श्रीमद्भागवतपुराणम्

रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता । प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभिः सुमध्यमाः

ही रात्र फार भयंकर आहे, रानटी प्राण्यांनी भरलेली आहे; सुंदर कटी असलेल्या स्त्रियांनो, व्रजमध्ये परत जा, इथे राहणं योग्य नाही.

मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश्च वः । विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम्

तुमच्या आई-वडील, मुले, भाऊ आणि पती तुम्हाला शोधत आहेत, पण सापडत नाहीत; आपल्या नातेवाईकांना काळजी देऊ नका.

दृष्टं वनं कुसुमितं राकेश कररञ्जितम् । यमुना अनिललीलैजत् तरुपल्लवशोभितम्

फुलांनी सजलेलं, चंद्रप्रकाशाने उजळलेलं हे वन तुम्ही पाहिलंत; आणि यमुना, जिच्या वाऱ्याने झाडांची कोवळी पानं डोलत आहेत, तीही पाहिली.

तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सतीः । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत

आता, वेळ वाया घालवू नका—गोष्टीला परत जा, आपल्या पतीची सेवा करा; वासरं आणि लहान मुले रडत आहेत—जा, त्यांना दूध पाजा आणि सांभाळा.

अथवा मदभिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशयाः । आगता ह्युपपन्नं वः प्रीयन्ते मयि जन्तवः

किंवा, कदाचित माझ्यावरच्या प्रेमामुळे तुमचं मन बांधलं गेलं आणि म्हणूनच तुम्ही इथे आलात; हे स्वाभाविक आहे, कारण सर्व जीव माझ्याकडे आकर्षित होतात.

भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया । तद्‍बन्धूनां च कल्याणः प्रजानां चानुपोषणम्

स्त्रियांसाठी सर्वात मोठं कर्तव्य म्हणजे आपल्या पतीची मनापासून सेवा करणं, आपल्या नातेवाईकांची काळजी घेणं आणि मुलांना वाढवणं.

दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा । पतिः स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी

पती वाईट स्वभावाचा, दुर्दैवी, म्हातारा, मंद, आजारी किंवा गरीब असला तरी, या जगात पुण्य हवं असलेल्या स्त्रियांनी त्याला कधीच सोडू नये.

अस्वर्ग्यमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र ह्यौपपत्यं कुलस्त्रियः

घरातील चांगल्या स्त्रियांसाठी पतीखेरीज दुसऱ्या पुरुषाशी संबंध ठेवणं—यातून ना स्वर्ग मिळतो, उलट नावलौकिक बुडतो, थोडं आणि दुःखदायक फळ मिळतं, भीती वाटते आणि सर्वत्र निंदा होते.

श्रवणाद् दर्शनाद् ध्यानाद् मयि भावोऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान्

माझं ऐकणं, पाहणं, ध्यान करणं किंवा माझं गुणगान करणं—यातूनच खरी भक्ती निर्माण होते; केवळ जवळ राहून तसं होत नाही. म्हणून, आता आपल्या घरी परत जा.

श्रीशुक उवाच - इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभाषितम् । विषण्णा भग्नसङ्‌कल्पाः चिन्तामापुर्दुरत्ययाम्

श्रीशुक म्हणाले — गोविंदाने कठोर शब्द बोलल्यावर, गायी राखणाऱ्या त्या स्त्रिया फारच दुःखी झाल्या, त्यांची सर्व आशा तुटली आणि त्या खोल चिंता आणि वेदनेत बुडून गेल्या.

( वसंततिलका ) कृत्वा मुखान्यव शुचः श्वसनेन शुष्यद् बिम्बाधराणि चरणेन भुवः लिखन्त्यः । अस्रैरुपात्तमषिभिः कुचकुङ्‌कुमानि तस्थुर्मृजन्त्य उरुदुःखभराः स्म तूष्णीम् प्रेष्ठं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामाः । नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित् संरम्भगद्‍गदगिरोऽब्रुवतानुरक्ताः

श्रीगोप्य ऊचुः । मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सन्त्यज्य सर्वविषयांस्तव पादमूलम् । भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान् देवो यथाऽऽदिपुरुषो भजते मुमुक्षून्

गोप्या म्हणाल्या — प्रभो, अशा कठोर शब्दांनी बोलू नका! हे आपल्याला शोभत नाही. आम्ही सर्व काही सोडून आपल्या पायाशी आलो आहोत. आपल्या भक्तांना आपल्यानेच जपावे, आम्हाला दूर लोटू नका, जसे परमेश्वर कधीही मुक्तीच्या इच्छुकांना टाकत नाही.

