श्रीमद्भागवतपुराणम्

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः

माणसाच्या मनानेच त्याची आधीची रूपं, पुढे येणारी आणि न येणारी रूपंही सांगितली जातात. तुझं कल्याण होवो.

अदृष्टमश्रुतं चात्र क्वचित् मनसि दृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम्

इथे कधी कधी, जे न पाहिलेलं, न ऐकलेलं असतं, ते सुद्धा मनात दिसतं; म्हणून, देश, काळ आणि कृती यांचा विचार करून समजून घ्यावं.

सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचराः । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जनाः

मन आणि इंद्रियांना जे जे कळू शकतं, ते सर्व काही ठरलेल्या क्रमाने वारंवार येतं आणि जातं; हे सर्व लोकांना सारखंच अनुभवायला येतं.

सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि । तमश्चन्द्रमसीवेदं उपरज्यावभासते

मन एकट्या सत्त्वगुणात स्थिर राहिलं आणि भगवंताजवळ असलं, तर अंधार चंद्राच्या सावलीसारखा नाहीसा होतो आणि सर्व काही उजळून येतं.

नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद्‍बुद्धिमनोऽक्षार्थ गुणव्यूहो ह्यनादिमान्

‘मी’ आणि ‘माझं’ असा भाव माणसात तितकाच राहतो, जोवर बुद्धी, मन, इंद्रिय आणि गुण यांची सुरुवात नसलेली मांडणी टिकून आहे.

सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघाततः । नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि

झोपेत, बेशुद्धीत, तापात किंवा प्राणवायू अडथळा आल्यावर, ‘मी आहे’ ही जाणीव होत नाही, अगदी मृत्यूच्या वेळीही.

गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्याद् एकादशविधं तदा । लिङ्‌गं न दृश्यते यूनः कुह्वां चन्द्रमसो यथा

गर्भात आणि लहानपणी, अपूर्णतेमुळे, अकरा प्रकारचं सूक्ष्म शरीर दिसत नाही, जसं अमावस्येला चंद्र लपतो.

अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा

जरी वस्तू प्रत्यक्ष नसली तरी संसार थांबत नाही; जसं माणूस विषयांचा विचार करतो, तसं स्वप्नात खोटं दुःख येतं.

एवं पञ्चविधं लिङ्‌गं त्रिवृत्षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते

अशा प्रकारे, पाच प्रकारचं सूक्ष्म शरीर, तीन आणि सोळा प्रकारांनी विस्तारलेलं, जेव्हा चेतनेशी एकत्र येतं, तेव्हा त्याला जीव असं म्हणतात.

अनेन पुरुषो देहान् उपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दुःखं सुखं चानेन विन्दति

याच्यामुळे माणूस देह घेतो आणि सोडतो, आणि ह्याच्यामुळे आनंद, दुःख, भीती, वेदना आणि सुख अनुभवतो.

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जनः

जसं जळव गवतावर आणि पाण्यावर असते, तशीच निघूनही जात नाही, तशीच माणूस मरणाच्या वेळीही देहाची ओळख सोडत नाही.

अदृष्टं दृष्टवन्नङ्‌क्षेद्‍भूतं स्वप्नवदन्यथा । भूतं भवद्‍भविष्यच्च सुप्तं सर्वरहोरहः

जे न पाहिलेलं आहे ते, पाहिल्यासारखं नाहीसं होत नाही, तर ते वेगळ्या प्रकारे असतं, जसं स्वप्नात असतं; जे झालं, जे आहे, आणि जे होणार आहे, ते सगळं दिवस-रात्र झोपेत असतं.

यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् । सति कर्मण्यविद्यायां बन्धः कर्मण्यनात्मनः

जेव्हा माणूस इंद्रियांनी केलेल्या कृतींचा वारंवार विचार करतो, तेव्हा अज्ञान असताना, आत्म्याशी नसलेल्या कृतींमुळे बंधन निर्माण होतं.

अतस्तद् अपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् । पश्यन् तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यतः

म्हणून, त्या बंधनातून सुटका व्हावी म्हणून, सर्व मनानं हरिची उपासना कर; कारण विश्व त्याचं आहे, आणि त्याच्यापासून सृष्टी, स्थिती आणि लय होतात.

मैत्रेय उवाच - भागवतमुख्यो भगवान् नारदो हंसयोर्गतिम् । प्रदर्श्य ह्यमुमामन्त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत्

मैत्रेय म्हणाले – भक्तांत श्रेष्ठ भगवंत नारद यांनी हंसांना मार्ग दाखवून, त्यांना निरोप दिला आणि मग सिद्धलोकात गेले.

प्राचीनबर्ही राजर्षिः प्रजासर्गाभिरक्षणे । आदिश्य पुत्रानगमत् तपसे कपिलाश्रमम्

राजर्षी प्राचीनबर्ही यांनी आपल्या मुलांना सृष्टीची रक्षा कशी करावी हे सांगितलं आणि मग कपिलाच्या आश्रमात तपासाठी गेले.

तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्द चरणाम्बुजम् । विमुक्तसङ्‌गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात्

तेथे एकाग्र मनाने, धीरपणे त्या भक्ताने गोविंदाच्या कमळपादांची भक्ती केली. सर्व आसक्ती सोडून, भक्तीच्या जोरावर त्याने त्याच्याशी एकरूपता मिळवली.

एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ । यः श्रावयेत् यः श्रृणुयात् स लिङ्‌गेन विमुच्यते

हे निष्पापा, आत्म्याच्या या अद्भुत शिक्षणाचा उपदेश देवरुषीने केला आहे. जो कोणी हे ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो.

एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनिःसृतमात्मशौचम् । यः कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्धः

मुकुंदाच्या या पावन कीर्तीने संपूर्ण जग शुद्ध होते. ही कीर्ती श्रेष्ठ देवरुषीच्या मुखातून बाहेर आली आहे आणि आत्म्याच्या शुद्धतेचे प्रतीक आहे. जो कोणी हे ऐकतो, तो सर्वोच्च स्थान प्राप्त करतो आणि सर्व बंधनांतून मुक्त होऊन या जन्ममरणाच्या फेर्यात फिरत नाही.

(अनुष्टुप्) अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्‍भुतम् । एवं स्त्रियाऽऽश्रमः पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशयः

हे अद्भुत आत्मज्ञान मी मिळवले आहे. यामुळे स्त्रिया आणि पुरुष यांच्या कर्तव्यांबद्दल या जगात आणि पुढील जन्मात असलेले सर्व शंका दूर झाल्या.

श्रीशुक उवाच अन्तर्हिते भगवति सहसैव व्रजाङ्गनाः । अतप्यंस्तमचक्षाणाः करिण्य इव यूथपम् ॥ 10.30.

श्रीशुक म्हणाले: भगवंत अचानक अदृश्य झाल्यावर, व्रजातील स्त्रिया त्याला पाहू न शकल्यामुळे व्याकुळ झाल्या, जणू काही हत्तीणी आपल्या कळपाच्या नायकापासून वेगळ्या पडल्या असाव्यात.

गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितैर्मनोरमालापविहारविभ्रमैः । आक्षिप्तचित्ताः प्रमदा रमापतेस्तास्ता विचेष्टा जगृहुस्तदात्मिकाः ॥ 10.30.

त्याच्या चालण्याच्या, प्रेमळ वागण्याच्या, हसण्याच्या, डोळ्यांच्या खेळाच्या, गोड बोलण्याच्या आणि रम्य लीला आठवत, लक्ष्मीपतीच्या प्रेमात गुंतलेल्या त्या गोपिका त्याच्या कृतींची नक्कल करू लागल्या आणि प्रत्येकजण स्वतःला त्याच्याशी एकरूप मानू लागल्या.

गतिस्मितप्रेक्षणभाषणादिषु प्रियाः प्रियस्य प्रतिरूढमूर्तयः । असावहं त्वित्यबलास्तदात्मिका न्यवेदिषुः कृष्णविहारविभ्रमाः ॥ 10.30.

चालण्यात, हसण्यात, पाहण्यात, बोलण्यात आणि इतर कृतींमध्ये त्या प्रियकराच्या प्रियांनी, जणू कृष्णाच्याच रूपात, त्याच्या लीला अनुकरण केल्या आणि 'मीच तो आहे' असे मनाशी ठरवले.

गायन्त्य उच्चैरमुमेव संहता विचिक्युरुन्मत्तकवद्वनाद्वनम् । पप्रच्छुराकाशवदन्तरं बहिर्भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन् ॥ 10.30.

त्या सर्व गोपिका एकत्र येऊन मोठ्याने त्याच्या गाण्या गात, वेड्यासारख्या एकेक जंगल फिरू लागल्या. त्या झाडांना विचारू लागल्या, जणू आकाशालाच विचारत आहेत, कारण त्या झाडांमध्येही परमेश्वर वास करतो.

दृष्टो वः कच्चिदश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मनः । नन्दसूनुर्गतो हृत्वा प्रेमहासावलोकनैः ॥ 10.30.

अश्वत्थ, प्लक्ष, वट या झाडांनो, आमच्या मनाला प्रेमळ हास्याने आणि कटाक्षाने हरवणारा नंदनंदन इथून गेला आहे का, तुम्ही त्याला पाहिलात का?

कच्चित्कुरबकाशोक नागपुन्नागचम्पकाः । रामानुजो मानिनीनामितो दर्पहरस्मितः ॥ 10.30.

कुरबक, अशोक, नाग, पर्णग, चंपक या झाडांनो, अभिमानी गोपींच्या मध्ये गर्वहरण करणाऱ्या हास्याने शोभणारा रामाचा धाकटा भाऊ इथून गेला आहे का?

कच्चित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये । सह त्वालिकुलैर्बिभ्रद्दृष्टस्तेऽतिप्रियोऽच्युतः ॥ 10.30.

तुलसी, गोविंदाच्या पायांना प्रिय असलेली आणि मधमाशांच्या झुंडीने वेढलेली शुभेच्छा तुलसी, तुला सजून अत्यंत प्रिय अच्युत इथून गेला आहे का?

मालत्यदर्शि वः कच्चिन्मल्लिके जातियूथिके । प्रीतिं वो जनयन् यातः करस्पर्शेन माधवः ॥ 10.30.

मालती, मल्लिका, जाती, युथिका या फुलांनो, माधवाने आपल्या स्पर्शाने तुम्हाला आनंद दिला का? तो इथून गेला आहे का?

चूतप्रियालपनसासनकोविदार जम्ब्वर्कबिल्वबकुलाम्रकदम्बनीपाः । येऽन्ये परार्थभवका यमुनोपकूलाः शंसन्तु कृष्णपदवीं रहितात्मनां नः ॥ 10.30.

चिंच, प्रियल, फणस, आसन, कोविदार, जांभूळ, अर्क, बेल, बकुळ, आंबा, कदंब, नीप आणि यमुनाकाठी उभ्या असलेल्या इतर सर्व झाडांनो, आमच्या रिकाम्या मनांना कृष्णाने कुठल्या वाटेने गेला ते सांगा.