श्रीमद्भागवतपुराणम्

गायन्त्य उच्चैरमुमेव संहता विचिक्युरुन्मत्तकवद्वनाद्वनम् । पप्रच्छुराकाशवदन्तरं बहिर्भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन् ॥ 10.30.

त्या सर्व गोपिका एकत्र येऊन मोठ्याने त्याच्या गाण्या गात, वेड्यासारख्या एकेक जंगल फिरू लागल्या. त्या झाडांना विचारू लागल्या, जणू आकाशालाच विचारत आहेत, कारण त्या झाडांमध्येही परमेश्वर वास करतो.

दृष्टो वः कच्चिदश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मनः । नन्दसूनुर्गतो हृत्वा प्रेमहासावलोकनैः ॥ 10.30.

अश्वत्थ, प्लक्ष, वट या झाडांनो, आमच्या मनाला प्रेमळ हास्याने आणि कटाक्षाने हरवणारा नंदनंदन इथून गेला आहे का, तुम्ही त्याला पाहिलात का?

कच्चित्कुरबकाशोक नागपुन्नागचम्पकाः । रामानुजो मानिनीनामितो दर्पहरस्मितः ॥ 10.30.

कुरबक, अशोक, नाग, पर्णग, चंपक या झाडांनो, अभिमानी गोपींच्या मध्ये गर्वहरण करणाऱ्या हास्याने शोभणारा रामाचा धाकटा भाऊ इथून गेला आहे का?

कच्चित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये । सह त्वालिकुलैर्बिभ्रद्दृष्टस्तेऽतिप्रियोऽच्युतः ॥ 10.30.

तुलसी, गोविंदाच्या पायांना प्रिय असलेली आणि मधमाशांच्या झुंडीने वेढलेली शुभेच्छा तुलसी, तुला सजून अत्यंत प्रिय अच्युत इथून गेला आहे का?

मालत्यदर्शि वः कच्चिन्मल्लिके जातियूथिके । प्रीतिं वो जनयन् यातः करस्पर्शेन माधवः ॥ 10.30.

मालती, मल्लिका, जाती, युथिका या फुलांनो, माधवाने आपल्या स्पर्शाने तुम्हाला आनंद दिला का? तो इथून गेला आहे का?

चूतप्रियालपनसासनकोविदार जम्ब्वर्कबिल्वबकुलाम्रकदम्बनीपाः । येऽन्ये परार्थभवका यमुनोपकूलाः शंसन्तु कृष्णपदवीं रहितात्मनां नः ॥ 10.30.

चिंच, प्रियल, फणस, आसन, कोविदार, जांभूळ, अर्क, बेल, बकुळ, आंबा, कदंब, नीप आणि यमुनाकाठी उभ्या असलेल्या इतर सर्व झाडांनो, आमच्या रिकाम्या मनांना कृष्णाने कुठल्या वाटेने गेला ते सांगा.

किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्घ्रि स्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्गनहैर्विभासि । अप्यङ्घ्रिसम्भव उरुक्रमविक्रमाद्वा आहो वराहवपुषः परिरम्भणेन ॥ 10.30.

हे पृथ्वी, तू असे कोणते तप केलेस की, केशवाच्या पायांचा स्पर्श तुझ्या अंगावर उत्साहाचे रोमांच आणतो? हे त्याच्या पायांच्या स्पर्शामुळे, त्याच्या महान कृत्यांमुळे, की वराहरूपाने तुझ्या आलिंगनामुळे आहे?

* अप्येणपत्न्युपगतः प्रिययेह गात्रैस् तन्वन् दृशां सखि सुनिर्वृतिमच्युतो वः । कान्ताङ्गसङ्गकुचकुङ्कुमरञ्जितायाः कुन्दस्रजः कुलपतेरिह वाति गन्धः ॥ 10.30.

सखी, अच्युत इथे आपल्या प्रियेपाशी आला आहे का? त्याच्या शरीराच्या आणि कटाक्षाच्या स्पर्शाने तिला परमानंद मिळतो आहे का? त्याच्या गळ्यातील कुंडफुलांच्या माळेतून, जी प्रेयसीच्या कुंकवाने रंगलेली आहे, सुगंध दरवळतो आहे.

* बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीतपद्मो रामानुजस्तुलसिकालिकुलैर्मदान्धैः । अन्वीयमान इह वस्तरवः प्रणामं किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकैः ॥ 10.30.

रामाचा धाकटा भाऊ, आपल्या प्रियेच्या खांद्यावर कमळासारखा हात ठेवून, मदमस्त मधमाशा आणि तुळशीच्या झुंडीने वेढलेला, इथे फिरतो आहे. तो झाडांकडे प्रेमळ कटाक्ष टाकतो तेव्हा, ती झाडे त्याला वाकून नमस्कार करतात का?

