श्रीमद्भागवतपुराणम्

( वसंततिलका ) कृत्वा मुखान्यव शुचः श्वसनेन शुष्यद् बिम्बाधराणि चरणेन भुवः लिखन्त्यः । अस्रैरुपात्तमषिभिः कुचकुङ्‌कुमानि तस्थुर्मृजन्त्य उरुदुःखभराः स्म तूष्णीम् प्रेष्ठं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामाः । नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित् संरम्भगद्‍गदगिरोऽब्रुवतानुरक्ताः

त्यांनी आपली तोंडे पुसली, दीर्घ श्वासांनी त्यांचे ओठ कोरडे पडले, पायांनी जमिनीवर रेषा काढत राहिल्या; अश्रूंनी कुंकवाने माखलेल्या उरांवर डाग पडले, त्या स्तब्ध उभ्या राहिल्या, मनात दुःखाचा भार घेऊन. प्रिय कृष्णासाठी, ज्याच्यासाठी त्यांनी सर्व इच्छा सोडल्या, त्या आतून तळमळत होत्या. डोळे पुसून, रडून आवाज भरून आला तरी, त्या थोडेसे बोलल्या.

श्रीगोप्य ऊचुः । मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सन्त्यज्य सर्वविषयांस्तव पादमूलम् । भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान् देवो यथाऽऽदिपुरुषो भजते मुमुक्षून्

गोप्या म्हणाल्या — प्रभो, अशा कठोर शब्दांनी बोलू नका! हे आपल्याला शोभत नाही. आम्ही सर्व काही सोडून आपल्या पायाशी आलो आहोत. आपल्या भक्तांना आपल्यानेच जपावे, आम्हाला दूर लोटू नका, जसे परमेश्वर कधीही मुक्तीच्या इच्छुकांना टाकत नाही.

यत्पत्यपत्यसुहृदां अनुवृत्तिरङ्‌ग स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् । अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशे प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा

धर्म जाणणाऱ्या आपण सांगितले की, स्त्रियांचा धर्म म्हणजे पती, मुले आणि मित्रांची सेवा करणे. तसेच असो. पण प्रभो, आपणच आमचे सर्वात प्रिय, सर्व जीवांचे खरे मित्र आणि आत्मा आहात.

कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशलाः स्व आत्मन् नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरार्तिदैः किम् । तन्नः प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या आशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र

ज्यांना खरे ज्ञान आहे, ते आपल्यावरच प्रेम करतात, कारण आपणच शाश्वत प्रिय आहात. पती, मुले आणि इतर ज्यांच्यामुळे दुःखच मिळते, त्यांचा काय उपयोग? म्हणून, परमेश्वरा, आम्हाला कृपा करा — कमळासारख्या डोळ्यांनो, आम्ही आपल्यावर ठेवलेली आशा तोडू नका.

चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यन्निर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये । पादौ पदं न चलतस्तव पादमूलाद् यामः कथं व्रजमथो करवाम किं वा

आमचे मन आनंदाने आपल्याकडे ओढले गेले आहे, ते पुन्हा घराकडे वळत नाही. आमच्या हातांना घरकामात लक्ष लागत नाही, आणि आमचे पाय आपल्या पायापासून हलत नाहीत. मग आम्ही व्रजात कसे जाऊ, किंवा दुसरे काय करू?

सिञ्चाङ्‌ग नस्त्वदधरामृतपूरकेण हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् । नो चेद् वयं विरहजाग्नि उपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदयोः पदवीं सखे ते

प्रिय, आपल्या ओठांच्या अमृताने, हास्याने, प्रेमळ नजरांनी आणि गोड गाण्यांनी आमच्या अंतःकरणातील विरहाची आग शांत करा. नाहीतर, या विरहाच्या ज्वाळेत होरपळून, ध्यानातच आम्ही आपले पाय गाठू, हे मित्रा, हे शरीर सोडून.

यर्ह्यम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया दत्तक्षणं क्वचिदरण्यजनप्रियस्य । अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमङ्ग स्थातुं त्वयाभिरमिता बत पारयामः

कमळासारख्या डोळ्यांनो, ज्या क्षणी आम्ही आपल्या पायांचे स्पर्श केले — जे लक्ष्मीला सुद्धा क्वचितच मिळते — त्या वेळेपासून आम्ही दुसऱ्या कुणासमोर उभे राहू शकत नाही, कारण आपणच आमचे मन पूर्णपणे जिंकले आहे.

