श्रीमद्भागवतपुराणम्

इति वेदविदां वादः श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते

वेद जाणणाऱ्यांमध्ये हेच मत ऐकायला येतं—कर्म केलं जातं, पण ते लपलेलं असतं, उघडपणे दिसत नाही.

नारद उवाच - येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् । भुङ्‌क्ते हि अव्यवधानेन लिङ्‌गेन मनसा स्वयम्

नारद म्हणाले—माणूस ज्या कर्मांनी वागतो, त्याच कर्मांनी पुढच्या जन्मात तो फळ भोगतो, आणि हे सर्व सूक्ष्म शरीर व मनाच्या माध्यमातून अखंड चालू राहतं.

शयानं इमं उत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्याहितं भुङ्‌क्ते तादृशेनेतरेण वा

जसं माणूस झोपलेलं, श्वास घेणारं शरीर सोडून जातो, तसंच तो त्या शरीराने किंवा दुसऱ्या शरीराने आपली कर्मफळं भोगतो.

ममैते मनसा यद्यद् असौ अहं इति ब्रुवन् । गृह्णीयात् तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भवः

माणूस 'मी हाच आहे' असं म्हणत मनाने जे जे स्वीकारतो, त्याच कर्मांचं फळ त्याला मिळतं, आणि त्यामुळेच पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो.

यथानुमीयते चित्तं उभयैरिन्द्रियेहितैः । एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभिः

जसं मनाचं अस्तित्व इंद्रियांच्या दोन्ही प्रकारच्या क्रियांमधून समजतं, तसंच मागील जन्मातील कर्म मनाच्या वृत्तींमधून ओळखता येतं.

नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टमश्रुतम् । कदाचिद् उपलभ्येत यद् रूपं यादृगात्मनि

या देहाने अनुभवलेलं नाही, पाहिलेलं नाही, ऐकलेलंही नाही; पण कधीतरी, जसं ते आपल्यात आहे तसं, ते रूप जाणवू शकतं.

तेनास्य तादृशं राजन् लिङ्‌गिनो देहसम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मनः स्प्रष्टुमर्हति

म्हणून, राजन, या देहातून ज्या जीवाला जसं रूप मिळतं, तसं न अनुभवलेलं अर्थ मनाला समजू शकत नाही.

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः

माणसाच्या मनानेच त्याची आधीची रूपं, पुढे येणारी आणि न येणारी रूपंही सांगितली जातात. तुझं कल्याण होवो.

अदृष्टमश्रुतं चात्र क्वचित् मनसि दृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम्

इथे कधी कधी, जे न पाहिलेलं, न ऐकलेलं असतं, ते सुद्धा मनात दिसतं; म्हणून, देश, काळ आणि कृती यांचा विचार करून समजून घ्यावं.

सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचराः । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जनाः

मन आणि इंद्रियांना जे जे कळू शकतं, ते सर्व काही ठरलेल्या क्रमाने वारंवार येतं आणि जातं; हे सर्व लोकांना सारखंच अनुभवायला येतं.

सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि । तमश्चन्द्रमसीवेदं उपरज्यावभासते

मन एकट्या सत्त्वगुणात स्थिर राहिलं आणि भगवंताजवळ असलं, तर अंधार चंद्राच्या सावलीसारखा नाहीसा होतो आणि सर्व काही उजळून येतं.

नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद्‍बुद्धिमनोऽक्षार्थ गुणव्यूहो ह्यनादिमान्

‘मी’ आणि ‘माझं’ असा भाव माणसात तितकाच राहतो, जोवर बुद्धी, मन, इंद्रिय आणि गुण यांची सुरुवात नसलेली मांडणी टिकून आहे.

सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघाततः । नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि

झोपेत, बेशुद्धीत, तापात किंवा प्राणवायू अडथळा आल्यावर, ‘मी आहे’ ही जाणीव होत नाही, अगदी मृत्यूच्या वेळीही.

गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्याद् एकादशविधं तदा । लिङ्‌गं न दृश्यते यूनः कुह्वां चन्द्रमसो यथा

गर्भात आणि लहानपणी, अपूर्णतेमुळे, अकरा प्रकारचं सूक्ष्म शरीर दिसत नाही, जसं अमावस्येला चंद्र लपतो.

अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा

जरी वस्तू प्रत्यक्ष नसली तरी संसार थांबत नाही; जसं माणूस विषयांचा विचार करतो, तसं स्वप्नात खोटं दुःख येतं.

एवं पञ्चविधं लिङ्‌गं त्रिवृत्षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते

अशा प्रकारे, पाच प्रकारचं सूक्ष्म शरीर, तीन आणि सोळा प्रकारांनी विस्तारलेलं, जेव्हा चेतनेशी एकत्र येतं, तेव्हा त्याला जीव असं म्हणतात.

अनेन पुरुषो देहान् उपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दुःखं सुखं चानेन विन्दति

याच्यामुळे माणूस देह घेतो आणि सोडतो, आणि ह्याच्यामुळे आनंद, दुःख, भीती, वेदना आणि सुख अनुभवतो.

