श्रीमद्भागवतपुराणम्

का स्त्र्यङ्‌ग ते कलपदायतमूर्च्छितेन सम्मोहितार्यचरितान्न चलेत्त्रिलोक्याम् । त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गोद्विजद्रुममृगाः पुलकान्यबिभ्रन्

तीनही लोकांत अशी कोण स्त्री आहे की, आपल्या गोड बोलण्याने आणि दिव्य लीला ऐकून ती मोहित होणार नाही? आपले सौंदर्य पाहून, ज्या गायी, पक्षी, झाडे आणि हरिण सुद्धा आनंदित होतात, तशी कोण स्त्री हलणार नाही?

व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातो देवो यथाऽऽदिपुरुषः सुरलोकगोप्ता । तन्नो निधेहि करपङ्‌कजमार्तबन्धो तप्तस्तनेषु च शिरःसु च किङ्‌करीणाम्

हे स्पष्ट आहे की, आपण व्रजमध्ये भय आणि दुःख दूर करण्यासाठी प्रकट झाला आहात, जसा आदिपुरुष देवतांचा रक्षक असतो. हे दुःखींच्या मित्रा, आपल्या कमळासारख्या हाताने आपल्या दासींच्या जळणाऱ्या उरांवर आणि डोक्यांवर स्पर्श करा.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः । प्रहस्य सदयं गोपीः आत्मारामोऽप्यरीरमत्

श्रीशुक म्हणाले — त्यांच्या व्याकुळ बोलण्याचे ऐकून, योगेश्वरांचा स्वामी, स्वतःमध्ये समाधानी असूनही, गोड हसला आणि गोपिकांमध्ये रमला.

( मिश्र ) ताभिः समेताभिरुदारचेष्टितः प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युतः । उदारहासद्विजकुन्ददीधतिः व्यरोचतैणाङ्‌क इवोडुभिर्वृतः

त्या सर्व गोपिकांनी वेढलेला, प्रिय कटाक्षाने आनंदाने फुललेल्या चेहऱ्यांनी, अच्युत हास्याने जणू दोन चमकदार कुंद फुलांसारखा उजळून गेला, आणि तो त्यांच्या मध्ये जणू चंद्र तारकांमध्ये शोभावा तसा शोभू लागला.

( अनुष्टुप् ) उपगीयमान उद्‍गायन् वनिताशतयूथपः । मालां बिभ्रद् वैजयन्तीं व्यचरन् मण्डयन् वनम्

शेकडो स्त्रियांच्या समूहाचा प्रमुख असलेला तो, त्यांच्या गाण्यात आणि स्वतःही गात, वैजयंती माळ घालून, वनात फिरत होता आणि त्या वनाला शोभा आणत होता.

नद्याः पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् । रेमे तत्तरलानन्द कुमुदामोदवायुना

नदीच्या थंड, शुभ्र वाळूच्या काठी गोपिकांसह प्रवेश करून, तो मंद, कमळाच्या सुवासिक वाऱ्याने आनंदित होऊन त्यांच्यासोबत क्रीडा करू लागला.

( वसंततिलका ) बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातैः । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणां उत्तम्भयन् रतिपतिं रमयाञ्चकार

रोज हात पसरून मिठ्या मारणे, खेळात हातपाय गुंतवणे, वस्त्र सैल करणे, नखांनी कोमल स्पर्श करणे, हास्य, कटाक्ष आणि गोड बोलणे — या सर्वांनी कृष्णाने व्रजच्या सुंदर स्त्रियांना प्रेमात रंगवले आणि कामदेवाला सुद्धा चैतन्य दिले.

( अनुष्टुप् ) एवं भगवतः कृष्णात् लब्धमाना महात्मनः । आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्योऽभ्यधिकं भुवि

म्हणून त्या मोठ्या मनाच्या कृष्णाच्या कृपेने लाभलेलं सौभाग्य मिळाल्यावर, त्या गर्विष्ठ स्त्रिया स्वतःला या पृथ्वीवर सर्वांत भाग्यवान समजू लागल्या.

तासां तत् सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशवः । प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत

त्यांचा तो सौभाग्याचा गर्व आणि अभिमान पाहून केशवाने त्यांना शांत करण्यासाठी आणि कृपा करण्यासाठी तेथून लगेच अदृश्य झाला.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे एकोन्त्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पूर्वार्धातील एकोणतीसवा अध्याय संपला.

( मालिनी ) भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं निगमकृद् उपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चा पाययद् भृत्यवर्गान् पुरुषं ऋषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि

ज्याने जणू मधमाशी प्रमाणे वेदांचा सार काढून, ज्ञान आणि अनुभूतीचं अमृत आपल्या सेवकांना पाजलं, आणि या संसाराच्या भीतीपासून मुक्त केलं, अशा कृष्ण नावाच्या आद्य पुरुषाला मी वंदन करतो.

हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वरः । तत्पादमूलं शरणं यतः क्षेमो नृणामिह

हरी हा सर्व देहधारींचा आत्मा आहे, तोच स्वतः प्रकृतीचा स्वामी आहे; त्याच्या पायांजवळ शरण गेल्यानेच या जगात माणसांचं खऱ्या अर्थाने कल्याण होतं.