श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । यस्याः स्ववीक्षण कृतेऽन्यसुरप्रयासः तद्वद् वयं च तव पादरजः प्रपन्नाः

लक्ष्मीला सुद्धा आपल्या पायांच्या धुळीची इच्छा होती, जरी तिला आपल्या छातीवर स्थान मिळाले आणि सेवकांनी तिची सेवा केली, तरीही तिला ती धूळ हवीच होती. आपल्या एका कटाक्षासाठी इतर देवताही प्रयत्न करतात. तसेच, आम्हीही आपल्या पायांच्या धुळीत शरण आलो आहोत.

तन्नः प्रसीद वृजिनार्दन तेऽन्घ्रिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाशाः । त्वत्सुन्दरस्मित निरीक्षणतीव्रकाम तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम्

म्हणून, आमच्यावर कृपा करा, हे दुःख दूर करणाऱ्या. आम्ही आपली सेवा मिळावी म्हणून घरदार सोडले आहे. पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, आपल्या सुंदर हास्य आणि कटाक्षासाठी आमचे मन तळमळते — आम्हाला आपल्या दासीपणाची सेवा द्या.

वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् । दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्षः श्रियैकरमणं च भवाम दास्यः

आपले केसांनी वेढलेले मुख, गालांवर झळकणारी कुंडले, ओठांचे अमृत, हास्य आणि प्रेमळ नजर, भीती दूर करणारे आपले हात, आणि लक्ष्मीचे एकमेव निवासस्थान असलेली छाती — हे सर्व पाहून आम्हाला फक्त आपली सेवा करावी असेच वाटते.

का स्त्र्यङ्‌ग ते कलपदायतमूर्च्छितेन सम्मोहितार्यचरितान्न चलेत्त्रिलोक्याम् । त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गोद्विजद्रुममृगाः पुलकान्यबिभ्रन्

तीनही लोकांत अशी कोण स्त्री आहे की, आपल्या गोड बोलण्याने आणि दिव्य लीला ऐकून ती मोहित होणार नाही? आपले सौंदर्य पाहून, ज्या गायी, पक्षी, झाडे आणि हरिण सुद्धा आनंदित होतात, तशी कोण स्त्री हलणार नाही?

व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातो देवो यथाऽऽदिपुरुषः सुरलोकगोप्ता । तन्नो निधेहि करपङ्‌कजमार्तबन्धो तप्तस्तनेषु च शिरःसु च किङ्‌करीणाम्

हे स्पष्ट आहे की, आपण व्रजमध्ये भय आणि दुःख दूर करण्यासाठी प्रकट झाला आहात, जसा आदिपुरुष देवतांचा रक्षक असतो. हे दुःखींच्या मित्रा, आपल्या कमळासारख्या हाताने आपल्या दासींच्या जळणाऱ्या उरांवर आणि डोक्यांवर स्पर्श करा.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः । प्रहस्य सदयं गोपीः आत्मारामोऽप्यरीरमत्

श्रीशुक म्हणाले — त्यांच्या व्याकुळ बोलण्याचे ऐकून, योगेश्वरांचा स्वामी, स्वतःमध्ये समाधानी असूनही, गोड हसला आणि गोपिकांमध्ये रमला.

( मिश्र ) ताभिः समेताभिरुदारचेष्टितः प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युतः । उदारहासद्विजकुन्ददीधतिः व्यरोचतैणाङ्‌क इवोडुभिर्वृतः

त्या सर्व गोपिकांनी वेढलेला, प्रिय कटाक्षाने आनंदाने फुललेल्या चेहऱ्यांनी, अच्युत हास्याने जणू दोन चमकदार कुंद फुलांसारखा उजळून गेला, आणि तो त्यांच्या मध्ये जणू चंद्र तारकांमध्ये शोभावा तसा शोभू लागला.

( अनुष्टुप् ) उपगीयमान उद्‍गायन् वनिताशतयूथपः । मालां बिभ्रद् वैजयन्तीं व्यचरन् मण्डयन् वनम्

शेकडो स्त्रियांच्या समूहाचा प्रमुख असलेला तो, त्यांच्या गाण्यात आणि स्वतःही गात, वैजयंती माळ घालून, वनात फिरत होता आणि त्या वनाला शोभा आणत होता.

नद्याः पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् । रेमे तत्तरलानन्द कुमुदामोदवायुना

नदीच्या थंड, शुभ्र वाळूच्या काठी गोपिकांसह प्रवेश करून, तो मंद, कमळाच्या सुवासिक वाऱ्याने आनंदित होऊन त्यांच्यासोबत क्रीडा करू लागला.