यत्पत्यपत्यसुहृदां अनुवृत्तिरङ्‌ग स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् । अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशे प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा

धर्म जाणणाऱ्या आपण सांगितले की, स्त्रियांचा धर्म म्हणजे पती, मुले आणि मित्रांची सेवा करणे. तसेच असो. पण प्रभो, आपणच आमचे सर्वात प्रिय, सर्व जीवांचे खरे मित्र आणि आत्मा आहात.

कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशलाः स्व आत्मन् नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरार्तिदैः किम् । तन्नः प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या आशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र

ज्यांना खरे ज्ञान आहे, ते आपल्यावरच प्रेम करतात, कारण आपणच शाश्वत प्रिय आहात. पती, मुले आणि इतर ज्यांच्यामुळे दुःखच मिळते, त्यांचा काय उपयोग? म्हणून, परमेश्वरा, आम्हाला कृपा करा — कमळासारख्या डोळ्यांनो, आम्ही आपल्यावर ठेवलेली आशा तोडू नका.

चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यन्निर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये । पादौ पदं न चलतस्तव पादमूलाद् यामः कथं व्रजमथो करवाम किं वा

आमचे मन आनंदाने आपल्याकडे ओढले गेले आहे, ते पुन्हा घराकडे वळत नाही. आमच्या हातांना घरकामात लक्ष लागत नाही, आणि आमचे पाय आपल्या पायापासून हलत नाहीत. मग आम्ही व्रजात कसे जाऊ, किंवा दुसरे काय करू?

सिञ्चाङ्‌ग नस्त्वदधरामृतपूरकेण हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् । नो चेद् वयं विरहजाग्नि उपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदयोः पदवीं सखे ते

प्रिय, आपल्या ओठांच्या अमृताने, हास्याने, प्रेमळ नजरांनी आणि गोड गाण्यांनी आमच्या अंतःकरणातील विरहाची आग शांत करा. नाहीतर, या विरहाच्या ज्वाळेत होरपळून, ध्यानातच आम्ही आपले पाय गाठू, हे मित्रा, हे शरीर सोडून.

यर्ह्यम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया दत्तक्षणं क्वचिदरण्यजनप्रियस्य । अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमङ्ग स्थातुं त्वयाभिरमिता बत पारयामः

कमळासारख्या डोळ्यांनो, ज्या क्षणी आम्ही आपल्या पायांचे स्पर्श केले — जे लक्ष्मीला सुद्धा क्वचितच मिळते — त्या वेळेपासून आम्ही दुसऱ्या कुणासमोर उभे राहू शकत नाही, कारण आपणच आमचे मन पूर्णपणे जिंकले आहे.

श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । यस्याः स्ववीक्षण कृतेऽन्यसुरप्रयासः तद्वद् वयं च तव पादरजः प्रपन्नाः

लक्ष्मीला सुद्धा आपल्या पायांच्या धुळीची इच्छा होती, जरी तिला आपल्या छातीवर स्थान मिळाले आणि सेवकांनी तिची सेवा केली, तरीही तिला ती धूळ हवीच होती. आपल्या एका कटाक्षासाठी इतर देवताही प्रयत्न करतात. तसेच, आम्हीही आपल्या पायांच्या धुळीत शरण आलो आहोत.

तन्नः प्रसीद वृजिनार्दन तेऽन्घ्रिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाशाः । त्वत्सुन्दरस्मित निरीक्षणतीव्रकाम तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम्

म्हणून, आमच्यावर कृपा करा, हे दुःख दूर करणाऱ्या. आम्ही आपली सेवा मिळावी म्हणून घरदार सोडले आहे. पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, आपल्या सुंदर हास्य आणि कटाक्षासाठी आमचे मन तळमळते — आम्हाला आपल्या दासीपणाची सेवा द्या.

वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् । दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्षः श्रियैकरमणं च भवाम दास्यः

आपले केसांनी वेढलेले मुख, गालांवर झळकणारी कुंडले, ओठांचे अमृत, हास्य आणि प्रेमळ नजर, भीती दूर करणारे आपले हात, आणि लक्ष्मीचे एकमेव निवासस्थान असलेली छाती — हे सर्व पाहून आम्हाला फक्त आपली सेवा करावी असेच वाटते.