स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि । इति वेद स वै विद्वान् यो विद्वान् स गुरुर्हरिः

तोच खरा प्रिय आत्मा आहे, ज्याच्यामुळे किंचितही भीती राहत नाही; हे ज्याला समजतं, तोच खरा ज्ञानी आहे, आणि असा ज्ञानी म्हणजेच गुरु—हरी.

नारद उवाच - प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवतः पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम्

नारद म्हणाले—हे श्रेष्ठ पुरुषा, तुमचा प्रश्न मी अशा प्रकारे उत्तर दिला आहे; आता मी जे गुपित सांगतोय, ते नीट लक्ष देऊन ऐका.

क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्‌घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् । अग्रे वृकान् असुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम्

एक लहानसा फिरणारा प्राणी, सौम्य स्वभावाच्या लोकांच्या आश्रयाला येतो आणि सहा पाय असलेल्या गोड गाणाऱ्या कीटकांच्या गाण्याला आसक्त होतो; पुढे कधीही न तृप्त होणारे लांडगे असताना, त्यांच्या भीतीकडे दुर्लक्ष करून तो पुढे जातो, आणि मागे, शिकाऱ्याने बाण मारलेल्या हरणासारखा, मृत्यू त्याचा पाठलाग करतो.

स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्तः चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते । जह्यङ्‌गनाश्रममसत् तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण

म्हणून, हरणाचं वर्तन पाहून, स्वतःचं मन हृदयात घट्ट धरावं, जसं सारथी लगाम आवळतो. स्त्रियांचा सहवास आणि त्यांच्या गाण्यांचा मोह सोडून, हंसाच्या शरण जावं, आणि हळूहळू या जगातून मन मागे घ्यावं.

राजोवाच - (अनुष्टुप्) श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत । नैतज्जानन्ति उपाध्यायाः किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि

राजा म्हणाला—हे ब्राह्मण, भगवंताने जे सांगितलं ते मी ऐकलं आणि विचार केलं. हे शिक्षक जर हे जाणत असतील, तर मग ते हे सांगत का नाहीत?

संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् । ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तयः

हे ब्राह्मण, तुझ्या बोलण्याने माझ्या मनातील मोठा संशय दूर झाला. जिथे इंद्रिय पोहोचू शकत नाहीत, तिथे ऋषीही गोंधळून जातात.

कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् । अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते

माणूस इथे ज्या कर्मांनी वागत असतो, ते शरीर सोडल्यावर दुसऱ्या शरीराने तिथे त्या कर्मांचे फळ भोगतो.

इति वेदविदां वादः श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते

वेद जाणणाऱ्यांमध्ये हेच मत ऐकायला येतं—कर्म केलं जातं, पण ते लपलेलं असतं, उघडपणे दिसत नाही.

नारद उवाच - येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् । भुङ्‌क्ते हि अव्यवधानेन लिङ्‌गेन मनसा स्वयम्

नारद म्हणाले—माणूस ज्या कर्मांनी वागतो, त्याच कर्मांनी पुढच्या जन्मात तो फळ भोगतो, आणि हे सर्व सूक्ष्म शरीर व मनाच्या माध्यमातून अखंड चालू राहतं.

शयानं इमं उत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्याहितं भुङ्‌क्ते तादृशेनेतरेण वा

जसं माणूस झोपलेलं, श्वास घेणारं शरीर सोडून जातो, तसंच तो त्या शरीराने किंवा दुसऱ्या शरीराने आपली कर्मफळं भोगतो.

ममैते मनसा यद्यद् असौ अहं इति ब्रुवन् । गृह्णीयात् तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भवः

माणूस 'मी हाच आहे' असं म्हणत मनाने जे जे स्वीकारतो, त्याच कर्मांचं फळ त्याला मिळतं, आणि त्यामुळेच पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो.

यथानुमीयते चित्तं उभयैरिन्द्रियेहितैः । एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभिः

जसं मनाचं अस्तित्व इंद्रियांच्या दोन्ही प्रकारच्या क्रियांमधून समजतं, तसंच मागील जन्मातील कर्म मनाच्या वृत्तींमधून ओळखता येतं.

नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टमश्रुतम् । कदाचिद् उपलभ्येत यद् रूपं यादृगात्मनि

या देहाने अनुभवलेलं नाही, पाहिलेलं नाही, ऐकलेलंही नाही; पण कधीतरी, जसं ते आपल्यात आहे तसं, ते रूप जाणवू शकतं.

तेनास्य तादृशं राजन् लिङ्‌गिनो देहसम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मनः स्प्रष्टुमर्हति

म्हणून, राजन, या देहातून ज्या जीवाला जसं रूप मिळतं, तसं न अनुभवलेलं अर्थ मनाला समजू शकत नाही.

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः

माणसाच्या मनानेच त्याची आधीची रूपं, पुढे येणारी आणि न येणारी रूपंही सांगितली जातात. तुझं कल्याण होवो.

अदृष्टमश्रुतं चात्र क्वचित् मनसि दृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम्

इथे कधी कधी, जे न पाहिलेलं, न ऐकलेलं असतं, ते सुद्धा मनात दिसतं; म्हणून, देश, काळ आणि कृती यांचा विचार करून समजून घ्यावं.