वास करते. प्रिय, तुझ्यावर जीव टाकणारे सर्वजण तुझ्या दर्शनासाठी सर्व दिशांना शोध घेत आहेत; आमचे प्राण तुझ्यावरच अवलंबून आहेत.

शरदुदाशये साधुजातसत् सरसिजोदरश्रीमुषा दृशा । सुरतनाथ तेऽशुल्कदासिका वरद निघ्नतो नेह किं वधः

हे सज्जन, शरद ऋतूच्या रात्री तुझ्या नजरेने कमळाच्या आतली शोभा देखील हरवते. प्रेमस्वरूपा, आम्ही तुझे काहीही न मागणारे सेवक आहोत; वरद, आम्हाला इथे मारणे तुला शोभते का?

विषजलाप्ययाद् व्यालराक्षसाद् वर्षमारुताद् वैद्युतानलात् । वृषमयात्मजाद् विश्वतो भयाद् ऋषभ ते वयं रक्षिता मुहुः

पाण्यातील विष, सर्परूपी राक्षस, वादळ, वीज, अग्नी, पर्जन्यपुत्र आणि सर्व बाजूंनी असलेल्या संकटांपासून, हे श्रेष्ठ, तू आम्हाला वारंवार वाचवले आहेस.

न खलु गोपीकानन्दनो भवान् अखिलदेहिनां अन्तरात्मदृक् । विखनसार्थितो विश्वगुप्तये सख उदेयिवान् सात्वतां कुले

तू केवळ गोपींचा आनंद नाहीस, तर सर्व देहधारींच्या अंतःकरणात वास करणारा आहेस. ब्रह्मदेवाने विश्वाच्या रक्षणासाठी तुला विनंती केली आणि मित्रा, तू सात्वत कुळात अवतरला आहेस.

विरचिताभयं वृष्णिधूर्य ते चरणमीयुषां संसृतेर्भयात् । करसरोरुहं कान्त कामदं शिरसि धेहि नः श्रीकरग्रहम्

वृष्णिकुळातील श्रेष्ठा, तुझ्या पायांनी संसाराच्या भीतीतून आश्रय घेतलेल्या सर्वांना तू निर्भय केले आहेस. प्रिय, इच्छा पूर्ण करणाऱ्या तुझ्या कमळासारख्या हातांचा स्पर्श आमच्या डोक्यावर होऊ दे.

व्रजजनार्तिहन् वीर योषितां निजजनस्मयध्वंसनस्मित । भज सखे भवत् किङ्‌करीः स्म नो जलरुहाननं चारु दर्शय

व्रजवासीयांच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या, आपल्या लोकांचा गर्व हास्याने मोडणाऱ्या, मित्रा, आम्हाला तुझ्या सेवेत घे आणि तुझे कमळासारखे सुंदर मुख दाखव.

प्रणतदेहिनां पापकर्षणं तृणचरानुगं श्रीनिकेतनम् । फणिफणार्पितं ते पदाम्बुजं कृणु कुचेषु नः कृन्धि हृच्छयम्

नतमस्तक होणाऱ्यांचे पाप दूर करणारा, गायींमागे फिरणारा, लक्ष्मीचा निवास, तुझे पाय कमळ फणावर ठेवले गेले; ते आमच्या छातीवर ठेव आणि आमच्या हृदयातील वेदना दूर कर.

मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण । विधिकरीरिमा वीर मुह्यती रधरसीधुनाप्याययस्व नः

मधुर वाणी, गोड शब्द आणि मनाला आनंद देणारे तुझे बोलणे, हे कमळनयन, आम्हाला वेड लावते; वीर, तुझ्या ओठांच्या अमृताने आम्हाला तृप्त कर.

तव कथामृतं तप्तजीवनं कविभिरीडितं कल्मषापहम् । श्रवणमङ्‌गलं श्रीमदाततं भुवि गृणन्ति ये भूरिदा जनाः

तुझ्या कथा हे दुःखी जीवांचे जीवन आहेत; कवींनी त्यांचे गुणगान केले आहे, त्या पाप दूर करतात. त्या ऐकणे शुभ आणि ऐश्वर्य देणारे आहे; ज्या लोकांनी त्या पृथ्वीवर पसरवल्या, ते खरे उदार आहेत.

प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणं विहरणं च ते ध्यानमङ्‌गलम् । रहसि संविदो या हृदि स्पृशः कुहक नो मनः क्षोभयन्ति हि

प्रिय, तुझे हास्य, प्रेमळ नजर, खेळ आणि तुझ्या ध्यानाने मंगल घडते. एकांतातील ज्या गप्पा हृदयाला भिडतात, हे मोहक, त्या आमचे मन अस्वस्थ करतात.

चलसि यद् व्रजाच्चारयन् पशून् नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम् । शिलतृणाङ्‌कुरैः सीदतीति नः कलिलतां मनः कान्त गच्छति

तू जेव्हा व्रजातून गायी हाकत फिरतोस, प्रभो, तुझे कमळासारखे पाय दगड, गवत आणि कोंबांवर पडतात; विरहाने व्याकुळ झालेले आमचे मन तुझ्यामागेच जाते, प्रिय.