* पृच्छतेमा लता बाहूनप्याश्लिष्टा वनस्पतेः । नूनं तत्करजस्पृष्टा बिभ्रत्युत्पुलकान्यहो ॥ 10.30.

या वेलींना विचारा, त्या झाडांना आपल्या बाहूंनी घट्ट मिठी मारतात. नक्कीच, कृष्णाच्या हाताचा स्पर्श मिळाल्याने त्यांच्यावर रोमांच उभे राहतात.

इत्युन्मत्तवचो गोप्यः कृष्णान्वेषणकातराः । लीला भगवतस्तास्ता ह्यनुचक्रुस्तदात्मिकाः ॥ 10.30.

अशा प्रकारे वेड्यासारख्या बोलत, कृष्णाच्या शोधात व्याकुळ झालेल्या गोपिका त्याच्या लीला अनुकरण करू लागल्या आणि प्रत्येकजण त्याच्यातच तन्मय झाली.

कस्याचित्पूतनायन्त्याः कृष्णायन्त्यपिबत्स्तनम् । तोकयित्वा रुदत्यन्या पदाहन् शकटायतीम् ॥ 10.30.

काहीजणी पूतनासारख्या वागल्या आणि कृष्णाला आपला स्तन पाजायला दिला; दुसरी एखादी रडणाऱ्या बाळासारखी वागली, तिला कुणीतरी शांत केलं; आणखी एकीने शकटासुराचा अभिनय केला, तिला पायाने ठोसा दिला.

दैत्यायित्वा जहारान्यामेको कृष्णार्भभावनाम् । रिङ्गयामास काप्यङ्घ्री कर्षन्ती घोषनिःस्वनैः ॥ 10.30.

एकीने राक्षसाची भूमिका घेतली आणि कृष्णाची नक्कल करणाऱ्या दुसरीला पकडलं; दुसरीने गवळ्यांच्या वाडीतला आवाज काढत, कुणाला पायाने ओढलं.

कृष्णरामायिते द्वे तु गोपायन्त्यश्च काश्चन । वत्सायतीं हन्ति चान्या तत्रैका तु बकायतीम् ॥ 10.30.

काहीजणी कृष्ण आणि राम यांची नक्कल करून गवळ्यांसारख्या खेळत होत्या; एकीने वत्सासुराची भूमिका केली आणि ती हरली; तिथे एकीने बकासुराचं रूप घेतलं.

आहूय दूरगा यद्वत्कृष्णस्तमनुवर्ततीम् । वेणुं क्वणन्तीं क्रीडन्तीमन्याः शंसन्ति साध्विति ॥ 10.30.

कुणीतरी दूर असलेल्या मैत्रिणीला कृष्णासारखं हाक मारली, दुसरी तिच्यामागे गेली, वेणू वाजवत खेळू लागली; बाकीच्या म्हणू लागल्या, 'वा! छान केलंस!'

कस्याञ्चित्स्वभुजं न्यस्य चलन्त्याहापरा ननु । कृष्णोऽहं पश्यत गतिं ललितामिति तन्मनाः ॥ 10.30.

एकीने चालताना आपल्या मैत्रिणीच्या खांद्यावर हात ठेवला आणि म्हणाली, 'मी कृष्ण आहे—पाहा माझी गोड चाल,' तिचं मन पूर्णपणे त्याच्यात गुंतलं होतं.

मा भैष्ट वातवर्षाभ्यां तत्त्राणं विहितं मय । इत्युक्त्वैकेन हस्तेन यतन्त्युन्निदधेऽम्बरम् ॥ 10.30.

'वाऱ्याला आणि पावसाला घाबरू नकोस; मी तुझं रक्षण केलं आहे,' असं म्हणून एकीने एका हातानेच आपल्या ओढणीने दुसरीला झाकण्याचा प्रयत्न केला.

आरुह्यैका पदाक्रम्य शिरस्याहापरां नृप । दुष्टाहे गच्छ जातोऽहं खलानां ननु दण्डकृत् ॥ 10.30.

एकीने दुसरीच्या डोक्यावर पाऊल ठेवून वर चढली आणि म्हणाली, 'दुष्टे, दूर जा! मी दुष्टांना शिक्षा देण्यासाठी जन्माला आले आहे!'

तत्रैकोवाच हे गोपा दावाग्निं पश्यतोल्बणम् । चक्षूंष्याश्वपिदध्वं वो विधास्ये क्षेममञ्जसा ॥ 10.30.

तेथे एकीने म्हटलं, 'अहो गवळ्यांनो, पाहा हा भयंकर जंगलाचा आग! डोळे मिटा, मी लगेच तुमचं रक्षण करीन.'

बद्धान्यया स्रजा काचित्तन्वी तत्र उलूखले । बध्नामि भाण्डभेत्तारं हैयङ्गवमुषं त्विति । भीता सुदृक्पिधायास्यं भेजे भीतिविडम्बनम् ॥ 10.30.