( वसंततिलका ) बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातैः । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणां उत्तम्भयन् रतिपतिं रमयाञ्चकार

रोज हात पसरून मिठ्या मारणे, खेळात हातपाय गुंतवणे, वस्त्र सैल करणे, नखांनी कोमल स्पर्श करणे, हास्य, कटाक्ष आणि गोड बोलणे — या सर्वांनी कृष्णाने व्रजच्या सुंदर स्त्रियांना प्रेमात रंगवले आणि कामदेवाला सुद्धा चैतन्य दिले.

( अनुष्टुप् ) एवं भगवतः कृष्णात् लब्धमाना महात्मनः । आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्योऽभ्यधिकं भुवि

म्हणून त्या मोठ्या मनाच्या कृष्णाच्या कृपेने लाभलेलं सौभाग्य मिळाल्यावर, त्या गर्विष्ठ स्त्रिया स्वतःला या पृथ्वीवर सर्वांत भाग्यवान समजू लागल्या.

तासां तत् सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशवः । प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत

त्यांचा तो सौभाग्याचा गर्व आणि अभिमान पाहून केशवाने त्यांना शांत करण्यासाठी आणि कृपा करण्यासाठी तेथून लगेच अदृश्य झाला.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे एकोन्त्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या पूर्वार्धातील एकोणतीसवा अध्याय संपला.

( मालिनी ) भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं निगमकृद् उपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चा पाययद् भृत्यवर्गान् पुरुषं ऋषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि

ज्याने जणू मधमाशी प्रमाणे वेदांचा सार काढून, ज्ञान आणि अनुभूतीचं अमृत आपल्या सेवकांना पाजलं, आणि या संसाराच्या भीतीपासून मुक्त केलं, अशा कृष्ण नावाच्या आद्य पुरुषाला मी वंदन करतो.

हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वरः । तत्पादमूलं शरणं यतः क्षेमो नृणामिह

हरी हा सर्व देहधारींचा आत्मा आहे, तोच स्वतः प्रकृतीचा स्वामी आहे; त्याच्या पायांजवळ शरण गेल्यानेच या जगात माणसांचं खऱ्या अर्थाने कल्याण होतं.

स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि । इति वेद स वै विद्वान् यो विद्वान् स गुरुर्हरिः

तोच खरा प्रिय आत्मा आहे, ज्याच्यामुळे किंचितही भीती राहत नाही; हे ज्याला समजतं, तोच खरा ज्ञानी आहे, आणि असा ज्ञानी म्हणजेच गुरु—हरी.

नारद उवाच - प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवतः पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम्

नारद म्हणाले—हे श्रेष्ठ पुरुषा, तुमचा प्रश्न मी अशा प्रकारे उत्तर दिला आहे; आता मी जे गुपित सांगतोय, ते नीट लक्ष देऊन ऐका.

क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्‌घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् । अग्रे वृकान् असुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम्

एक लहानसा फिरणारा प्राणी, सौम्य स्वभावाच्या लोकांच्या आश्रयाला येतो आणि सहा पाय असलेल्या गोड गाणाऱ्या कीटकांच्या गाण्याला आसक्त होतो; पुढे कधीही न तृप्त होणारे लांडगे असताना, त्यांच्या भीतीकडे दुर्लक्ष करून तो पुढे जातो, आणि मागे, शिकाऱ्याने बाण मारलेल्या हरणासारखा, मृत्यू त्याचा पाठलाग करतो.

स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्तः चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते । जह्यङ्‌गनाश्रममसत् तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण

म्हणून, हरणाचं वर्तन पाहून, स्वतःचं मन हृदयात घट्ट धरावं, जसं सारथी लगाम आवळतो. स्त्रियांचा सहवास आणि त्यांच्या गाण्यांचा मोह सोडून, हंसाच्या शरण जावं, आणि हळूहळू या जगातून मन मागे घ्यावं.

राजोवाच - (अनुष्टुप्) श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत । नैतज्जानन्ति उपाध्यायाः किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि

राजा म्हणाला—हे ब्राह्मण, भगवंताने जे सांगितलं ते मी ऐकलं आणि विचार केलं. हे शिक्षक जर हे जाणत असतील, तर मग ते हे सांगत का नाहीत?

संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् । ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तयः

हे ब्राह्मण, तुझ्या बोलण्याने माझ्या मनातील मोठा संशय दूर झाला. जिथे इंद्रिय पोहोचू शकत नाहीत, तिथे ऋषीही गोंधळून जातात.