श्रीमद्भागवतपुराणम्

( मालिनी ) भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं निगमकृद् उपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चा पाययद् भृत्यवर्गान् पुरुषं ऋषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि

ज्याने जणू मधमाशी प्रमाणे वेदांचा सार काढून, ज्ञान आणि अनुभूतीचं अमृत आपल्या सेवकांना पाजलं, आणि या संसाराच्या भीतीपासून मुक्त केलं, अशा कृष्ण नावाच्या आद्य पुरुषाला मी वंदन करतो.

हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वरः । तत्पादमूलं शरणं यतः क्षेमो नृणामिह

हरी हा सर्व देहधारींचा आत्मा आहे, तोच स्वतः प्रकृतीचा स्वामी आहे; त्याच्या पायांजवळ शरण गेल्यानेच या जगात माणसांचं खऱ्या अर्थाने कल्याण होतं.

स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि । इति वेद स वै विद्वान् यो विद्वान् स गुरुर्हरिः

तोच खरा प्रिय आत्मा आहे, ज्याच्यामुळे किंचितही भीती राहत नाही; हे ज्याला समजतं, तोच खरा ज्ञानी आहे, आणि असा ज्ञानी म्हणजेच गुरु—हरी.

नारद उवाच - प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवतः पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम्

नारद म्हणाले—हे श्रेष्ठ पुरुषा, तुमचा प्रश्न मी अशा प्रकारे उत्तर दिला आहे; आता मी जे गुपित सांगतोय, ते नीट लक्ष देऊन ऐका.

क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्‌घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् । अग्रे वृकान् असुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम्

एक लहानसा फिरणारा प्राणी, सौम्य स्वभावाच्या लोकांच्या आश्रयाला येतो आणि सहा पाय असलेल्या गोड गाणाऱ्या कीटकांच्या गाण्याला आसक्त होतो; पुढे कधीही न तृप्त होणारे लांडगे असताना, त्यांच्या भीतीकडे दुर्लक्ष करून तो पुढे जातो, आणि मागे, शिकाऱ्याने बाण मारलेल्या हरणासारखा, मृत्यू त्याचा पाठलाग करतो.

स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्तः चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते । जह्यङ्‌गनाश्रममसत् तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण

म्हणून, हरणाचं वर्तन पाहून, स्वतःचं मन हृदयात घट्ट धरावं, जसं सारथी लगाम आवळतो. स्त्रियांचा सहवास आणि त्यांच्या गाण्यांचा मोह सोडून, हंसाच्या शरण जावं, आणि हळूहळू या जगातून मन मागे घ्यावं.

राजोवाच - (अनुष्टुप्) श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत । नैतज्जानन्ति उपाध्यायाः किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि

राजा म्हणाला—हे ब्राह्मण, भगवंताने जे सांगितलं ते मी ऐकलं आणि विचार केलं. हे शिक्षक जर हे जाणत असतील, तर मग ते हे सांगत का नाहीत?

संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् । ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तयः

हे ब्राह्मण, तुझ्या बोलण्याने माझ्या मनातील मोठा संशय दूर झाला. जिथे इंद्रिय पोहोचू शकत नाहीत, तिथे ऋषीही गोंधळून जातात.

कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् । अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते

माणूस इथे ज्या कर्मांनी वागत असतो, ते शरीर सोडल्यावर दुसऱ्या शरीराने तिथे त्या कर्मांचे फळ भोगतो.

इति वेदविदां वादः श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते

वेद जाणणाऱ्यांमध्ये हेच मत ऐकायला येतं—कर्म केलं जातं, पण ते लपलेलं असतं, उघडपणे दिसत नाही.

नारद उवाच - येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् । भुङ्‌क्ते हि अव्यवधानेन लिङ्‌गेन मनसा स्वयम्

नारद म्हणाले—माणूस ज्या कर्मांनी वागतो, त्याच कर्मांनी पुढच्या जन्मात तो फळ भोगतो, आणि हे सर्व सूक्ष्म शरीर व मनाच्या माध्यमातून अखंड चालू राहतं.

शयानं इमं उत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्याहितं भुङ्‌क्ते तादृशेनेतरेण वा

जसं माणूस झोपलेलं, श्वास घेणारं शरीर सोडून जातो, तसंच तो त्या शरीराने किंवा दुसऱ्या शरीराने आपली कर्मफळं भोगतो.

ममैते मनसा यद्यद् असौ अहं इति ब्रुवन् । गृह्णीयात् तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भवः

माणूस 'मी हाच आहे' असं म्हणत मनाने जे जे स्वीकारतो, त्याच कर्मांचं फळ त्याला मिळतं, आणि त्यामुळेच पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो.