एक सडपातळ जणीने दुसरीला फुलांच्या माळेने उखळाला बांधलं आणि म्हणाली, 'मी हा लोण्याचा चोर, मडकं फोडणारा, तूप चोरणारा याला बांधते!' घाबरून दुसरीने डोळे झाकले आणि भीती दाखवली.

एवं कृष्णं पृच्छमाना व्र्ण्दावनलतास्तरून् । व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मनः ॥ 10.30.

अशा प्रकारे, त्या कृष्णाबद्दल विचारत विचारत, वृंदावनातील वेलींना आणि झाडांना विचारू लागल्या आणि त्या वनात परमात्म्याचे पाऊलखुणा दाखवू लागल्या.

पदानि व्यक्तमेतानि नन्दसूनोर्महात्मनः । लक्ष्यन्ते हि ध्वजाम्भोज वज्राङ्कुशयवादिभिः ॥ 10.30.

ही पाऊलखुणा अगदी स्पष्टपणे दिसत आहेत, त्या नंदनंदन या महापुरुषाच्या आहेत; या खुणांवर ध्वज, कमळ, वज्र, अंकुश आणि जव यांची चिन्हं आहेत.

तैस्तैः पदैस्तत्पदवीमन्विच्छन्त्योऽग्रतोऽबलाः । वध्वाः पदैः सुपृक्तानि विलोक्यार्ताः समब्रुवन् ॥ 10.30.

त्या वेगवेगळ्या पाऊलखुणा पाहत पाहत गोपी पुढे गेल्या; तिथे एका नववधूच्या पाऊलखुणा कृष्णाच्या पाऊलखुणांशी एकत्र दिसल्या, ते पाहून त्या दुःखी होऊन बोलू लागल्या.

कस्याः पदानि चैतानि याताया नन्दसूनुना । अंसन्यस्तप्रकोष्ठायाः करेणोः करिणा यथा ॥ 10.30.

ही कुणाची पाऊलखुणा आहेत, जी नंदनंदनासोबत चालली आहे, तिचा हात त्याच्या खांद्यावर आहे, जणू हत्तीण आपल्या हत्तीच्या खांद्यावर हात ठेवते तशी.

अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिरीश्वरः । यन्नो विहाय गोविन्दः प्रीतो यामनयद्रहः ॥ 10.30.

नक्कीच हिने भगवंत हरिची खरी भक्ती केली असावी, म्हणूनच गोविंदाने आम्हा सर्वांना सोडून तिला गुपचूप आपल्या सोबत नेलं.

धन्या अहो अमी आल्यो गोविन्दाङ्घ्र्यब्जरेणवः । यान् ब्रह्मेशौ रमा देवी दधुर्मूर्ध्न्यघनुत्तये ॥ 10.30.

किती भाग्यवान आहेत या वेलींना आणि झाडांना, ज्यांच्या अंगावर गोविंदाच्या कमळपदांचा पराग पडतो; तोच पराग ब्रह्मा, शंकर आणि लक्ष्मीदेवी आपल्या डोक्यावर ठेवतात.

तस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्युच्चैः पदानि यत्यैकापहृत्य गोपीनां रहो भुन्क्तेऽच्युताधरम् । न लक्ष्यन्ते पदान्यत्र तस्या नूनं तृणाङ्कुरैः खिद्यत्सुजाताङ्घ्रितलामुन्निन्ये प्रेयसीं प्रियः ॥ 10.30.

तिच्या खोलवर उमटलेल्या पाऊलखुणा पाहून आमचं मन अस्वस्थ होतंय, कारण अच्युताने सगळ्या गोपींपैकी फक्त तिलाच निवडून तिच्या ओठांचा आस्वाद घेतला; पुढे तिच्या पाऊलखुणा दिसत नाहीत—नक्कीच गवताच्या काड्या आणि कोंबांनी तिच्या नाजूक पायांना दुखावलं, म्हणून प्रियकराने तिला उचलून घेतलं.

इमान्यधिकमग्नानि पदानि वहतो वधूम् । गोप्यः पश्यत कृष्णस्य भाराक्रान्तस्य कामिनः । अत्रावरोपिता कान्ता पुष्पहेतोर्महात्मना ॥ 10.30.

पाहा गवळणींनो, इथे कृष्णाच्या पाऊलखुणा आणखी खोल गेल्या आहेत—प्रेमाने भारावून तो आपल्या प्रियेचा भार वाहत होता; इथे त्या महापुरुषाने फुलं तोडण्यासाठी तिला खाली उतरवलं.

अत्र प्रसूनावचयः प्रियार्थे प्रेयसा कृतः । प्रपदाक्रमण एते पश्यतासकले पदे ॥ 10.30.

इथे आपल्या प्रियेकरिता त्याने फुलं तोडली; पाहा, प्रत्येक पावलावर त्याच्या पायांचे ठसे स्पष्ट दिसतात.