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जनः

जसं जळव गवतावर आणि पाण्यावर असते, तशीच निघूनही जात नाही, तशीच माणूस मरणाच्या वेळीही देहाची ओळख सोडत नाही.

अदृष्टं दृष्टवन्नङ्‌क्षेद्‍भूतं स्वप्नवदन्यथा । भूतं भवद्‍भविष्यच्च सुप्तं सर्वरहोरहः

जे न पाहिलेलं आहे ते, पाहिल्यासारखं नाहीसं होत नाही, तर ते वेगळ्या प्रकारे असतं, जसं स्वप्नात असतं; जे झालं, जे आहे, आणि जे होणार आहे, ते सगळं दिवस-रात्र झोपेत असतं.

यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् । सति कर्मण्यविद्यायां बन्धः कर्मण्यनात्मनः

जेव्हा माणूस इंद्रियांनी केलेल्या कृतींचा वारंवार विचार करतो, तेव्हा अज्ञान असताना, आत्म्याशी नसलेल्या कृतींमुळे बंधन निर्माण होतं.

अतस्तद् अपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् । पश्यन् तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यतः

म्हणून, त्या बंधनातून सुटका व्हावी म्हणून, सर्व मनानं हरिची उपासना कर; कारण विश्व त्याचं आहे, आणि त्याच्यापासून सृष्टी, स्थिती आणि लय होतात.

मैत्रेय उवाच - भागवतमुख्यो भगवान् नारदो हंसयोर्गतिम् । प्रदर्श्य ह्यमुमामन्त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत्

मैत्रेय म्हणाले – भक्तांत श्रेष्ठ भगवंत नारद यांनी हंसांना मार्ग दाखवून, त्यांना निरोप दिला आणि मग सिद्धलोकात गेले.

प्राचीनबर्ही राजर्षिः प्रजासर्गाभिरक्षणे । आदिश्य पुत्रानगमत् तपसे कपिलाश्रमम्

राजर्षी प्राचीनबर्ही यांनी आपल्या मुलांना सृष्टीची रक्षा कशी करावी हे सांगितलं आणि मग कपिलाच्या आश्रमात तपासाठी गेले.

तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्द चरणाम्बुजम् । विमुक्तसङ्‌गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात्

तेथे एकाग्र मनाने, धीरपणे त्या भक्ताने गोविंदाच्या कमळपादांची भक्ती केली. सर्व आसक्ती सोडून, भक्तीच्या जोरावर त्याने त्याच्याशी एकरूपता मिळवली.

एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ । यः श्रावयेत् यः श्रृणुयात् स लिङ्‌गेन विमुच्यते

हे निष्पापा, आत्म्याच्या या अद्भुत शिक्षणाचा उपदेश देवरुषीने केला आहे. जो कोणी हे ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो.

एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनिःसृतमात्मशौचम् । यः कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्धः

मुकुंदाच्या या पावन कीर्तीने संपूर्ण जग शुद्ध होते. ही कीर्ती श्रेष्ठ देवरुषीच्या मुखातून बाहेर आली आहे आणि आत्म्याच्या शुद्धतेचे प्रतीक आहे. जो कोणी हे ऐकतो, तो सर्वोच्च स्थान प्राप्त करतो आणि सर्व बंधनांतून मुक्त होऊन या जन्ममरणाच्या फेर्यात फिरत नाही.

(अनुष्टुप्) अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्‍भुतम् । एवं स्त्रियाऽऽश्रमः पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशयः

हे अद्भुत आत्मज्ञान मी मिळवले आहे. यामुळे स्त्रिया आणि पुरुष यांच्या कर्तव्यांबद्दल या जगात आणि पुढील जन्मात असलेले सर्व शंका दूर झाल्या.

श्रीशुक उवाच अन्तर्हिते भगवति सहसैव व्रजाङ्गनाः । अतप्यंस्तमचक्षाणाः करिण्य इव यूथपम् ॥ 10.30.

श्रीशुक म्हणाले: भगवंत अचानक अदृश्य झाल्यावर, व्रजातील स्त्रिया त्याला पाहू न शकल्यामुळे व्याकुळ झाल्या, जणू काही हत्तीणी आपल्या कळपाच्या नायकापासून वेगळ्या पडल्या असाव्यात.

गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितैर्मनोरमालापविहारविभ्रमैः । आक्षिप्तचित्ताः प्रमदा रमापतेस्तास्ता विचेष्टा जगृहुस्तदात्मिकाः ॥ 10.30.

त्याच्या चालण्याच्या, प्रेमळ वागण्याच्या, हसण्याच्या, डोळ्यांच्या खेळाच्या, गोड बोलण्याच्या आणि रम्य लीला आठवत, लक्ष्मीपतीच्या प्रेमात गुंतलेल्या त्या गोपिका त्याच्या कृतींची नक्कल करू लागल्या आणि प्रत्येकजण स्वतःला त्याच्याशी एकरूप मानू लागल्या.