यथानुमीयते चित्तं उभयैरिन्द्रियेहितैः । एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभिः

जसं मनाचं अस्तित्व इंद्रियांच्या दोन्ही प्रकारच्या क्रियांमधून समजतं, तसंच मागील जन्मातील कर्म मनाच्या वृत्तींमधून ओळखता येतं.

नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टमश्रुतम् । कदाचिद् उपलभ्येत यद् रूपं यादृगात्मनि

या देहाने अनुभवलेलं नाही, पाहिलेलं नाही, ऐकलेलंही नाही; पण कधीतरी, जसं ते आपल्यात आहे तसं, ते रूप जाणवू शकतं.

तेनास्य तादृशं राजन् लिङ्‌गिनो देहसम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मनः स्प्रष्टुमर्हति

म्हणून, राजन, या देहातून ज्या जीवाला जसं रूप मिळतं, तसं न अनुभवलेलं अर्थ मनाला समजू शकत नाही.

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः

माणसाच्या मनानेच त्याची आधीची रूपं, पुढे येणारी आणि न येणारी रूपंही सांगितली जातात. तुझं कल्याण होवो.

अदृष्टमश्रुतं चात्र क्वचित् मनसि दृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम्

इथे कधी कधी, जे न पाहिलेलं, न ऐकलेलं असतं, ते सुद्धा मनात दिसतं; म्हणून, देश, काळ आणि कृती यांचा विचार करून समजून घ्यावं.

सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचराः । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जनाः

मन आणि इंद्रियांना जे जे कळू शकतं, ते सर्व काही ठरलेल्या क्रमाने वारंवार येतं आणि जातं; हे सर्व लोकांना सारखंच अनुभवायला येतं.

सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि । तमश्चन्द्रमसीवेदं उपरज्यावभासते

मन एकट्या सत्त्वगुणात स्थिर राहिलं आणि भगवंताजवळ असलं, तर अंधार चंद्राच्या सावलीसारखा नाहीसा होतो आणि सर्व काही उजळून येतं.

नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद्‍बुद्धिमनोऽक्षार्थ गुणव्यूहो ह्यनादिमान्

‘मी’ आणि ‘माझं’ असा भाव माणसात तितकाच राहतो, जोवर बुद्धी, मन, इंद्रिय आणि गुण यांची सुरुवात नसलेली मांडणी टिकून आहे.

सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघाततः । नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि

झोपेत, बेशुद्धीत, तापात किंवा प्राणवायू अडथळा आल्यावर, ‘मी आहे’ ही जाणीव होत नाही, अगदी मृत्यूच्या वेळीही.

गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्याद् एकादशविधं तदा । लिङ्‌गं न दृश्यते यूनः कुह्वां चन्द्रमसो यथा

गर्भात आणि लहानपणी, अपूर्णतेमुळे, अकरा प्रकारचं सूक्ष्म शरीर दिसत नाही, जसं अमावस्येला चंद्र लपतो.

अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा

जरी वस्तू प्रत्यक्ष नसली तरी संसार थांबत नाही; जसं माणूस विषयांचा विचार करतो, तसं स्वप्नात खोटं दुःख येतं.

एवं पञ्चविधं लिङ्‌गं त्रिवृत्षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते

अशा प्रकारे, पाच प्रकारचं सूक्ष्म शरीर, तीन आणि सोळा प्रकारांनी विस्तारलेलं, जेव्हा चेतनेशी एकत्र येतं, तेव्हा त्याला जीव असं म्हणतात.

अनेन पुरुषो देहान् उपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दुःखं सुखं चानेन विन्दति

याच्यामुळे माणूस देह घेतो आणि सोडतो, आणि ह्याच्यामुळे आनंद, दुःख, भीती, वेदना आणि सुख अनुभवतो.

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जनः

जसं जळव गवतावर आणि पाण्यावर असते, तशीच निघूनही जात नाही, तशीच माणूस मरणाच्या वेळीही देहाची ओळख सोडत नाही.

अदृष्टं दृष्टवन्नङ्‌क्षेद्‍भूतं स्वप्नवदन्यथा । भूतं भवद्‍भविष्यच्च सुप्तं सर्वरहोरहः

जे न पाहिलेलं आहे ते, पाहिल्यासारखं नाहीसं होत नाही, तर ते वेगळ्या प्रकारे असतं, जसं स्वप्नात असतं; जे झालं, जे आहे, आणि जे होणार आहे, ते सगळं दिवस-रात्र झोपेत असतं.