का स्त्र्यङ्‌ग ते कलपदायतमूर्च्छितेन सम्मोहितार्यचरितान्न चलेत्त्रिलोक्याम् । त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गोद्विजद्रुममृगाः पुलकान्यबिभ्रन्

तीनही लोकांत अशी कोण स्त्री आहे की, आपल्या गोड बोलण्याने आणि दिव्य लीला ऐकून ती मोहित होणार नाही? आपले सौंदर्य पाहून, ज्या गायी, पक्षी, झाडे आणि हरिण सुद्धा आनंदित होतात, तशी कोण स्त्री हलणार नाही?

व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातो देवो यथाऽऽदिपुरुषः सुरलोकगोप्ता । तन्नो निधेहि करपङ्‌कजमार्तबन्धो तप्तस्तनेषु च शिरःसु च किङ्‌करीणाम्

हे स्पष्ट आहे की, आपण व्रजमध्ये भय आणि दुःख दूर करण्यासाठी प्रकट झाला आहात, जसा आदिपुरुष देवतांचा रक्षक असतो. हे दुःखींच्या मित्रा, आपल्या कमळासारख्या हाताने आपल्या दासींच्या जळणाऱ्या उरांवर आणि डोक्यांवर स्पर्श करा.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः । प्रहस्य सदयं गोपीः आत्मारामोऽप्यरीरमत्

श्रीशुक म्हणाले — त्यांच्या व्याकुळ बोलण्याचे ऐकून, योगेश्वरांचा स्वामी, स्वतःमध्ये समाधानी असूनही, गोड हसला आणि गोपिकांमध्ये रमला.

( मिश्र ) ताभिः समेताभिरुदारचेष्टितः प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युतः । उदारहासद्विजकुन्ददीधतिः व्यरोचतैणाङ्‌क इवोडुभिर्वृतः

त्या सर्व गोपिकांनी वेढलेला, प्रिय कटाक्षाने आनंदाने फुललेल्या चेहऱ्यांनी, अच्युत हास्याने जणू दोन चमकदार कुंद फुलांसारखा उजळून गेला, आणि तो त्यांच्या मध्ये जणू चंद्र तारकांमध्ये शोभावा तसा शोभू लागला.

( अनुष्टुप् ) उपगीयमान उद्‍गायन् वनिताशतयूथपः । मालां बिभ्रद् वैजयन्तीं व्यचरन् मण्डयन् वनम्

शेकडो स्त्रियांच्या समूहाचा प्रमुख असलेला तो, त्यांच्या गाण्यात आणि स्वतःही गात, वैजयंती माळ घालून, वनात फिरत होता आणि त्या वनाला शोभा आणत होता.

नद्याः पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् । रेमे तत्तरलानन्द कुमुदामोदवायुना

नदीच्या थंड, शुभ्र वाळूच्या काठी गोपिकांसह प्रवेश करून, तो मंद, कमळाच्या सुवासिक वाऱ्याने आनंदित होऊन त्यांच्यासोबत क्रीडा करू लागला.

( वसंततिलका ) बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातैः । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणां उत्तम्भयन् रतिपतिं रमयाञ्चकार

रोज हात पसरून मिठ्या मारणे, खेळात हातपाय गुंतवणे, वस्त्र सैल करणे, नखांनी कोमल स्पर्श करणे, हास्य, कटाक्ष आणि गोड बोलणे — या सर्वांनी कृष्णाने व्रजच्या सुंदर स्त्रियांना प्रेमात रंगवले आणि कामदेवाला सुद्धा चैतन्य दिले.

( अनुष्टुप् ) एवं भगवतः कृष्णात् लब्धमाना महात्मनः । आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्योऽभ्यधिकं भुवि

म्हणून त्या मोठ्या मनाच्या कृष्णाच्या कृपेने लाभलेलं सौभाग्य मिळाल्यावर, त्या गर्विष्ठ स्त्रिया स्वतःला या पृथ्वीवर सर्वांत भाग्यवान समजू लागल्या.

तासां तत् सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशवः । प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत

त्यांचा तो सौभाग्याचा गर्व आणि अभिमान पाहून केशवाने त्यांना शांत करण्यासाठी आणि कृपा करण्यासाठी तेथून लगेच अदृश्य झाला.